Adhyaya 70
Gopradāna-phalasaṃprāpti: Nāciketa’s Vision of Vaivasvata’s Realms (गोप्रदानफलसम्प्राप्तिः — नाचिकेतोपाख्यानम्)
Upa-parva: Dāna-dharma (Gopradāna–Phala) Upākhyāna: Nāciketa–Vaivasvata Dialogue
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma for an expanded account of the fruits accruing from gifting cows. Bhīṣma introduces an ancient narrative: Ṛṣi Uddālaka, engaged in observance and study, orders his son Nāciketa to retrieve ritual items lost to a river’s force. When the items cannot be found, the hungry and strained Uddālaka utters a curse—“see Yama”—and Nāciketa collapses. The father, remorseful, mourns; through his tears Nāciketa revives with signs of having visited another realm. Questioned, Nāciketa reports reaching Vaivasvatī sabhā (Yama’s assembly), receiving hospitality, and requesting to see the prosperous worlds of the meritorious. Yama shows radiant dwellings, abundant rivers of milk and ghee, and other enjoyments, which are identified as the destined ‘consumption’ of those devoted to gifting cows and dairy. Yama then qualifies the doctrine: cow-gifting is not praised as a mere act; it requires proper recipient, time, cow-type, and procedure. The text enumerates suitable recipients (e.g., disciplined, learned brāhmaṇas), recommended conditions of the cattle (with calves, well-treated), and graded substitutions (e.g., ghṛta-dhenū, tila-dhenū, jala-dhenū) when direct resources are unavailable. The discourse concludes by emphasizing purity of wealth, avoidance of envy, and the sustained social value of cattle as life-supporting assets, framing gopradāna as both ethical economy and ritual merit.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह भीष्म से पूछते हैं—दान के फल तो सुने, पर ‘पानीयदान’ (जल-दान) अकेला कैसे महाफल देता है? इस रहस्य को विस्तार से सुनना चाहते हैं। → भीष्म प्रतिज्ञा करते हैं कि जल-दान से आरम्भ कर वे अन्न-दान सहित समस्त दानों का तत्त्व बताएँगे। वे तर्क-श्रृंखला रचते हैं—जल ही प्राण-आधार है; अन्न भी जल से उत्पन्न है; जल के बिना कोई कर्म, यज्ञ, जीवन-व्यवहार नहीं चलता। → भीष्म जल की ब्रह्माण्डीय महिमा उद्घाटित करते हैं—सोम, अमृत, स्वाहा-स्वधा आदि का जल से सम्बन्ध बताते हुए निष्कर्ष देते हैं कि ‘प्राणदा’ होने से जल-दान विशिष्ट गति देता है; और इससे बढ़कर कोई दान नहीं। → फल-श्रुति के रूप में जल-दान के परिणाम बताए जाते हैं—सर्वकाम-प्राप्ति, शाश्वत कीर्ति, पाप-क्षय, परलोक में अनन्त फल; और साथ ही अन्न-दान की सर्वोच्चता भी प्रतिष्ठित होती है क्योंकि अन्न का मूल भी जल है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका $ श्लोक मिलाकर कुल ६५६ “लोक हैं) सप्तषष्टितमो< ध्याय: अन्न और जलके दानकी महिमा युधिछिर उवाच श्रुतं दानफलं तात यत् त्वया परिकीर्तितम् | अन्नदानं विशेषेण प्रशस्तमिह भारत,युधिष्ठिरने पूछा--तात! भरतनन्दन! आपने जो दानोंका फल बताया है, उसे मैंने सुन लिया। यहाँ अन्नदानकी विशेषरूपसे प्रशंसा की गयी है
युधिष्ठिर म्हणाला—तात! तुम्ही सांगितलेले दानफळ मी ऐकले आहे. पण येथे, हे भारत, अन्नदानाची विशेषतः प्रशंसा केली आहे.
Verse 2
पानीयदानमेवैतत् कथं चेह महाफलम् । इत्येतच्छोतुमिच्छामि विस्तरेण पितामह,पितामह! अब जलदान करनेसे कैसे महान् फलकी प्राप्ति होती है, इस विषयको मैं विस्तारके साथ सुनना चाहता हूँ
युधिष्ठिर म्हणाला—पितामह! हे तर पाणीदानच आहे; पण यामुळे येथे महान फळ कसे मिळते? हे मला विस्ताराने ऐकायचे आहे.
Verse 3
भीष्म उवाच हन्त ते वर्तयिष्यामि यथावद् भरतर्षभ । गदतस्तन्ममाद्येह शृणु सत्यपराक्रम,भीष्मजी कहते हैं--सत्यपराक्रमी भरतश्रेष्ठ! मैं तुम्हें सब कुछ यथार्थ रूपसे बताऊँगा। तुम आज यहाँ मेरे मुँहसे इन सब बातोंको सुनो
भीष्म म्हणाले—हे भरतश्रेष्ठ, सत्यपराक्रमी! ये, मी तुला सर्व काही यथार्थपणे सांगतो. आज येथे, मी सांगत असताना, माझ्या मुखातून ते ऐक.
Verse 4
पानीयदानात् प्रभृति सर्व वक्ष्यामि तेडनघ । यदन्नं यच्च पानीयं सम्प्रदायाश्षुते नर:,अनघ! जलदानसे लेकर सब प्रकारके दानोंका फल मैं तुम्हें बताऊँगा। मनुष्य अन्न और जलका दान करके जिस फलको पाता है, वह सुनो
भीष्म म्हणाले—हे अनघ! पाणीदानापासून आरंभ करून मी तुला सर्व प्रकारच्या दानांचे फळ सांगतो. मनुष्य अन्न व पाणी दान करून जे फळ मिळवतो, ते ऐक.
Verse 5
न तस्मात् परम॑ दानं किंचिदस्तीति मे मन: । अन्नात् प्राणभृतस्तात प्रवर्तन्ते हि सर्वश:,तात! मेरे मनमें यह धारणा है कि अन्न और जलके दानसे बढ़कर दूसरा कोई दान नहीं है; क्योंकि अन्नसे ही सब प्राणी उत्पन्न होते और जीवन धारण करते हैं
भीष्म म्हणाले—म्हणून माझ्या मते याहून श्रेष्ठ दान काहीच नाही. हे तात! अन्नामुळेच प्राणधारी सर्व जीव सर्व प्रकारे प्रवृत्त होतात व जीवन धारण करतात.
Verse 6
तस्मादन्नं परं लोके सर्वलोकेषु कथ्यते । अन्नाद् बल॑ च तेजश्न प्राणिनां वर्धते सदा
भीष्म म्हणाले—म्हणून या लोकीच नव्हे, सर्व लोकांत अन्नालाच परम मानले जाते. अन्नामुळे प्राण्यांचे बळ आणि तेज सदैव वाढते.
Verse 7
सावित्र्या हपि कौन्तेय श्रुतं ते वचनं शुभम्
भीष्म म्हणाले—हे कौन्तेय! सावित्रीविषयीचे तुझे शुभ वचनही मी ऐकले आहे.
Verse 8
अन्ने दत्ते नरेणेह प्राणा दत्ता भवन्त्युत,“जिस मनुष्यने यहाँ किसीको अन्न दिया है, उसने मानो प्राण दे दिये और प्राणदानसे बढ़कर इस संसारमें दूसरा कोई दान नहीं है।' महाबाहो! इस विषयमें तुमने लोमशका भी वह वचन सुना ही है
भीष्म म्हणाले—या लोकी मनुष्याने अन्न दिले की जणू त्याने प्राणच दिले, असेच होते.
Verse 9
प्राणदानाद्धि परमं न दानमिह विद्यते । श्रुतं हि ते महाबाहो लोमशस्यापि तद्धबच:,“जिस मनुष्यने यहाँ किसीको अन्न दिया है, उसने मानो प्राण दे दिये और प्राणदानसे बढ़कर इस संसारमें दूसरा कोई दान नहीं है।' महाबाहो! इस विषयमें तुमने लोमशका भी वह वचन सुना ही है
भीष्म म्हणाले—खरोखरच या जगात प्राणदानापेक्षा श्रेष्ठ दान नाही. हे महाबाहो! या विषयात लोमश मुनींचे तेच वचन तूही ऐकले आहेस.
Verse 10
प्राणान् दत्त्वा कपोताय यत् प्राप्ते शिबिना पुरा । तां गतिं लभते दत्त्वा द्विजस्यान्नं विशाम्पते,प्रजानाथ! पूर्वकालमें राजा शिबिने कबूतरके लिये प्राणदान देकर जो उत्तम गति प्राप्त की थी, ब्राह्मणको अन्न देकर दाता उसी गतिको प्राप्त कर लेता है
भीष्म म्हणाले—प्रजानाथ! पूर्वकाळी राजा शिबीने कपोतासाठी प्राण अर्पण करून जी परम गती मिळविली, तीच गती ब्राह्मणाला अन्नदान करणाऱ्यालाही प्राप्त होते।
Verse 11
तस्माद् विशिष्टां गच्छन्ति प्राणदा इति नःश्रुतम् । अन्न वापि प्रभवति पानीयात् कुरुसत्तम । नीरजातेन हि विना न किंचित् सम्प्रवर्तते,कुरुश्रेष्ठ! अतः प्राणदान करनेवाले पुरुष श्रेष्ठ गतिको प्राप्त होते हैं--ऐसा हमने सुना है। किंतु अन्न भी जलसे ही पैदा होता है। जलराशिसे उत्पन्न हुए धान्यके बिना कुछ भी नहीं हो सकता
भीष्म म्हणाले—कुरुश्रेष्ठ! म्हणून आम्ही ऐकले आहे की प्राणदान करणारे पुरुष विशिष्ट गतीला पोहोचतात. पण अन्नही जलापासूनच उत्पन्न होते. जलजन्य धान्याशिवाय काहीही चालत नाही, कुरुसत्तम।
Verse 12
नीरजातश्न भगवान् सोमो ग्रहगणेश्वर: । अमृतं च सुधा चैव स्वाहा चैव स्वधा तथा,महाराज! ग्रहोंके अधिपति भगवान् सोम जलसे ही प्रकट हुए हैं। प्रजानाथ! अमृत, सुधा, स्वाहा, स्वधा, अन्न, ओषधि, तृण और लताएँ भी जलसे उत्पन्न हुई हैं, जिनसे समस्त प्राणियोंके प्राण प्रकट एवं पुष्ट होते हैं
भीष्म म्हणाले—महाराज! ग्रहगणांचे अधिपती भगवान सोम जलापासूनच प्रकट झाले आहेत. जलापासूनच अमृत, सुधा तसेच यज्ञातील पवित्र वाणी ‘स्वाहा’ आणि ‘स्वधा’ही उत्पन्न झाल्या आहेत।
Verse 13
अन्नौषध्यो महाराज वीरुधश्चव॒ जलोदभवा: । यतः प्राणभृतां प्राणा: सम्भवन्ति विशाम्पते,महाराज! ग्रहोंके अधिपति भगवान् सोम जलसे ही प्रकट हुए हैं। प्रजानाथ! अमृत, सुधा, स्वाहा, स्वधा, अन्न, ओषधि, तृण और लताएँ भी जलसे उत्पन्न हुई हैं, जिनसे समस्त प्राणियोंके प्राण प्रकट एवं पुष्ट होते हैं
भीष्म म्हणाले—महाराज! अन्न, औषधी आणि तृण-लता हे सर्व जलापासूनच उत्पन्न होतात; आणि यांच्यामुळेच प्राणधाऱ्यांचे प्राण प्रकट होतात व पोसले जातात, विशाम्पते।
Verse 14
देवानाममृतं हान्न॑ं नागानां च सुधा तथा । पितृणां च स्वधा प्रोक्ता पशूनां चापि वीरुध:,देवताओंका अन्न अमृत, नागोंका अन्न सुधा, पितरोंका अन्न स्वधा और पशुओंका अन्न तृण-लता आदि है
भीष्म म्हणाले—देवांचे अन्न अमृत आहे, नागांचे अन्न सुधा आहे, पितरांचे अन्न ‘स्वधा’ असे सांगितले आहे आणि पशूंचे अन्न तृण-लता इत्यादी आहेत।
Verse 15
अन्नमेव मनुष्याणां प्राणानाहुर्मनीषिण: । तच्च सर्व नरव्यात्र पानीयात् सम्प्रवर्तते
भीष्म म्हणाले—मनीषीजन म्हणतात की अन्न हेच मनुष्यांचे प्राण आहेत. आणि लोकांचे हे सर्व पोषण अखेरीस जलापासूनच प्रवर्तते.
Verse 16
तच्च दद्यान्नरो नित्यं यदीच्छेद् भूतिमात्मन:,जो मनुष्य अपना कल्याण चाहता है, उसे प्रतेदिन जलदान करना चाहिये। जलदान इस जगत्में धन, यश और आयुकी वृद्धि करनेवाला बताया जाता है। कुन्तीनन्दन! जलदान करनेवाला पुरुष सदा अपने शत्रुओंसे भी ऊपर रहता है
भीष्म म्हणाले—जो मनुष्य आपले कल्याण इच्छितो, त्याने नित्य जलदान करावे. या लोकात जलदान धन, यश आणि आयुष्य वाढविणारे सांगितले आहे. हे कुन्तीनंदना! जलदान करणारा पुरुष सदैव शत्रूंपेक्षाही श्रेष्ठ राहतो.
Verse 17
धन्यं यशस्यमायुष्यं जलदानमिहोच्यते । शत्रृंक्षाप्पधि कौन्तेय सदा तिष्ठति तोयद:,जो मनुष्य अपना कल्याण चाहता है, उसे प्रतेदिन जलदान करना चाहिये। जलदान इस जगत्में धन, यश और आयुकी वृद्धि करनेवाला बताया जाता है। कुन्तीनन्दन! जलदान करनेवाला पुरुष सदा अपने शत्रुओंसे भी ऊपर रहता है
भीष्म म्हणाले—या लोकात जलदान मंगलकारक, यशदायक आणि आयुष्यवर्धक असे सांगितले आहे. हे कौन्तेया! जलदान करणारा पुरुष सदैव शत्रूंपेक्षाही वर राहतो.
Verse 18
सर्वकामानवाप्रोति कीर्ति चैव हि शाश्वतीम् । प्रेत्य चानन्त्यमश्नाति पापेभ्यश्व प्रमुच्यते
भीष्म म्हणाले—तो सर्व (धर्म्य) कामना प्राप्त करतो आणि शाश्वत कीर्तीही मिळवतो. मृत्यूनंतर तो अनंत सुख भोगतो आणि पापांपासून मुक्त होतो.
Verse 19
वह इस जगत्में सम्पूर्ण कामनाओं तथा अक्षय कीर्तिको प्राप्त करता है और सम्पूर्ण पापोंसे मुक्त हो जाता है। मृत्युके पश्चात् वह अक्षय सुखका भागी होता है ।। तोयदो मनुजव्याघ्र स्वर्ग गत्वा महाद्युते । अक्षयान् समवाप्नोति लोकानित्यब्रवीन्मनु:,महातेजस्वी पुरुषसिंह! जलदान करनेवाला पुरुष स्वर्गमें जाकर वहाँके अक्षय लोकोंपर अधिकार प्राप्त करता है--ऐसा मनुने कहा है
भीष्म म्हणाले—या लोकात जलदान करणारा सर्व (धर्म्य) कामना व अक्षय कीर्ती प्राप्त करतो आणि सर्व पापांपासून मुक्त होतो. मृत्यूनंतर तो अक्षय सुखाचा भागी होतो. हे मनुजव्याघ्रा, हे महातेजस्वी! मनुने सांगितले आहे की जलदान करणारा पुरुष स्वर्गात जाऊन तेथील अक्षय लोक प्राप्त करतो.
Verse 66
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें छाछठवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या अनुशासनपर्वातील दानधर्मपर्वाचा सहासष्टावा अध्याय समाप्त झाला. दान व धर्माचरणाच्या या उपदेशखंडाचा येथे उपसंहार होतो.
Verse 67
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पानीयदानमाहात्म्ये सप्तषष्टितमो5ध्याय:
इति श्रीमहाभारताच्या अनुशासनपर्वात दानधर्मपर्वातील ‘पानीयदान-माहात्म्य’ विषयक सदुसष्टावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 76
यतश्न यद् यथा चैव देवसत्रे महामते । कुन्तीनन्दन! तुमने सावित्रीके शुभ वचनको भी सुना है। महामते देवताओंके यज्ञमें जिस हेतुसे और जिस प्रकार जो वचन सावित्रीने कहा था, वह इस प्रकार है--
भीष्म म्हणाले—कुन्तीनंदना, महामते, सावित्रीचे शुभ वचन तूही ऐकले आहेस. देवतांच्या महायज्ञ-देवसत्रात ज्या हेतुने आणि ज्या प्रकारे तिने ते वचन उच्चारले, ते असे—
Verse 156
तस्मात् पानीयदानाद् वै न परं विद्यते क्वचित् । मनीषी पुरुषोंने अन्नको ही मनुष्योंका प्राण बताया है। पुरुषसिंह! सब प्रकारका अन्न (खाद्य पदार्थ) जलसे ही उत्पन्न होता है; अत: जलदानसे बढ़कर दूसरा कोई दान कहीं नहीं है
म्हणूनच पाणीयदानापेक्षा श्रेष्ठ दान कुठेही नाही. मनीषी पुरुषांनी अन्नालाच मनुष्यांचा प्राण म्हटले आहे. पुरुषसिंहा! सर्व प्रकारचे अन्न जलापासूनच उत्पन्न होते; म्हणून जलदानाहून मोठे दान दुसरे नाही.
Verse 616
अन्नदानमतस्तस्माच्छेष्ठमाह प्रजापति: । इसलिये लोकमें तथा सम्पूर्ण मनुष्योंमें अन्नको ही सबसे उत्तम बताया गया है। अन्नसे ही सदा प्राणियोंके तेज और बलकी वृद्धि होती है; अतः प्रजापतिने अन्नके दानको ही सर्वश्रेष्ठ बतलाया है
म्हणून प्रजापतीने अन्नदानालाच सर्वश्रेष्ठ म्हटले आहे. लोकांत व सर्व मनुष्यांमध्ये अन्नालाच सर्वोत्तम मानले जाते; अन्नामुळेच प्राण्यांचे तेज व बल सदैव वाढते, म्हणून प्रजापतीने अन्नदानाला अग्रस्थान दिले आहे.
Frequently Asked Questions
A conflict between obedience to a guru/parental command and the limits of feasibility, followed by the moral risk of impulsive speech: Uddālaka’s curse (vāg-vajra) illustrates how authority requires restraint and accountability.
That cow-gifting yields exalted outcomes, but only when performed with discernment—rightly acquired wealth, a qualified recipient, and correct timing and procedure; otherwise the act is ethically incomplete.
Yes in practical form: it specifies concrete outcomes (visions of prosperous realms for gopradātṛs) and measurable merit claims (e.g., longevity of heavenly enjoyment linked to the cow’s hairs), while also delimiting the claim through procedural qualifications.