Adhyaya 62
अन्नदान-प्रशंसा (Praise of the Gift of Food) | Annadāna-Praśaṃsā
Upa-parva: Dāna-dharma Anuśāsana (Food-Gift Discourse Unit)
Yudhiṣṭhira asks which gifts a king intent on giving should offer to highly qualified brāhmaṇas, how such recipients are pleased, and what fruits arise in this world and beyond. Bhīṣma replies that Nārada had earlier addressed this question and relays Nārada’s doctrine: food (anna) is praised by devas and ṛṣis as the foundation of ritual (yajña), social order, and life itself. The chapter repeatedly asserts annadāna’s unsurpassed status—no gift equals it—because prāṇa and worldly functioning rest on nourishment. Norms of giving include honoring the weary traveler and the elderly guest, abandoning anger and envy, and not despising any petitioner; the merit of a gift does not perish even if given to socially marginal figures. The text recommends giving without interrogating a brāhmaṇa’s lineage or learning when he begs for food, and it frames annadāna as producing both immediate goodwill and long-range merit (including described heavenly abodes). A cosmological account links rain, crops, bodily vitality, and procreation to food, concluding that the wise should give food across the three worlds’ moral economy.
Chapter Arc: युधिष्ठिर का कौतूहल जाग उठता है—‘वह कौन-सा दान है जो दाता का अनुगमन करता है?’ और वे भीष्म से दान-धर्म का रहस्य स्पष्ट करने की प्रार्थना करते हैं। → भीष्म दान की सूक्ष्म कसौटियाँ रखते हैं: भय-निवारण, संकट में अनुग्रह, याचक की तृषा/आवश्यकता के अनुसार इच्छित वस्तु देना, और ऐसा दान जो देकर भी ‘मैंने दिया’ का अहं न जगाए। साथ ही वे ब्राह्मणों के सत्कार की अनिवार्यता बताते हैं—क्षत्रिय का तेज और तप भी ब्राह्मण-तपस्या के सामने शान्त हो जाता है; और क्रुद्ध ब्राह्मण ‘आशीविष’ समान हो सकते हैं। → भीष्म सत्य-प्रतिज्ञा के स्वर में घोषणा करते हैं कि ब्राह्मणों के प्रति किए गए उपकारों पर उन्हें कोई पश्चात्ताप नहीं—उसी सत्य के बल पर वे शान्तनु के लोकों की ओर गमन की कामना करते हैं; दान का सर्वोच्च रूप वही है जो दाता के साथ चलता है और दाता के भीतर ‘दत्तं मन्येत’—देकर भी न देने का भाव—उत्पन्न कर दे। → अध्याय दान-धर्म का निष्कर्ष देता है: श्रेष्ठ दान वह है जो अभय, करुणा, याचक-हित और अहं-शून्यता से युक्त हो; और समाज-धर्म की धुरी ब्राह्मण-सत्कार तथा उनके प्रति सावधानी/मर्यादा है। → भीष्म संकेत करते हैं कि आगे वे ‘सनातन धार्मिक व्यवहार’ और वर्ण-व्यवहार की परंपरागत मर्यादाओं का विस्तार से निरूपण करेंगे।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्ाा बछ। आर: 2 एकोनषशष्टितमो< ध्याय: भीष्मद्वारा उत्तम दान तथा उत्तम ब्राह्मणोंकी प्रशंसा करते हुए उनके सत्कारका उपदेश युधिछिर उवाच यानीमानि बहिर्वेद्यां दानानि परिचक्षते | तेभ्यो विशिष्ट कि दानं मतं ते कुरुपुंगव,युधिष्ठिरने पूछा--कुरुश्रेष्ठी! वेदीके बाहर जो ये दान बताये जाते हैं, उन सबकी अपेक्षा आपके मतमें कौन दान श्रेष्ठ है?
युधिष्ठिर म्हणाला—हे कुरुश्रेष्ठ! वेदीच्या बाहेर सांगितली जाणारी ही दाने आहेत; त्यांपैकी तुमच्या मते कोणते दान सर्वश्रेष्ठ आहे?
Verse 2
कौतूहलं हि परम तत्र मे विद्यते प्रभो । दातारं दत्तमन्वेति यद् दान॑ तत् प्रचक्ष्व मे,प्रभो! इस विषयमें मुझे महान् कौतूहल हो रहा है; अतः जिस दानका पुण्य दाताका अनुसरण करता हो, वह मुझे बताइये
प्रभो! या विषयाबद्दल मला फारच कुतूहल आहे; म्हणून ज्यादानाचे पुण्य दात्याच्या मागोमाग जाते, ते दान मला सांगावे।
Verse 3
भीष्म उवाच अभयं सर्वभूतेभ्यो व्यसने चाप्यनुग्रह: । यच्चाभिलषितं दद्यात् तृषितायाभियाचते
भीष्म म्हणाले—सर्व प्राण्यांना अभय द्यावे आणि संकटातही अनुग्रह करावा. तसेच जेव्हा तहानलेला याचक मागणी करीत येईल, तेव्हा सामर्थ्यानुसार त्याला अभिलषित वस्तू देऊन त्याची तहान खरोखर भागवावी।
Verse 4
दत्तं मन्येत यद् दत्त्वा तद् दान श्रेष्ठमुच्यते । दत्तं दातारमन्वेति यद् दानं भरतर्षभ
भीष्म म्हणाले—हे भरतश्रेष्ठ! जे दान देऊन दात्याच्या मनात ‘हे खरोखर दिले’ असा निश्चय होतो, तेच दान श्रेष्ठ म्हणतात. आणि जे दान दिल्यानंतरही दात्याचा पाठपुरावा करते—पुण्यफळ व परिणामांसह—तेच दान होय।
Verse 5
भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! सम्पूर्ण प्राणियोंकों अभयदान देना, संकटके समय उनपर अनुग्रह करना, याचकको उसकी अभीष्ट वस्तु देना तथा प्याससे पीड़ित होकर पानी माँगनेवालेको पानी पिलाना उत्तम दान है और जिसे देकर दिया हुआ मान लिया जाय अर्थात् जिसमें कहीं भी ममताकी गन्ध न रह जाय, वह दान श्रेष्ठ कहलाता है। भरतश्रेष्ठ! वही दान दाताका अनुसरण करता है ।। हिरण्यदानं गोदानं पृथिवीदानमेव च । एतानि वै पवित्राणि तारयन्त्यपि दुष्कृतम्,सुवर्णदान, गोदान और भूमिदान--ये तीन पवित्र दान हैं, जो पापीको भी तार देते हैं
भीष्म म्हणाले—युधिष्ठिरा! सर्व प्राण्यांना अभय देणे, संकटसमयी त्यांच्यावर कृपा करणे, याचकाला त्याची इच्छित वस्तू देणे आणि तहानेल्या, पाणी मागणाऱ्यास पाणी पाजणे—हे परम दान आहे. आणि जे दान देऊन ‘देऊन टाकले’ असा भाव होतो, ज्यात ममतेचा सुगंधही उरत नाही, ते दान श्रेष्ठ म्हणतात; हे भरतश्रेष्ठ, तेच दान दात्याचा अनुसरण करते. तसेच सुवर्णदान, गोदान आणि भूमिदान—ही तीन पवित्र दाने आहेत; ती दुष्कर्मीला सुद्धा पापाच्या परिणामांतून तारतात।
Verse 6
एतानि पुरुषव्याप्र साधुभ्यो देहि नित्यदा | दानानि हि नरं पापान्मोक्षयन्ति न संशय:,पुरुषसिंह! तुम श्रेष्ठ पुरुषोंको ही सदा उपर्युक्त पवित्र वस्तुओंका दान किया करो। ये दान मनुष्यको पापसे मुक्त कर देते हैं, इसमें संशय नहीं है
हे पुरुषव्याघ्र! ही दाने नेहमी साधुजनांनाच दे. दान मनुष्याला पापातून मुक्त करतात—यात संशय नाही.
Verse 7
यद् यदिष्टतमं लोके यच्चास्य दयितं गृहे । तत् तद् गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता,संसारमें जो-जो पदार्थ अत्यन्त प्रिय माना जाता है तथा अपने घरमें भी जो प्रिय वस्तु मौजूद हो, वही-वही वस्तु गुणवान् पुरुषको देनी चाहिये। जो अपने दानको अक्षय बनाना चाहता हो, उसके लिये ऐसा करना आवश्यक है
भीष्म म्हणाले—जगात जे जे अत्यंत प्रिय आहे आणि आपल्या घरातही जे आवडते, तेच ते गुणवान पुरुषाला द्यावे. ज्याला दानाचे फल अक्षय हवे आहे, त्याने असेच करावे.
Verse 8
प्रियाणि लभते नित्यं प्रियद: प्रियकृत् तथा । प्रियो भवति भूतानामिह चैव परत्र च,जो दूसरोंको प्रिय वस्तुका दान देता है और उनका प्रिय कार्य ही करता है, वह सदा प्रिय वस्तुओंको ही पाता है तथा इहलोक और परलोकमें भी वह समस्त प्राणियोंका प्रिय होता है
भीष्म म्हणाले—जो दुसऱ्यांना प्रिय वस्तू देतो आणि त्यांना प्रिय वाटेल असेच करतो, तो नेहमी प्रिय वस्तूच प्राप्त करतो. तो इहलोकात आणि परलोकातही सर्व प्राण्यांचा प्रिय होतो.
Verse 9
याचमानमभीमानादनासक्तमकिंचनम् । यो नार्चति यथाशक्ति स नृशंसो युधिष्ठिर,युधिष्ठि!! जो आसक्तिरहित अकिंचन याचकका अहंकारवश अपनी शक्तिके अनुसार सत्कार नहीं करता है, वह मनुष्य निर्दयी है
भीष्म म्हणाले—हे युधिष्ठिर! जो मनुष्य अहंकारामुळे आसक्तिरहित, अकिंचन याचकाचा आपल्या शक्तीनुसार सत्कार करत नाही, तो नृशंस (निर्दयी) होय.
Verse 10
अमित्रमपि चेद् दीनं शरणैषिणमागतम् | व्यसने यो<नुगृह्नाति स वै पुरुषसत्तम:,शत्रु भी यदि दीन होकर शरण पानेकी इच्छासे घरपर आ जाय तो संकटके समय जो उसपर दया करता है, वही मनुष्योंमें श्रेष्ठ है
भीष्म म्हणाले—शत्रूही दीन होऊन शरण मागत आला, तरी संकटसमयी जो त्याच्यावर दया करतो, तोच पुरुषोत्तम होय.
Verse 11
कृशाय कृतविद्याय वृत्तिक्षीणाय सीदते | अपहन्यात् क्षुधां यस्तु न तेन पुरुष: सम:,विद्वान होनेपर भी जिसकी आजीविका क्षीण हो गयी है तथा जो दीन, दुर्बल और दुखी है, ऐसे मनुष्यकी जो भूख मिटा देता है उस पुरुषके समान पुण्यात्मा कोई नहीं है
भीष्म म्हणाले—विद्वान असूनही ज्याची उपजीविका क्षीण झाली आहे, जो कृश, दीन व दुःखी आहे—त्याची भूक जो दूर करतो, त्याच्यासारखा पुण्यात्मा कोणी नाही.
Verse 12
क्रियानियमितान् साधुन् पुत्रदारैश्व॒ कर्शितान् अयाचमानान् कौन्तेय सर्वोपायैर्निमन्त्रयेत्,कुन्तीनन्दन! जो स्त्री-पुत्रोंक॒ पालनमें असमर्थ होनेके कारण विशेष कष्ट उठाते हैं; परंतु किसीसे याचना नहीं करते और सदा सत्कर्मोमें ही संलग्न रहते हैं, उन श्रेष्ठ पुरुषोंको प्रत्येक उपायसे सहायता देनेके लिये निमन्त्रित करना चाहिये
भीष्म म्हणाले—हे कौन्तेय! जे सत्कर्मांत नियमबद्ध आहेत, पण पुत्र-दारांच्या पालनामुळे कष्टित आहेत आणि कोणाकडेही मागत नाहीत—अशा साधु पुरुषांना सर्व उपायांनी बोलावून सहाय्य करावे.
Verse 13
आशिषं ये न देवेषु न च मर्त्येषु कुर्वते । अर्लन्तो नित्यसंतुष्टास्तथा लब्धोपजीविन:,युधिष्ठिर! जो देवताओं और मनुष्योंसे किसी वस्तुकी कामना नहीं करते, सदा संतुष्ट रहते और जो कुछ मिल जाय, उसीपर निर्वाह करते हैं, ऐसे पूज्य द्विजवरोंका दूतोंद्वारा पता लगाओ और उन्हें निमन्त्रित करो। भारत! वे दुखी होनेपर विषधर सर्पके समान भयंकर हो जाते हैं; अतः उनसे अपनी रक्षा करो। कुरुनन्दन! सेवकों और आवश्यक सामग्रियोंसे युक्त तथा सम्पूर्ण कामनाओंकी प्राप्ति करानेके कारण सुखद गृह निवेदन करके उनका नित्यप्रति पूर्ण सत्कार करो
भीष्म म्हणाले—हे युधिष्ठिर! जे देवांकडून वा मनुष्यांकडून काहीही मागत नाहीत, अल्पेच्छु, नित्य संतुष्ट आणि जे मिळेल त्यावर उपजीविका करतात—अशा पूज्य द्विजवरांचा दूतांद्वारे शोध घेऊन त्यांना निमंत्रित कर. हे भारत! ते दुःखी झाले तर विषधर सर्पासारखे भयंकर होतात; म्हणून त्यांच्या सत्काराने स्वतःचे रक्षण कर. हे कुरुनंदन! सेवक व आवश्यक सामग्रीने युक्त सुखद गृह अर्पण करून त्यांचा नित्य पूर्ण सत्कार कर.
Verse 14
आशीविषसमेभ्यश्ष तेभ्यो रक्षस्व भारत । तान् युक्तैरुपजिज्ञास्यस्तथा द्विजवरोत्तमान्,युधिष्ठिर! जो देवताओं और मनुष्योंसे किसी वस्तुकी कामना नहीं करते, सदा संतुष्ट रहते और जो कुछ मिल जाय, उसीपर निर्वाह करते हैं, ऐसे पूज्य द्विजवरोंका दूतोंद्वारा पता लगाओ और उन्हें निमन्त्रित करो। भारत! वे दुखी होनेपर विषधर सर्पके समान भयंकर हो जाते हैं; अतः उनसे अपनी रक्षा करो। कुरुनन्दन! सेवकों और आवश्यक सामग्रियोंसे युक्त तथा सम्पूर्ण कामनाओंकी प्राप्ति करानेके कारण सुखद गृह निवेदन करके उनका नित्यप्रति पूर्ण सत्कार करो
भीष्म म्हणाले—हे भारत (युधिष्ठिरा)! विषधर सर्पांसारख्या अशा पुरुषांपासून स्वतःचे रक्षण कर. योग्य दूतांच्या साहाय्याने त्या श्रेष्ठ द्विजऋषींचा नीट शोध घे—जे देवांपासून वा मनुष्यांपासून काहीही मागत नाहीत, सदैव संतुष्ट असतात आणि जे काही अयाचित मिळेल त्यावरच निर्वाह करतात. त्यांना शोधून निमंत्रित कर आणि दररोज पूर्ण आतिथ्य-सत्काराने त्यांचा मान कर; कारण असे पूज्य तपस्वी दुःखी झाले तर विषधर सर्पाप्रमाणे भयंकर होतात. म्हणून सेवक व आवश्यक सामग्रीसह, सर्वकाम-सुख देणाऱ्या गृह-निवेदनाने त्यांचा नित्य सन्मान कर.
Verse 15
कृतैरावस थेैरननित्य॑ संप्रेष्यै: सपरिच्छदै: । निमन्त्रयेथा: कौरव्य सर्वकामसुखावहै:,युधिष्ठिर! जो देवताओं और मनुष्योंसे किसी वस्तुकी कामना नहीं करते, सदा संतुष्ट रहते और जो कुछ मिल जाय, उसीपर निर्वाह करते हैं, ऐसे पूज्य द्विजवरोंका दूतोंद्वारा पता लगाओ और उन्हें निमन्त्रित करो। भारत! वे दुखी होनेपर विषधर सर्पके समान भयंकर हो जाते हैं; अतः उनसे अपनी रक्षा करो। कुरुनन्दन! सेवकों और आवश्यक सामग्रियोंसे युक्त तथा सम्पूर्ण कामनाओंकी प्राप्ति करानेके कारण सुखद गृह निवेदन करके उनका नित्यप्रति पूर्ण सत्कार करो
भीष्म म्हणाले—हे कौरव्या (युधिष्ठिरा)! दूत पाठवून त्या पूज्य ब्राह्मण-ऋषींचा शोध घे—जे देवांपासून वा मनुष्यांपासून काहीही मागत नाहीत, सदैव संतुष्ट असतात आणि अयाचित मिळेल त्यावरच जगतात. आधीच तयार केलेल्या निवासस्थानी, आवश्यक सामग्री व सेवकांसह—सर्व योग्य सुख देणाऱ्या व्यवस्थेसह—त्यांना निमंत्रित कर. त्यांचा नित्य सत्कार कर; कारण ते दुःखी झाले तर विषधर सर्पासारखे भयंकर होतात—म्हणून सन्मानानेच स्वतःचे रक्षण कर.
Verse 16
यदि ते प्रतिगृह्नीयु: श्रद्धापूतं युधिष्ठिर । कार्यमित्येव मन्वाना धार्मिका: पुण्यकर्मिण:,युधिष्ठिर! यदि तुम्हारा दान श्रद्धासे पवित्र और कर्तव्य-बुद्धिसे ही किया हुआ होगा तो पुण्यकर्मोंका अनुष्ठान करनेवाले वे धर्मात्मा पुरुष उसे उत्तम मानकर स्वीकार कर लेंगे
हे युधिष्ठिरा! तुझे दान श्रद्धेने पवित्र आणि केवळ कर्तव्य-बुद्धीने केलेले असेल, तर पुण्यकर्म करणारे ते धर्मात्मे पुरुष ते ‘कर्तव्य’ समजून स्वीकारतील.
Verse 17
विद्यास्नाता व्रतस्नाता ये व्यपाश्रित्य जीविन: । गूढस्वाध्यायतपसो ब्राह्मणा: संशितव्रता:,युद्धविजयी युधिष्ठिर! विद्वान, व्रतका पालन करनेवाले, किसी धनीका आश्रय लिये बिना ही जीवन निर्वाह करनेवाले, अपने स्वाध्याय और तपको गुप्त रखनेवाले तथा कठोर व्रतके पालनमें तत्पर जो ब्राह्मण हैं, जो शुद्ध, जितेन्द्रिय तथा अपनी ही स्त्रीसे संतुष्ट रहनेवाले हैं, उनके लिये तुम जो कुछ करोगे वह जगतमें तुम्हारे लिये कल्याणकारी होगा
भीष्म म्हणाले—हे युधिष्ठिरा! जे ब्राह्मण विद्या- स्नात आणि व्रत- स्नात आहेत; जे कोणत्याही धनिकाचा आश्रय न घेता जीवन चालवतात; जे आपला स्वाध्याय व तप गुप्त ठेवतात; आणि कठोर व्रतांत दृढ आहेत—अशा शुद्ध, जितेन्द्रिय, आपल्या धर्मपत्नीवरच संतुष्ट पुरुषांसाठी तू जे काही करशील, ते या लोकात तुझ्यासाठी कल्याणकारी ठरेल.
Verse 18
तेषु शुद्धेषु दान्तेषु स्वदारपरितोषिषु । यत् करिष्यसि कल्याण तत् ते लोके युधाम्पते,युद्धविजयी युधिष्ठिर! विद्वान, व्रतका पालन करनेवाले, किसी धनीका आश्रय लिये बिना ही जीवन निर्वाह करनेवाले, अपने स्वाध्याय और तपको गुप्त रखनेवाले तथा कठोर व्रतके पालनमें तत्पर जो ब्राह्मण हैं, जो शुद्ध, जितेन्द्रिय तथा अपनी ही स्त्रीसे संतुष्ट रहनेवाले हैं, उनके लिये तुम जो कुछ करोगे वह जगतमें तुम्हारे लिये कल्याणकारी होगा
भीष्म म्हणाले—हे युधाम्पते! जे ब्राह्मण शुद्ध, दान्त (जितेन्द्रिय) आणि आपल्या धर्मपत्नीवरच संतुष्ट आहेत—त्यांच्यासाठी तू जे काही कल्याणकारी करशील, ते या लोकात तुझ्या कल्याणाचे कारण ठरेल.
Verse 19
यथान्निहोत्रं सुहुतं सायंप्रातर्द्धिजातिना । तथा दत्तं द्विजातिभ्यो भवत्यथ यतात्मसु,द्विजके द्वारा सायं और प्रातःकाल विधिपूर्वक किया हुआ अग्निहोत्र जो फल प्रदान करता है, वही फल संयमी ब्राह्मणोंको दान देनेसे मिलता है
भीष्म म्हणाले—जसा संध्याकाळी व पहाटे द्विजाने विधिपूर्वक केलेला अग्निहोत्र यथोचित फल देतो, तसाच संयमी द्विजांना दिलेला दानही तेच पुण्यफल प्रदान करतो.
Verse 20
एष ते विततो यज्ञ: श्रद्धापूत: सदक्षिण: । विशिष्ट: सर्वयज्ञेभ्यो ददतस्तात वर्तताम्,तात! तुम्हारे द्वारा किया जानेवाला विशाल दान-यज्ञ श्रद्धासे पवित्र एवं दक्षिणासे युक्त है। वह सब यज्ञोंसे बढ़कर है। तुझ दाताका वह यज्ञ सदा चालू रहे
भीष्म म्हणाले—तात! तुझा हा विस्तृत दान-यज्ञ श्रद्धेने पवित्र आणि योग्य दक्षिणेने युक्त आहे. तो सर्व यज्ञांपेक्षा श्रेष्ठ आहे. हे प्रिय! तू दान करीत राहो; तुझा हा यज्ञ सदैव प्रवर्तत राहो.
Verse 21
निवापदानसलिलस्तादृशेषु युधिष्ठिर । निवसन् पूजयंश्लैव तेष्वानृण्यं नियच्छति,युधिष्ठिर! पूर्वोक्त ब्राह्मणोंको पितरोंके लिये किये जानेवाले तर्पणकी भाँति दानरूपी जलसे तृप्त करके उन्हें निवास और आदर देते रहो। ऐसा करनेवाला पुरुष देवता आदिके ऋणसे मुक्त हो जाता है
भीष्म म्हणाले—युधिष्ठिरा! जो अशा जनांना तर्पणासारखे दानरूपी जल देऊन तृप्त करतो आणि त्यांना निवास देऊन सन्मानाने पूजतो, तो देवतादींच्या ऋणातून मुक्त होतो. म्हणून पूर्वोक्त ब्राह्मणांना दान-जलाने संतुष्ट ठेव, त्यांना निवास व आदर दे.
Verse 22
य एवं नैव कुप्यन्ते न लुभ्यन्ति तृणेष्वपि । त एव नः पूज्यतमा ये चापि प्रियवादिन:,जो ब्राह्मण कभी क्रोध नहीं करते, जिनके मनमें एक तिनके भरका लोभ नहीं होता तथा जो प्रिय वचन बोलनेवाले हैं, वे ही हमलोगोंके परम पूज्य हैं
भीष्म म्हणाले—जे कधीही क्रोध करत नाहीत, तिनक्याइतक्या क्षुल्लक गोष्टीसाठीही लोभ धरत नाहीत, आणि जे प्रिय वचन बोलतात—तेच आमच्यासाठी परम पूज्य आहेत.
Verse 23
एते न बहु मन्यन्ते न प्रवर्तन्ति चापरे । पुत्रवत् परिपाल्यास्ते नमस्तेभ्यस्तथाभयम्,उपर्युक्त ब्राह्मण निःस्पृह होनेके कारण दाताके प्रति विशेष आदर नहीं प्रकट करते। इनमेंसे तो कितने ही धनोपार्जनके कार्यमें तो प्रवृत्त ही नहीं होते हैं। ऐसे ब्राह्मणोंका पुत्रवत् पालन करना चाहिये। उन्हें बारंबार नमस्कार है। उनकी ओरसे हमें कोई भय न हो
भीष्म म्हणाले—हे (ब्राह्मण) फारसे काही मानत नाहीत; आणि त्यांपैकी काही तर धनसंचयाच्या प्रयत्नांतही प्रवृत्त होत नाहीत. अशा ब्राह्मणांचे पुत्रवत् पालन करावे. त्यांना वारंवार नमस्कार; त्यांच्या कडून आम्हाला भय नसावे.
Verse 24
ऋ्विक्पुरोहिताचार्या मृदुब्रह्म॒धरा हि ते । क्षात्रेणापि हि संसृष्टं तेज: शाम्यति वै द्विजे,ऋत्विक, पुरोहित और आचार्य--ये प्रायः कोमल स्वभाववाले और वेदोंको धारण करनेवाले होते हैं। क्षत्रियका तेज ब्राह्मणके पास जाते ही शान्त हो जाता है
ऋत्विक, पुरोहित आणि आचार्य—हे बहुधा मृदुस्वभावी व वेदविद्येचे धारक असतात. क्षत्रियाचे तेजही ब्राह्मणाच्या सान्निध्यात आले की शांत होते.
Verse 25
अस्ति मे बलवानस्मि राजास्मीति युधिष्ठिर । ब्राह्मणान् मा च पर्यश्रीवसोभिरशनेन च,युधिष्ठिर! “मेरे पास धन है, मैं बलवान् हूँ और राजा हूँ ऐसा समझते हुए तुम ब्राह्मणोंकी उपेक्षा करके स्वयं ही अन्न और वस्त्रका उपभोग न करना
युधिष्ठिरा, ‘माझ्याकडे धन आहे, मी बलवान आहे, मी राजा आहे’ असा गर्व मनात आणू नकोस. त्या अभिमानाने ब्राह्मणांचा अवमान करून अन्न-वस्त्रांचा उपभोग एकट्याने करू नकोस.
Verse 26
यच्छो भार्थ बलार्थ वा वित्तमस्ति तवानघ । तेन ते ब्राह्मणा: पूज्या: स्वधर्ममनुतिष्ठता,अनघ! तुम्हारे पास शरीर और घरकी शोभा बढ़ाने अथवा बलकी वृद्धि करनेके लिये जो धन है, उनके द्वारा स्वधर्मका अनुष्ठान करते हुए तुम्हें ब्राह्यणोंकी पूजा करनी चाहिये
अनघा, देह व गृहाची शोभा वाढविण्यास किंवा बलवृद्धीसाठी तुझ्याकडे जे धन आहे, त्या धनाने स्वधर्म पाळत ब्राह्मणांचा पूजन-सत्कार करावा.
Verse 27
नमस्कार्यास्तिथा विप्रा वर्तमाना यथातथम् । यथासुखं यथोत्साहं ललन्तु त्वयि पुत्रवत्,इतना ही नहीं, तुम्हें उन ब्राह्मणोंको सदा नमस्कार करना चाहिये। वे अपनी रुचिके अनुसार जैसे चाहें रहें। तुम्हारे पास पुत्रकी भाँति उन्हें स्नेह प्राप्त होना चाहिये तथा वे सुख और उत्साहके साथ आनन्दपूर्वक रहें, ऐसी चेष्टा करनी चाहिये
त्या ब्राह्मणांना तुला सदैव नमस्कार करावा. ते आपल्या रुचीनुसार जसे हवे तसे राहोत. पुत्रवत स्नेह मिळून तुझ्या आश्रयात ते सुखाने व उत्साहाने आनंदपूर्वक राहतील, अशी व्यवस्था कर.
Verse 28
को ह्ाक्षयप्रसादानां सुहृदामल्पतोषिणाम् । वृत्तिम् त्यवक्षेप्तुं त्ववन्य: कुरुसत्तम,कुरुश्रेष्ठ! जिनकी कृपा अक्षय है, जो अकारण ही सबका हित करनेवाले और थोड़ेमें ही संतुष्ट रहनेवाले हैं, उन ब्राह्मणोंको तुम्हारे सिवा दूसरा कौन जीविका दे सकता है
कुरुश्रेष्ठा, ज्यांची कृपा अक्षय आहे, जे स्वभावतः सर्वांचे हितचिंतक आणि थोडक्यात संतुष्ट होणारे आहेत—अशा ब्राह्मणांना तुझ्यावाचून दुसरा कोण उपजीविका देईल?
Verse 29
यथा पत्याश्रयो धर्म: स्त्रीणां लोके सनातन: । सदैव सा गतिर्नान्या तथास्माकं द्विजातय:,जैसे इस संसारमें स्त्रियोंका सनातन धर्म सदा पतिकी सेवापर ही अवलम्बित है, उसी प्रकार ब्राह्मण ही सदैव हमारे आश्रय हैं। हमलोगोंके लिये उनके सिवा दूसरा कोई सहारा नहीं है
भीष्म म्हणाले—जसा या लोकी स्त्रियांचा सनातन धर्म सदैव पतीच्या आश्रयावरच अवलंबून असतो, तसाच आमच्यासाठी द्विज (ब्राह्मणादि) हेच नित्य आश्रय आहेत. त्यांच्या शिवाय आम्हाला दुसरा आधार नाही।
Verse 30
यदि नो ब्राह्मणास्तात संत्यजेयुरपूजिता: । पश्यन्तो दारुणं कर्म सततं क्षत्रिये स्थितम्
भीष्म म्हणाले—तात, जर आमचे ब्राह्मण अपूजित राहून, क्षत्रियधर्मात सतत असलेले ते कठोर कर्म पाहून आम्हाला सोडून देतील, तर (आमचे कल्याण धोक्यात येईल)।
Verse 31
अवेदानामयज्ञानामलोकानामवर्तिनाम् | कस्तेषां जीवितेनार्थस्त्वां विना ब्राह्मणाश्रयम्
जे वेदहीन, यज्ञहीन आणि धर्ममार्गात न चालणारे आहेत—त्यांच्या जीवनाचा तरी काय उपयोग? विशेषतः, ब्राह्मणांचा आश्रय असलेल्या तुझ्याविना.
Verse 32
तात! यदि ब्राह्मण क्षत्रियोंके द्वारा सम्मानित न हों तथा क्षत्रियमें सदा रहनेवाले निष्ठर कर्मको देखकर ब्राह्मण भी उनका परित्याग कर दें तो वे क्षत्रिय वेद, यज्ञ, उत्तम लोक और आजीविकासे भी भ्रष्ट हो जायेँ। उस दशामें ब्राह्मणोंका आश्रय लेनेवाले तुम्हारे सिवा उन दूसरे क्षत्रियोंक जीवित रहनेका क्या प्रयोजन है? ।। अन्न ते वर्तयिष्यामि यथा धर्म सनातनम् | राजन्यो ब्राह्मणान् राजन् पुरा परिचचार ह
भीष्म म्हणाले—तात, जर क्षत्रियांनी ब्राह्मणांचा सन्मान केला नाही आणि क्षत्रियधर्मात सतत असलेले ते निष्ठुर कर्म पाहून ब्राह्मणांनीही त्यांचा त्याग केला, तर ते क्षत्रिय वेद, यज्ञ, उत्तम लोक आणि उपजीविकेपासूनही भ्रष्ट होतील. अशा अवस्थेत, ब्राह्मणांचा आश्रय घेणाऱ्या तुझ्याविना इतर क्षत्रियांचे जगणे तरी कशासाठी? मी सनातन धर्माप्रमाणे तुझा अन्नपाणी-निर्वाह करीन; कारण प्राचीन काळी, हे राजन्, क्षत्रिय ब्राह्मणांची सेवा करीत असत।
Verse 33
दूराच्छूद्रेणोपचर्यो ब्राह्मणो5ग्निरिव ज्वलन्
भीष्म म्हणाले—अग्नीप्रमाणे ज्वलंत असलेल्या ब्राह्मणाची सेवा शूद्राने दूरूनच करावी।
Verse 34
संस्पर्शपरिचर्यस्तु वैश्येन क्षत्रियेण च । ब्राह्मण अग्निके समान तेजस्वी हैं; अतः शूद्रको दूरसे ही उनकी सेवा करनी चाहिये। उनके शरीरके स्पर्शपूर्वक सेवा करनेका अधिकार केवल क्षत्रिय और वैश्यको ही है ।। ३३ ई || मृदुभावान् सत्यशीलान् सत्यधर्मानुपालकान्
भीष्म म्हणाले— देहस्पर्शासहित परिचर्या करण्याचा अधिकार केवळ क्षत्रिय व वैश्य यांनाच आहे. ब्राह्मण अग्निसमान तेजस्वी मानले जातात; म्हणून शूद्राने दूरूनच त्यांची सेवा करावी. देहाला स्पर्श करून सेवा करण्याचा अधिकार फक्त क्षत्रिय व वैश्य यांचाच. (ते) स्वभावाने मृदू, आचरणाने सत्यशील आणि सत्यधर्माच्या पालनात दृढ असतात.
Verse 35
अपरेषां परेषां च परेभ्यश्षापि ये परे,छोटे-बड़े और बड़ोंसे भी बड़े जो क्षत्रिय तेज और बलसे तप रहे हैं, उन सबके तेज और तप ब्राह्मणोंके पास जाते ही शान्त हो जाते हैं
भीष्म म्हणाले— जे लहान, जे मोठे, आणि जे मोठ्यांपेक्षाही मोठे—असे क्षत्रिय आपल्या तेजाने व बळाने जणू धगधगत असतात; पण ब्राह्मणांच्या सान्निध्यात व त्यांच्या परिघात येताच त्या सर्वांचे तेज व तप शांत होते.
Verse 36
क्षत्रियाणां प्रतपतां तेजसा च बलेन च | ब्राह्मणेष्वेव शाम्यन्ति तेजांसि च तपांसि च,छोटे-बड़े और बड़ोंसे भी बड़े जो क्षत्रिय तेज और बलसे तप रहे हैं, उन सबके तेज और तप ब्राह्मणोंके पास जाते ही शान्त हो जाते हैं
तेज आणि बळाने धगधगणाऱ्या क्षत्रियांचे तेज व तप ब्राह्मणांच्या सान्निध्यात येताच शांत होते.
Verse 37
न मे पिता प्रियतरो न त्वं तात तथा प्रिय: । न मे पितु: पिता राजन् न चात्मा न च जीवितम्
मला पित्यापेक्षा अधिक प्रिय कोणी नाही; आणि तात, तूही तसाच प्रिय आहेस. पण हे राजन्, ना माझ्या पित्याचे पिता, ना माझा आत्मा, ना माझे जीवन—(धर्मापेक्षा) अधिक प्रिय आहे.
Verse 38
तात! मुझे ब्राह्मण जितने प्रिय हैं, उतने मेरे पिता, तुम, पितामह, यह शरीर और जीवन भी प्रिय नहीं हैं ।। त्वत्तश्न मे प्रियतर: पृथिव्यां नास्ति कश्नन | त्वत्तोडपि मे प्रियतरा ब्राह्मणा भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! इस पृथ्वीपर तुमसे अधिक प्रिय मेरे लिये दूसरा कोई नहीं है; परंतु ब्राह्मण तुमसे भी बढ़कर प्रिय हैं
तात! मला ब्राह्मण जितके प्रिय आहेत, तितके माझे पिता, तू, पितामह, हे शरीर आणि जीवनही प्रिय नाहीत. भरतश्रेष्ठा! या पृथ्वीवर तुझ्यापेक्षा मला अधिक प्रिय दुसरा कोणी नाही; पण ब्राह्मण मला तुझ्यापेक्षाही अधिक प्रिय आहेत.
Verse 39
ब्रवीमि सत्यमेतच्च यथाहं पाण्डुनन्दन । तेन सत्येन गच्छेयं लोकान् यत्र च शान्तनु:,पाण्डुनन्दन! मैं यह सच्ची बात कह रहा हूँ और चाहता हूँ कि इस सत्यके प्रभावसे मैं उन्हीं लोकोंमें जाऊँ जहाँ मेरे पिता शान्तनु गये हैं
पांडुनंदना! मी हे यथार्थ सत्य सांगतो. त्या सत्याच्या प्रभावाने माझे पिताश्री शांतनु ज्या लोकांना गेले, त्या लोकांना मी प्राप्त होवो.
Verse 40
पश्येयं च सतां लोकान् शुचीन् ब्रह्मपुरस्कृतान् | तत्र मे तात गन्तव्यमहद्बाय च चिराय च,इस सत्यके प्रभावसे ही मैं सत्पुरुषोंके उन पवित्र लोकोंका दर्शन कर रहा हूँ जहाँ ब्राह्मणों और ब्रह्माजीकी प्रधानता है। तात! मुझे शीघ्र ही चिरकालके लिये उन लोकोंमें जाना है
या सत्याच्या प्रभावाने मी सत्पुरुषांचे ते पवित्र लोक पाहत आहे, जिथे ब्राह्मण आणि ब्रह्मदेव यांची प्रधानता आहे. तात! मला लवकरच चिरकालासाठी तिथेच जावे लागेल.
Verse 41
सो5हमेतादृशाल्लॉकान् दृष्टवा भरतसत्तम | यन्मे कृतं ब्राह्मणेषु न तप्ये तेन पार्थिव,भरतश्रेष्ठ! पृथ्वीनाथ! ब्राह्मणोंके लिये मैंने जो कुछ किया है, उसके फलस्वरूप ऐसे पुण्यलोकोंका दर्शन करके मुझे संतोष हो गया है। अब मैं इस बातके लिये संतप्त नहीं हूँ कि दूसरा कोई पुण्य क्यों नहीं किया?
भरतश्रेष्ठ, पृथ्वीनाथ! ब्राह्मणांसाठी मी जे काही केले त्याच्या फलस्वरूप असे पुण्यलोक पाहून मला समाधान झाले आहे. म्हणून, राजन्, ‘मी आणखी दुसरे पुण्य का केले नाही?’ असे म्हणत मी न शोक करतो, न खंताने जळतो.
Verse 58
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें बगीचा लगाने और तालाब बनानेका वर्णन नामक जअद्ठावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या अनुशासनपर्वातील दानधर्मपर्वात ‘बाग लावणे व तलाव बांधणे याचे वर्णन’ नावाचा अठ्ठावन्नावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 59
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकोनषष्टितमो5ध्याय:
इति श्रीमहाभारताच्या अनुशासनपर्वातील दानधर्मपर्वातील एकसष्टावा अध्याय समाप्त.
Verse 346
आशीविषानिव क्रुद्धांस्तानुपाचरत द्विजान् | ब्राह्मण स्वभावत: कोमल, सत्यवादी और सत्य-धर्मका पालन करनेवाले होते हैं, परंतु जब वे कुपित होते हैं तब विषैले सर्पके समान भयंकर हो जाते हैं। अतः तुम सदा ब्राह्मणोंकी सेवा करते रहो
भीष्म म्हणाले—क्रुद्ध झालेल्या द्विज ब्राह्मणांची सेवा अशी करा, जशी क्रोधित विषारी सर्पांबाबत सावधपणे वागतात. ब्राह्मण स्वभावतः कोमल, सत्यवादी आणि सत्यधर्माचे पालन करणारे असतात; पण राग आला की ते विषधर सर्पासारखे भयंकर होतात. म्हणून तुम्ही नेहमी ब्राह्मणांची सेवा व सत्कार करत राहा.
Verse 3236
वैश्यो राजन्यमित्येव शूद्रो वैश्यमिति श्रुति: । राजन! अब मैं तुम्हें सनातन कालका धार्मिक व्यवहार कैसा है, यह बताऊँगा। हमने सुना है पूर्वकालनमें क्षत्रिय ब्राह्मणोंकी, वैश्य क्षत्रियोंकी और शूद्र वैश्योंकी सेवा किया करते थे
भीष्म म्हणाले—श्रुतीत असे म्हटले आहे: ‘वैश्य क्षत्रियाची सेवा करीत असे आणि शूद्र वैश्याची.’ राजन्! आता मी तुला सनातन काळातील धर्म्य सामाजिक व्यवहार कसा होता ते सांगतो. आम्ही ऐकले आहे की पूर्वी क्षत्रिय ब्राह्मणांची, वैश्य क्षत्रियांची आणि शूद्र वैश्यांची सेवा करीत असत.
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira seeks a ranked guidance on giving: which dānas should be offered to qualified recipients and what measurable outcomes (immediate and posthumous) follow from such gifts.
Food-giving is presented as the most consequential form of charity because it sustains life, supports ritual and society, and should be practiced with humility—without contempt, anger, or invasive questioning of petitioners.
Yes: it repeatedly attributes concrete results to annadāna—prosperity, strength, reputation, and favorable posthumous states—culminating in descriptions of luminous heavenly abodes associated with food-givers.