Shloka 46
Śama-prāptiḥ — Gautamī–Lubdhaka–Pannaga–Mṛtyu–Kāla-saṃvāda
Restraint through the Analysis of Karma and Time
यद्य॒हं कारणत्वेन मतो लुब्धक तत्त्वतः । अन्य: प्रयोगे स्यादत्र किल्बिषी जन्तुनाशने
yady ahaṃ kāraṇatvena mato lubdhaka tattvataḥ | anyaḥ prayoge syād atra kilbiṣī jantunāśane ||
सर्प म्हणाला—“हे व्याधा! तू मला खरोखर कारण मानत असशील, तर नीट विचार कर: या प्राणिवधात अपराधी दुसराच आहे—जो कर्माला प्रेरणा देतो. प्रयोज्य कर्ता नसता क्रिया कधीच घडत नाही; म्हणून कारणरूपाने आम्ही दोघे समान असलो, तरी दोष विशेषतः प्रेरकावरच येतो. या बालकाच्या मृत्यूचे खरे कारण मला मानणे हा तुझा मोह आहे; प्रेरक तर मृत्यूच, आणि तोच प्राणिनाशक आहे.”
सर्प उवाच
Educational Q&A
The verse probes moral responsibility by distinguishing between a mere instrumental cause and the instigating cause: guilt is argued to lie more heavily with the one who impels or ordains the act (here identified with Death), rather than with a secondary instrument.
In a dispute over a child’s death, the serpent addresses the hunter and denies being the true culprit, arguing that the deeper cause is the instigator—Death—who brings about the destruction of living beings.