Adhyaya 158
Ādi Parva, Adhyāya 158 — Aṅgāraparṇa-saṃvāda and Gaṅgā-tīrtha Saṃghaṭṭa (Encounter at the Gaṅgā ford)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā and Gaṅgā Encounter Episode (Ādi Parva contextual unit)
Vaiśaṃpāyana narrates the Pāṇḍavas’ departure with their mother along northern routes to the Somaśravāyaṇa tīrtha on the Gaṅgā. Arjuna advances with a firebrand (ulmuka) as both illumination and protection. At the river, a Gandharva king—identified as Aṅgāraparṇa—approaches, provoked by noise and asserting a normative restriction: liminal twilight and night are designated for Yakṣas, Gandharvas, and Rākṣasas, while humans are censured for approaching water at improper times. Arjuna responds with a principled rebuttal: Gaṅgā’s cosmic course and salvific functions (including as Alakanandā among the gods and as a difficult passage for the impure) render her non-excludable; obstructing access is framed as contrary to sanātana-dharma. Aṅgāraparṇa attacks with arrows; Arjuna deflects them using shield and torch, rejects fear-based tactics, and deploys the Āgneya astra received through the Bharadvāja–Agniveśya–Droṇa lineage, burning the Gandharva’s chariot. Arjuna captures the disoriented opponent by the hair and draws him toward his brothers. The Gandharva’s wife, Kumbhīnasī, petitions Yudhiṣṭhira for protection; Yudhiṣṭhira orders release, emphasizing the impropriety of killing a defeated, dishonored adversary. The Gandharva accepts defeat, explains his name-change (Citraratha becoming Dagdharatha), and offers recompense: the Cakṣuṣī vidyā (a seeing/vision knowledge) contingent on discipline, and Gandharva-born horses with exceptional qualities. Arjuna declines gifts that could imply coercion, but agrees to an exchange: horses in return for the Āgneya astra and a durable bond of friendship, requesting guidance on what removes fear from Gandharvas.
Chapter Arc: एक ब्राह्मण-गृह में मृत्यु की अनिवार्यता का कठोर बोध उतरता है—बकासुर को कर-रूप में मनुष्य-बलि देनी है, और घर का स्वामी शोक से जड़ हो उठा है। → ब्राह्मणी अपने पति को तर्क और धर्म-नीति से संभालती है: संसार में मृत्यु अवश्यंभावी है, पर ‘अवश्य होने वाली’ बात पर संताप से कर्तव्य नहीं छूटता। वह बताती है कि पत्नी-पुत्र-पुत्री सब अपने-अपने हित के लिए प्रिय हैं, इसलिए मोह में पड़कर आत्मत्याग का निश्चय करना गर्हित है; कुल, बच्चों और स्वयं को बचाने का उपाय सोचो। वह यह भी स्मरण कराती है कि धर्मविदों के मत में पुत्रवती स्त्री का पति से पहले परलोक-गमन (आत्महत्या/सती-भाव) परम धर्म नहीं, बल्कि निंद्य मार्ग हो सकता है। → ब्राह्मणी स्पष्ट निर्णय रखती है—पति को आत्मत्याग से रोकते हुए कहती है कि वह स्वयं ‘वहाँ’ (बकासुर के पास) जाने को तैयार है, और पति को कुल तथा दोनों बालकों की रक्षा हेतु जीवित रहना चाहिए। → वैशम्पायन के कथनानुसार, पत्नी के वचनों से स्पर्शित ब्राह्मण उसे आलिंगन करता है; आँसू रोक नहीं पाता—पर आत्मघात का आवेग ढीला पड़ता है और विवेक का द्वार खुलता है। → अब प्रश्न यह रह जाता है—क्या सचमुच ब्राह्मणी जाएगी, या कोई अन्य उपाय (अतिथि-रूप पाण्डव/भीम) इस संकट को पलट देगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ ३ श्लोक मिलाकर कुल ४५३ श्लोक हैं) #ीद>-3८5>> हम ्ीसा्िस - यावन्तो यस्य संयोगा द्रव्यैरिष्टर्भवन्त्युत । तावन्तो5स्य निखन्यन्ते हृदये शोकशड्भकव: ।।
ब्राह्मणी म्हणाली—प्राणनाथ, सामान्य लोकांसारखा तुम्ही कधीही शोक करू नये. तुम्ही विद्वान आहात; तुमच्यासाठी हा विलापाचा काळ नाही.
Verse 2
अवश्यं निधन सर्वर्गन्तव्यमिह मानवै: । अवश्यम्भाविन्यर्थे वै संतापो नेह विद्यते
या जगात सर्व मानवांना अनिवार्यपणे मृत्यूकडे जावेच लागते. म्हणून जे निश्चित आहे, त्यासाठी येथे शोक करण्याचे कारण नाही.
Verse 3
भार्या पुत्रो5थ दुहिता सर्वमात्मार्थमिष्यते । व्यथां जहि सुबुद्धया त्वं स्वयं यास्यामि तत्र च
पत्नी, पुत्र आणि कन्या—हे सर्व स्वभावतः स्वतःसाठीच प्रिय असतात. म्हणून तू सुबुद्धी-विवेकाचा आश्रय घेऊन शोक व व्याकुळता सोड. मी स्वतःच तेथे (राक्षसाजवळ) जाईन. पत्नीचे लोकांत सर्वश्रेष्ठ सनातन कर्तव्य हेच—प्राणांनाही अर्पून पतीचे हित साधणे.
Verse 4
एतद्धि परम॑ नार्या: कार्य लोके सनातनम् | प्राणानपि परित्यज्य यद् भर्तृहितमाचरेत्
हेच खरे तर लोकांत स्त्रीचे परम व सनातन कर्तव्य—प्राणांनाही त्यागून पतीच्या हितासाठी आचरण करणे.
Verse 5
तच्च तत्र कृतं कर्म तवापीदं सुखावहम् | भवत्यमुत्र चाक्षय्यं लोके5स्मिंश्व॒ यशस्करम्
पतीच्या हितासाठी तेथे मी करणार ते प्राणोत्सर्गरूप कर्म तुमच्यासाठी तर सुखकारक ठरेलच; माझ्यासाठीही परलोकात अक्षय सुखाचे साधन आणि या लोकात यश देणारे ठरेल.
Verse 6
एष चैव गुरुर्धर्मो यं प्रवक्ष्याम्पहं तव । अर्थश्न तव धर्मश्न भूयानत्र प्रदृश्यते,यह सबसे बड़ा धर्म है, जो मैं आपसे बता रही हूँ। इसमें आपके लिये अधिक-से- अधिक स्वार्थ और धर्मका लाभ दिखायी देता है
हा तोच सर्वात मोठा (गुरु) धर्म आहे, जो मी तुला सांगत आहे. या मार्गात तुझ्यासाठी अर्थही आणि धर्मही—दोन्हींचा अधिक लाभ दिसून येतो.
Verse 7
यदर्थमिष्यते भार्या प्राप्त: सो<र्थस्त्वया मयि | कन्या चैका कुमारश्न॒ कृताहमनृणा त्वया
ज्या हेतूने पत्नीची इच्छा केली जाते, तो हेतू तू माझ्याद्वारे पूर्ण केला आहेस. तुझ्यापासून माझ्या गर्भातून एक कन्या आणि एक पुत्र जन्मले आहेत. अशा रीतीने तू मला देखील ऋणमुक्त केले आहेस.
Verse 8
समर्थ: पोषणे चासि सुतयो रक्षणे तथा । न त्वहं सुतयो: शक्ता तथा रक्षणपोषणे
ब्राह्मणी म्हणाली— या दोन संततींचे पालन-पोषण व रक्षण करण्यास आपण समर्थ आहात; पण आपल्या प्रमाणे मी त्यांच्या पालन-पोषणाची व रक्षणाची व्यवस्था करू शकणार नाही।
Verse 9
मम हि त्वद्विहीनाया: सर्वप्राणधने श्वर । कथं स्यातां सुतौ बालौ भरेयं च कथं त्वहम्
प्राणेश्वर, माझ्या सर्वस्वाचे स्वामी! आपण नसाल तर या दोन बालपुत्रांचे काय होईल? आणि मी एकटी त्यांचे भरण-पोषण कसे करीन?
Verse 10
कथं हि विधवानाथा बालपुत्रा विना त्वया | मिथुनं जीवयिष्यामि स्थिता साधुगते पथि,मेरा पुत्र अभी बालक है, आपके बिना मैं अनाथ विधवा सन्मार्गपर स्थित रहकर इन दोनों बच्चोंको कैसे जिलाऊँगी
आपल्याविना, नाथहीन विधवा होऊन, बालपुत्रांसह— मी सन्मार्गावर स्थिर राहूनही या दोघांना कसे जिवंत ठेवू?
Verse 11
अहंकृतावलिप्तैश्व प्रार्थ्यमानामिमां सुताम् । अयुक्तैस्तव सम्बन्धे कथं शक्ष्यामि रक्षितुम्
जे तुमच्याशी संबंध जोडण्यास सर्वथा अयोग्य आहेत, असे अहंकारी व गर्विष्ठ लोक जेव्हा माझ्या या कन्येची मागणी करतील, तेव्हा मी तिचे त्यांच्यापासून रक्षण कसे करू?
Verse 12
उत्सृष्टमामिषं भूमौ प्रार्थयन्ति यथा खगा: । प्रार्थयन्ति जना: सर्वे पतिहीनां तथा स्त्रियम्
जसे पक्षी भूमीवर टाकलेल्या मांसाच्या तुकड्यावर झडप घालतात, तसेच पतीहीन स्त्रीवर सर्व लोक हक्क गाजवू पाहतात। दुराचारी लोक वारंवार विनवणी करून मला मर्यादेपासून ढळवू पाहतील, तेव्हा श्रेष्ठजनांना प्रिय असलेल्या सन्मार्गावर मी कशी स्थिर राहू?
Verse 13
साहं विचाल्यमाना वै प्रार्थ्यमाना दुरात्मभि: । स्थातुं पथि न शक्ष्यामि सज्जनेष्टे द्विजोत्तम
हे द्विजोत्तम! दुरात्मे लोक वारंवार विनवणी करून मला मर्यादेपासून ढळविण्याचा प्रयत्न करतील; तेव्हा सज्जनांना प्रिय असलेल्या धर्ममार्गावर मी स्थिर राहू शकणार नाही. जसे जमिनीवर टाकलेल्या मांसाच्या तुकड्यावर पक्षी झडप घालतात, तसेच लोक विधवा स्त्रीला वश करावयास धाव घेतात; अशा भ्रष्ट विनवण्यांनी दबली गेले तर माझा निश्चय डळमळू शकतो.
Verse 14
कथं तव कुलस्यैकामिमां बालामनागसम् । पितृपैतामहे मार्गे नियोक्तुमहमुत्सहे,आपके कुलकी इस एकमात्र निरपराध बालिकाको मैं बाप-दादोंके द्वारा पालित धर्ममार्गपर लगाये रखनेमें कैसे समर्थ होऊँगी
ब्राह्मण म्हणाला—तुमच्या कुलातील ही एकमेव निरपराध बालिका आहे; पितरांनी व पितामहांनी चालविलेल्या धर्ममार्गावर तिला नेमण्याचे धैर्य मला कसे होईल? त्या वंशपरंपरागत कर्तव्यपथावर तिला निर्देश देणे मी कसा धजावू?
Verse 15
कथं शक्ष्यामि बाले5स्मिन् गुणानाधातुमीप्सितान् । अनाथे सर्वतो लुप्ते यथा त्वं धर्मदर्शिवान्
या बालकात अपेक्षित सद्गुण मी कसे रोवू शकेन? आपण धर्मदर्शी आहात; आपण जसे त्याला उत्तम गुणांनी घडवू शकता, तसे आपण नसताना—तो सर्व बाजूंनी निराधार अनाथ झाल्यावर—मी त्याला कसा घडवू?
Verse 16
इमामपि च ते बालामनाथां परिभूय माम् । अनरह्: प्रार्थयिष्यन्ति शूद्रा वेदशरुतिं यथा
आणि आप नसताना ही आपली बालिका अनाथ होईल; तेव्हा अयोग्य पुरुष माझी अवहेलना करून तिला मिळविण्याची मागणी करतील—जसे अनधिकारी शूद्र वेदश्रुतीची इच्छा धरतो.
Verse 17
तां चैदहं न दित्सेयं त्वद्गुणैरुपबृंहिताम् । प्रमथ्यैनां हरेयुस्ते हविर्ध्वाड्क्षा इवाध्वरात्
आणि जर मी तुमच्या उत्तम गुणांनी संपन्न झालेल्या या कन्येला त्या अयोग्यांना देऊ इच्छित नसले, तर ते तिला बलपूर्वक हिसकावून नेतील—जसे कावळे यज्ञातून हविर्भाग झडप घालून उडवून नेतात.
Verse 18
सम्प्रेक्षमाणा पुत्र ते नानुरूपमिवात्मन: । अनर्हवशमापन्नामिमां चापि सुतां तव
ब्रह्मन्! तुमचा हा पुत्र तुमच्या अनुरूप नाही असे पाहून, आणि तुमची ही कन्या अयोग्य पुरुषाच्या वश झाली आहे असे पाहून, तसेच लोकांत गर्विष्ठ लोकांकडून अपमानित होऊन—पूर्वीप्रमाणे मानमरातब न मिळाल्याने—मी प्राणत्याग करीन; यात संशय नाही।
Verse 19
अवज्ञाता च लोकेषु तथा55त्मानमजानती । अवलिप्तैनरिब्रह्यन् मरिष्यामि न संशय:
ब्रह्मन्! लोकांत अवज्ञा होऊन आणि स्वतःचेच मोल न ओळखता मी मरेन—यात संशय नाही—जेव्हा तुमचा पुत्र तुमच्या अनुरूप नाही असे दिसेल, तुमची कन्या अयोग्य पुरुषाच्या वश झाली असे दिसेल, आणि जगात गर्विष्ठ लोकांच्या अपमानाने मला पूर्वीप्रमाणे मान मिळणार नाही।
Verse 20
तौ च हीनौ मया बालौ त्वया चैव तथा55त्मजौ । विनश्येतां न संदेहो मत्स्याविव जलक्षये
हे दोन्ही बालक—माझ्याविना आणि तुमच्याविना, त्यांच्या पित्याविना—निःसंशय नष्ट होतील; जसे पाणी आटले की मासे नष्ट होतात।
Verse 21
त्रितयं सर्वथाप्येवं विनशिष्यत्यसंशयम् । त्वया विहीनं तस्मात् त्वं मां परित्यक्तुमहसि
नाथ! तुमच्याविना आम्ही तिघेही—मी आणि ही दोन्ही मुले—सर्व प्रकारे निःसंशय नष्ट होऊ; यात संशय नाही। म्हणून तुम्ही फक्त मला परित्याग करा।
Verse 22
व्युष्टिरेषा परा स्त्रीणां पूर्व भर्तु: परां गतिम् । गन्तुं ब्रह्मन् सपुत्राणामिति धर्मविदो विदु:
ब्रह्मन्! पुत्रवती स्त्रियांसाठी हेच परम सौभाग्य मानले जाते की त्या पतीच्या आधीच परलोकास जाव्यात—धर्मज्ञ असेच सांगतात।
Verse 23
(मितं ददाति हि पिता मित॑ माता मितं सुतः । अमितस्य हि दातारं का पतिं नाभिनन्दति ।।
ब्राह्मण म्हणाला— “पिता मर्यादित सुख देतो, माता मर्यादित सुख देते, पुत्रही मर्यादित सुखच देतो. पण अमर्याद सुख देणारा जो पती, त्याचा कोण स्त्री आनंदाने सत्कार करणार नाही? आर्यपुत्र! तुमच्यासाठी मी हा पुत्र आणि ही कन्याही सोडली; सर्व बंधु-बांधवांनाही त्यागले; आणि आता माझे हे जीवनही तुमच्यासाठी सोडण्यास उद्यत आहे।”
Verse 24
यज्ञैस्तपोभिरनियमैदनिश्व विविधैस्तथा । विशिष्यते स्त्रिया भर्तुर्नित्यं प्रियहिते स्थिति:
ब्राह्मण म्हणाला— “स्त्री जर सदैव पतीच्या प्रिय व हितकारक गोष्टींत स्थिर राहिली, तर ते तिच्यासाठी महान यज्ञ, तप, कठोर नियम आणि नानाविध दान यांपेक्षाही श्रेष्ठ आहे।”
Verse 25
तदिदं यच्चिकीर्षामि धर्म परमसम्मतम् । इष्टं चैव हितं चैव तव चैव कुलस्य च,अतः मैं जो यह कार्य करना चाहती हूँ, यह श्रेष्ठ पुरुषोंसे सम्मत धर्म है और आपके तथा इस कुलके लिये सर्वथा अनुकूल एवं हितकारक है
“म्हणून मी जे करावयास इच्छिते, ते श्रेष्ठजनसंमत धर्म आहे. ते तुमच्यासाठीही आणि तुमच्या कुलासाठीही इष्ट व हितकारक आहे.”
Verse 26
इष्टानि चाप्यपत्यानि द्रव्याणि सुहृद: प्रिया: । आपद्धर्मप्रमोक्षाय भार्या चापि सतां मतम्
ब्राह्मण म्हणाला— “लाडकी अपत्ये, धन, प्रिय सुहृद आणि प्रिय पत्नी—सज्जनांच्या मते—आपद्धर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्यासाठीच मुख्यतः वांछनीय आहेत.”
Verse 27
आपदर्थ धन रक्षेद् दारान् रक्षेद् धनैरपि । आत्मानं सतत रक्षेद् दारैरपि धनैरपि,आपफत्तिके लिये धनकी रक्षा करे, धनके द्वारा स्त्रीकी रक्षा करे और स्त्री तथा धन दोनोंके द्वारा सदा अपनी रक्षा करे
ब्राह्मण म्हणाला— “आपत्तीच्या वेळी धनाचे रक्षण करावे; धनाच्या बळावर पत्नी-गृहस्थीचेही रक्षण करावे. पण सर्वांत आधी पत्नी आणि धन—दोन्हींच्या साहाय्याने—सदैव स्वतःचे रक्षण करावे.”
Verse 28
दृष्टादृष्टफलार्थ हि भार्या पुत्रो धनं गृहम् । सर्वमेतद् विधातव्यं बुधानामेष निश्चय:
ब्राह्मण म्हणाला— दृष्ट व अदृष्ट फल, म्हणजे लौकिक लाभ व पारलौकिक पुण्य यांसाठी पत्नी, पुत्र, धन आणि गृह—यांची यथोचित व्यवस्था व स्थापना करावी. हाच विद्वानांचा निश्चय आहे.
Verse 29
एकतो वा कुल कृत्स्नमात्मा वा कुलवर्धन: । न सम॑ सर्वमेवेति बुधानामेष निश्चय:
ब्राह्मण म्हणाला— एका बाजूला संपूर्ण कुल असो आणि दुसऱ्या बाजूला त्या कुलाची वाढ व धारण करणारा तोच एक पुरुष असो; तुलना केली तरी संपूर्ण कुल त्या एका जीवाच्या बरोबरीचे ठरत नाही. हाच विद्वानांचा निश्चय आहे.
Verse 30
स कुरुष्व मया कार्य तारयात्मानमात्मना । अनुजानीहि मामार्य सुतौ मे परिपालय
ब्राह्मण म्हणाला— म्हणून माझ्या अभिप्रेत कार्याची सिद्धी करा आणि स्वतःच्या प्रयत्नाने या संकटातून स्वतःला वाचवा. आर्य! मला राक्षसाकडे जाण्याची आज्ञा द्या आणि माझ्या दोन्ही मुलांचे पालन-पोषण करा.
Verse 31
अवध्यां स्त्रियमित्याहुर्धर्मज्ञा धर्मनिश्चये धर्मज्ञान् राक्षसानाहुर्न हन्यात् स च मामपि
ब्राह्मण म्हणाला— धर्मनिर्णयाच्या प्रसंगी धर्मज्ञांनी स्त्री अवध्य आहे असे सांगितले आहे. राक्षसांनाही लोक धर्मज्ञ म्हणतात; म्हणून कदाचित तो राक्षस मलाही स्त्री समजून मारणार नाही.
Verse 32
निस्संशयं वध: पुंसां स्त्रीणां संशयितो वध: । अतो मामेव धर्मज्ञ प्रस्थापयितुमहसि
पुरुषांचा वध तेथे निःसंशय आहे; परंतु स्त्रियांच्या वधाबाबत संशय असतो. म्हणून, हे धर्मज्ञ, मला तेथे पाठवणे तुम्हाला योग्य आहे.
Verse 33
भुक्तं प्रियाण्यवाप्तानि धर्मश्न चरितो महान् | त्वत् प्रसूति: प्रिया प्राप्ता न मां तप्स्यत्यजीवितम्
मी सर्व प्रकारचे भोग भोगले, मनास प्रिय वाटणाऱ्या वस्तू प्राप्त केल्या; महान् धर्माचे आचरणही पूर्ण केले आणि तुमच्यापासून प्रिय संतानही मिळाले. म्हणून आता मृत्यू आला तरी मला शोक होणार नाही; माझे जीवन सार्थक झाले आहे.
Verse 34
जाततपुत्रा च वृद्धा च प्रियकामा च ते सदा । समीक्ष्यैतदहं सर्व व्यवसायं करोम्यतः
माझ्यापासून पुत्र जन्मला आहे, मी वृद्धही झाले आहे, आणि सदैव तुमचे प्रिय करण्याचीच इच्छा बाळगली आहे. या सर्वांचा विचार करूनच आता मी अंतिम निश्चय करते—म्हणून मी मृत्यूचा स्वीकार करते.
Verse 35
उत्सृज्यापि हि मामार्य प्राप्स्यस्यन्यामपि स्त्रियम् । ततः प्रतिष्ठितो धर्मो भविष्यति पुनस्तव
आर्य! मला त्यागले तरी तुम्ही दुसरी स्त्री प्राप्त करू शकता. तिच्यामुळे तुमचा गृहस्थधर्म पुन्हा प्रतिष्ठित होईल.
Verse 36
न चाप्यधर्म: कल्याण बहुपत्नीकृतां नृणाम् । स्त्रीणामधर्म: सुमहान् भर्तु: पूर्वस्य लड्घने
कल्याणस्वरूप! अनेक पत्नी करणाऱ्या पुरुषाला ते अधर्म ठरत नाही; परंतु स्त्रीने पूर्वपतीचा उल्लंघन केला तर ते महापाप मानले जाते.
Verse 37
एतत् सर्व समीक्ष्य त्वमात्मत्यागं च गर्हितम् । आत्मानं तारयाद्याशु कुलं चेमौ च दारकौ
या सर्व गोष्टींचा विचार करून आणि आत्मत्याग हा निंद्य कर्म आहे असे जाणून, तुम्ही आता शीघ्र स्वतःला वाचवा—तुमच्या कुलालाही—आणि या दोन्ही बालकांनाही संकटातून सोडवा.
Verse 38
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तया भर्ता तां समालिड्ग्य भारत । मुमोच बाष्पं शनकै: सभार्यों भृूशदु:खित:
वैशम्पायन म्हणाले— हे भारत! पत्नीने असे बोलताच तिचा पती अत्यंत दुःखी झाला. त्याने तिला घट्ट आलिंगन देऊन, पत्नीसमवेत, हळूहळू अश्रू ढाळू लागला.
Verse 156
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत बकवधपर्वमें ब्राह्मणकी चिन्ताविषयक एक सौ छप्पनवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या आदिपर्वातील बकवधपर्वात ब्राह्मणाच्या चिंतेविषयीचा एकशे छप्पन्नावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 157
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि बकवधपर्वणि ब्राह्मणीवाक्ये सप्तपञ्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारताच्या आदिपर्वातील बकवधपर्वात ‘ब्राह्मणीवाक्य’ नामक एकशे सत्तावन्नावा अध्याय समाप्त.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether a being may claim exclusive control over sacred space and liminal time, and—after victory—whether eliminating a defeated opponent is permissible or whether restraint and release better align with kṣātra-dharma.
Power is ethically valid when governed by principle: sacred resources are not to be monopolized by intimidation, and victory is completed through restraint, reconciliation, and converting hostility into constructive exchange.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is to model dharma-in-action—public reasoning, proportionate force, and mercy—while also indexing the transmission of vidyā and the social value of disciplined knowledge.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.