Adhyaya 161
Saṃvaraṇa’s Petition and Tapatī’s Conditioned Consent (सम्वरण-तपती संवादः)
Upa-parva: Saṃvaraṇa–Tapatī Upākhyāna (Episode of King Saṃvaraṇa and Tapatī)
A Gandharva narrator describes King Saṃvaraṇa collapsing to the ground when Tapatī becomes momentarily unseen, portraying desire as a destabilizing force even for a capable ruler. Tapatī reappears, addresses the king with composed speech, and urges him to rise, rejecting public loss of self-command. Saṃvaraṇa, depicted as afflicted by Manmatha’s ‘fire,’ pleads for acceptance, proposes immediate union, and explicitly recommends the gāndharva form of marriage as superior. Tapatī responds with a normative constraint: she is a maiden under her father’s authority and not independent in bodily or social matters; if the king’s affection is genuine, he should petition her father, Savitṛ (Āditya), through reverence, austerity, and disciplined conduct. She affirms reciprocal attraction yet anchors legitimacy in paternal consent, thereby converting a private impulse into a socially validated alliance. The chapter closes with her self-identification as Tapatī, daughter of Savitṛ, clarifying divine lineage and the political-theological weight of the match for Kuru genealogy.
Chapter Arc: एक ब्राह्मण-गृहस्थ की विवश करुण पुकार—बकासुर को बलि देने की बारी फिर आ पहुँची है, और इस बार घर का एकमात्र बालक या तपस्विनी कन्या में से किसी को भेजना पड़ेगा। → कुन्ती ब्राह्मण से कहती है कि उसके पास तो केवल एक पुत्र और एक कन्या हैं; ऐसे में उनका जाना उचित नहीं। वह अपने पाँच पुत्रों का प्रस्ताव रखती है—उनमें से एक राक्षस के लिए बलि-रूप अन्न लेकर जाएगा। ब्राह्मण भय और पाप-बोध से काँप उठता है: ‘यदि मेरे कारण किसी ब्राह्मण का वध हुआ तो प्रायश्चित्त कहाँ?’ वह आत्मवध तक को श्रेयस्कर मानने लगता है, पर यह भी स्वीकारता है कि दूसरों के हाथों अनजाने में हुई मृत्यु का पाप अपने ऊपर नहीं लेना चाहता। → कुन्ती दृढ़ होकर आश्वासन देती है कि उसके पुत्रों ने पहले भी अनेक बलवान, महाकाय राक्षसों का संहार किया है; यह कार्य वे कर सकते हैं। अंततः कुन्ती और ब्राह्मण मिलकर वायुनन्दन भीमसेन से कहते हैं—‘तुम यह कार्य करो।’ भीम का ‘तथेत्य’ स्वीकार ही अध्याय का निर्णायक क्षण बनता है। → ब्राह्मण-परिवार की असहायता को कुन्ती की नीति, करुणा और आत्मविश्वास सहारा देता है; बलि का भार अब पाण्डव-गृह पर, विशेषतः भीम पर, स्थानांतरित हो जाता है। → भीम बकासुर के लिए नियत अन्न-बलि लेकर निकलने को तैयार है—अब सामना होगा राक्षस से, और निर्णय होगा कि भय का चक्र टूटेगा या नहीं।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल १९ श्लोक हैं) ऑपनआक्रात बछ। अर: अं षष्टर्याधेिकशततमो< ध्याय: कुन्ती और ब्राह्णकी बातचीत कुन्त्युवाच न विषादस्त्वया कार्यो भयादस्मात् कथंचन । उपाय: परिदृष्टो5त्र तस्मान्मोक्षाय रक्षस:
कुन्ती म्हणाली—हे ब्राह्मण, या भयामुळे तुला कधीही खिन्न होता कामा नये. येथे त्या राक्षसापासून सुटण्याचा उपाय मला दिसून आला आहे.
Verse 2
एकस्तव सुतो बाल: कन्या चैका तपस्विनी । न चैतयोस्तथा पत्न्या गमनं तव रोचये,आपके तो एक ही नन््हा-सा पुत्र और एक ही तपस्विनी कन्या है, अतः इन दोनोंका तथा आपकी पत्नीका भी वहाँ जाना मुझे अच्छा नहीं लगता
तुझा एकच लहान मुलगा आणि एकच तपस्विनी कन्या आहे; म्हणून या दोघांचे, तसेच तुझ्या पत्नीचेही, तिकडे जाणे मला योग्य वाटत नाही.
Verse 3
मम पज्च सुता ब्रह्मंस्तेषामेको गमिष्यति । त्वदर्थ बलिमादाय तस्य पापस्य रक्षस:
विप्रवर, माझे पाच पुत्र आहेत; त्यांपैकी एक तुमच्यासाठी त्या पापी राक्षसाकडे बलिसामग्री घेऊन जाईल.
Verse 4
ब्राह्मण उवाच नाहमेतत करिष्यामि जीवितार्थी कथंचन । ब्राह्मणस्यातिथेश्रैव स्वार्थ प्राणान् वियोजयन्
The Brahmin said: “I will not do this in any way, even for the sake of saving my own life. For my petty self-interest, how could I cause the loss of life of a Brahmin—and moreover of a guest? That would be utterly impossible.”
Verse 5
न त्वेतदकुलीनासु नाथर्मिष्ठासु विद्यते । यद् ब्राह्मणार्थ विसृजेदात्मानमपि चात्मजम्
The brāhmaṇa said: “Such conduct is not found even among the low-born, nor among the most unrighteous—that a person would abandon even his own life, and even his son, for the sake of a brāhmaṇa. To do so is blameworthy.”
Verse 6
आत्मनस्तु मया श्रेयो बोद्धव्यमिति रोचते । ब्रह्मवध्या55त्मवध्या वा श्रेयानात्मवधो मम
The Brahmin said: “It seems to me that I should discern what is truly best for myself. Between the killing of a Brahmin and the killing of myself, I judge self-destruction to be the lesser course. Brahmin-slaying is a grievous sin, and in this world there is no easy release from it; therefore, even if the act were unintentional, I consider taking my own life preferable to incurring the guilt of Brahmin-murder.”
Verse 7
ब्रह्मवध्या परं पापं निष्कृतिनात्र विद्यते अबुद्धिपूर्व कृत्वापि वरमात्मवधो मम
The Brahmin said: “The slaying of a Brahmin is the highest sin; in this world there is no expiation for it. Even if it were done without intent, I consider it better for me to take my own life. In my judgment, self-destruction is preferable to the burden of Brahmin-slaying, for Brahmin-murder is a grievous evil from which there is no release.”
Verse 8
न त्वहं वधमाकाडुक्षे स्वयमेवात्मन: शुभे | परै: कृते वधे पापं न किंचिन्मयि विद्यते
The brāhmaṇa said: “O auspicious lady, I do not myself desire death—least of all self-destruction. But if others were to kill me, no sin would attach to me for that act.”
Verse 9
अभिसंधिकृते तस्मिन् ब्राह्मणस्य वधे मया । निष्कृतिं न प्रपश्यामि नृशंसं क्षुद्रमेव च
ब्राह्मण म्हणाला— जर मी जाणूनबुजून ब्राह्मणवध घडवून आणला असेल, तर ते अत्यंत नीच व क्रूर कर्म ठरेल; त्याचे प्रायश्चित्त मला दिसत नाही. घरी आलेल्याला दूर लोटणे, शरण मागणाऱ्याला टाकून देणे, आणि रक्षणाची याचना करणाऱ्याचा वध करणे—विद्वानांच्या मते ही कृत्ये अतिशय नृशंस व निंद्य आहेत.
Verse 10
आगततस्य गृहं त्यागस्तथैव शरणार्थिन: । याचमानस्य च वधो नृशंसो गर्हितो बुधै:
घरी आलेल्याला त्यागणे, शरण मागणाऱ्याला सोडून देणे, आणि रक्षणाची याचना करणाऱ्याचा वध करणे—ही कृत्ये क्रूर असून ज्ञानीजनांनी निंदिली आहेत.
Verse 11
कुर्यान्न निन्दितं कर्म न नृशंसं कथंचन । इति पूर्वे महात्मान आपद्धर्मविदो विदु:
ब्राह्मण म्हणाला— कोणत्याही परिस्थितीत निंद्य कर्म करू नये, कधीही क्रूर कृत्य करू नये. आपद्धर्म जाणणाऱ्या प्राचीन महात्म्यांनी असेच सांगितले आहे. म्हणून आज पत्नीसमवेत माझा नाश झाला तरी तेच श्रेयस्कर; पण ब्राह्मणवधास मी कधीही संमती देऊ शकत नाही.
Verse 12
श्रेयांस्तु सहदारस्य विनाशो5द्य मम स्वयम् । ब्राह्मणस्य वधं नाहमनुमंस्थे कदाचन
आज पत्नीसमवेत माझा स्वतःचा नाश होणेच अधिक श्रेयस्कर; पण ब्राह्मणवधास मी कधीही संमती देत नाही.
Verse 13
कुन्त्युवाच ममाप्येषा मतिर्ब्रह्मन् विप्रा रक्ष्या इति स्थिरा | न चाप्यनिष्ट: पुत्रो मे यदि पुत्रशतं भवेत्
कुंती म्हणाली— हे ब्राह्मण, माझाही हा ठाम विचार आहे की ब्राह्मणांचे रक्षण केले पाहिजे. आणि माझे शंभर पुत्र असले तरी त्यांपैकी एकही मला अप्रिय नाही.
Verse 14
न चासौ राक्षस: शक्तो मम पुत्रविनाशने । वीर्यवान् मन्त्रसिद्धश्न तेजस्वी च सुतो मम
तो राक्षस माझ्या पुत्राचा विनाश करण्यास समर्थ नाही; कारण माझा पुत्र पराक्रमी, मंत्रसिद्ध आणि तेजस्वी आहे.
Verse 15
राक्षसाय च ततू सर्व प्रापयिष्यति भोजनम् | मोक्षयिष्यति चात्मानमिति मे निश्चिता मति:,मेरा यह निश्चित विश्वास है कि वह सारा भोजन राक्षसके पास पहुँचा देगा और उससे अपने-आपको भी छुड़ा लेगा
मला दृढ निश्चय आहे की तो हे सर्व अन्न राक्षसापर्यंत पोहोचवील आणि त्यातून स्वतःलाही मुक्त करून घेईल.
Verse 16
समागताश्च वीरेण दृष्टपूर्वाश्व॒ राक्षसा: | बलवन्तो महाकाया निहताश्षाप्पनेकश:,मैंने पहले भी बहुत-से बलवान् और विशालकाय राक्षस देखे हैं, जो मेरे वीर पुत्रसे भिड़कर अपने प्राणोंसे हाथ धो बैठे हैं
मी पूर्वीही अनेक बलवान व विशालकाय राक्षस पाहिले आहेत; ते माझ्या वीर पुत्राशी भिडले आणि वारंवार प्राण गमावले.
Verse 17
न त्विदं केषुचिद् ब्रह्मन् व्याहर्तव्यं कथंचन । विद्यार्थिनो हि मे पुत्रान् विप्रकुर्य: कुतूहलात्
परंतु, हे ब्राह्मण! ही गोष्ट कोणालाही कशीही सांगू नये; नाहीतर विद्येच्या लोभाने व कुतूहलाने विद्यार्थी माझ्या पुत्रांना त्रास देतील.
Verse 18
गुरुणा चाननुज्ञातो ग्राहयेद् यत् सुतो मम । न स कुर्यात् तथा कार्य विद्ययेति सतां मतम्
आणि जर माझा पुत्र गुरूची आज्ञा न घेता आपला मंत्र कोणाला शिकवील, तर तो शिकणारा त्या मंत्राने माझ्या पुत्रासारखे कार्य साधू शकणार नाही—सज्जनांचे असेच मत आहे.
Verse 19
एवमुक्तस्तु पृथया स विप्रो भार्यया सह । हृष्ट: सम्पूजयामास तद्वाक्यममृतोपमम्
पृथेने असे बोलताच तो ब्राह्मण पत्नीसमवेत अत्यंत हर्षित झाला. कुंतीदेवींच्या अमृततुल्य, जीवनदायी व मधुर वचनांचा त्याने सन्मान करून मनापासून गौरव केला.
Verse 20
ततः कुन्ती च विप्रश्न सहितावनिलात्मजम् | तमब्रूतां कुरुष्वेति स तथेत्यब्रवीच्च तौ,तदनन्तर कुन्ती और ब्राह्मणने मिलकर वायु-नन्दन भीमसेनसे कहा--“तुम यह काम कर दो।” भीमसेनने उन दोनोंसे “तथास्तु' कहा
त्यानंतर कुंती आणि ब्राह्मण यांनी एकत्र वायुपुत्र भीमसेनास म्हटले—“हे कार्य तू कर.” भीमसेनाने त्या दोघांना “तथास्तु” असे म्हणून मान्यता दिली.
Verse 159
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत बकवधपर्वमें कुन्तीप्रश्नविषयक एक सौ उनसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या आदिपर्वातील बकवधपर्वात कुंती-प्रश्नविषयक एकशे एकोणसाठावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 160
)॥ $ । 7 ; इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि बकवधपर्वणि भीमबकवधाड्रीकारे षष्ट्यधिकशततमो< ध्याय:
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या आदिपर्वातील बकवधपर्वात भीमाने बकवधाचे कार्य स्वीकारल्याविषयीचा एकशे साठावा अध्याय समाप्त झाला.
Frequently Asked Questions
The tension is between immediate personal desire and the requirement for socially sanctioned union: whether attraction justifies direct elopement-like action or must be routed through lawful guardianship and consent.
Self-mastery and procedural legitimacy are portrayed as components of dharma: even intense emotion should be disciplined and aligned with recognized norms to preserve personal dignity and public order.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its meta-function is genealogical and normative—clarifying lineage (Tapatī as Savitṛ’s daughter) and encoding marriage legitimacy as a prerequisite for dynastic continuity.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.