Shloka 45
Śama-prāptiḥ — Gautamī–Lubdhaka–Pannaga–Mṛtyu–Kāla-saṃvāda
Restraint through the Analysis of Karma and Time
सर्प! तेरे मतके अनुसार यदि दुष्टतापूर्ण कार्य करके भी कर्ता उस दोषसे लिप्त नहीं होता है
sarpa uvāca | kāryābhāve kriyā na syāt saty asaty api kāraṇe | tasmāt same 'smin hetau me vācyo hetur viśeṣataḥ ||
सर्प म्हणाला—“फल नसताना क्रिया घडली असे म्हणता येत नाही, कारण उपस्थित असले तरीही. म्हणून या प्रसंगात आम्ही (मी आणि मृत्यु) दोघेही कारणरूपाने समान भासलो, तरी दोष विशेषतः त्या प्रेरकावरच येतो जो कर्माला चालना देतो व दिशा देतो. जर तू या बालकाच्या मृत्यूचे खरे कारण मला मानत असशील, तर ती तुझी चूक आहे; विचार केला असता प्रेरक—मृत्यूच—प्राणिनाशात अपराधी ठरतो, कारण संहाराला तोच प्रवृत्त करतो.”
सर्प उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes mere instrumental involvement from true moral responsibility: when multiple factors seem causal, blame should be assigned especially to the decisive instigator (the one who impels the act), not automatically to the nearest instrument.
In a debate about culpability for a child’s death, the serpent argues that although he appears to be a cause, the deeper and more decisive cause is Death, portrayed as the impelling force behind the destruction of beings; thus the serpent contests being treated as the primary offender.