Adhyaya 157

Verse 1

ऑपनआक्रात बछ। 2 (बकवधपर्व) षट्पञज्चाशदधिकशततमो< ध्याय: ब्राह्मणपरिवारका कष्ट दूर करनेके लिये कुन्तीकी भीमसेनसे बातचीत तथा ब्राह्मणके चिन्तापूर्ण उद्गार जनमेजय उवाच एकचक्रां गतास्ते तु कुन्तीपुत्रा महारथा: । अत ऊर्ध्व॑ द्विजश्रेष्ठ किमकुर्वत पाण्डवा:

जनमेजय म्हणाला— “द्विजश्रेष्ठ! कुंतीचे महारथी पुत्र एकचक्रा नगरीत पोहोचल्यानंतर पुढे पांडवांनी काय केले?”

Verse 2

वैशम्पायन उवाच एकचक्रां गतास्ते तु कुन्तीपुत्रा महारथा: । ऊषुर्नातिचिरं काल ब्राह्मणस्य निवेशने,वैशम्पायनजीने कहा--राजन्‌! एकचक्रा नगरीमें जाकर महारथी कुन्तीपुत्र थोड़े दिनोंतक एक ब्राह्मणके घरमें रहे

वैशंपायन म्हणाला— “राजन्! एकचक्रा नगरीत जाऊन कुंतीपुत्र महारथी काही काळ एका ब्राह्मणाच्या घरी राहिले.”

Verse 3

रमणीयानि पश्यन्तो वनानि विविधानि च । पार्थिवानपि चोद्देशान्‌ सरितश्न सरांसि च

“जनमेजय! ते विविध रमणीय वने, सुंदर भूभाग, नद्या व सरोवरे पाहात पाहात भिक्षेवर जीवन चालवीत होते.”

Verse 4

चेरुभैक्षं तदा ते तु सर्व एव विशाम्पते । बभूवुर्नागराणां च स्वैर्गुणै: प्रियदर्शना:

“विशाम्पते! त्या वेळी ते सर्व भिक्षेवरच जगत होते; आणि आपल्या सद्गुणांमुळे नगरवासीयांना ते प्रिय व मनोहर वाटत होते.”

Verse 5

(दर्शनीया द्विजा: शुद्धा देवगर्भोपमा: शुभा: | भैक्षानहश्वि राज्याह: सुकुमारास्तपस्विन: ।।

Vaiśampāyana said: “The townspeople, seeing them, reasoned among themselves: ‘These brahmins are truly worth beholding—pure in conduct and pleasing in appearance, like divine youths. They are not fit to beg; they are fit to rule. Though delicate, they are devoted to austerity. Endowed with every auspicious mark, they never seem meant for a beggar’s life; surely they wander in a mendicant guise for some purpose.’ Thinking of the Pāṇḍavas’ arrival as the arrival of their own kinsmen, the citizens had vessels prepared, filled with foods and delicacies. The Pāṇḍavas, observing a vow of silence, accepted that alms. Yet, reflecting, ‘We have been away long; Mother will be anxious,’ they would quickly return—held, as it were, by the bond of reverence for their mother. Then, at the beginning of each night, they would present the collected alms to Kuntī; and after she apportioned the shares, each of them ate separately the portion assigned to him.”

Verse 6

अर्ध ते भुञज्जते वीरा: सह मात्रा परंतपा: | अर्ध सर्वस्य भैक्षस्य भीमो भुड्क्ते महाबल:

Vaiśampāyana said: Those hero brothers, scorcher of foes, would partake of one half of the alms together with their mother; and of the entire day’s begging, mighty-armed Bhīma alone would eat the other half. The passage underscores the Pandavas’ disciplined sharing under hardship, and Bhīma’s exceptional bodily need being accommodated without breaking the ethic of collective care.

Verse 7

तथा तु तेषां वसतां तस्मिन्‌ राष्ट्र महात्मनाम्‌ अतिचक्राम सुमहान्‌ कालो5थ भरतर्षभ,भरतवंशशिरोमणे! इस प्रकार उस राष्ट्रमें निवास करते हुए महात्मा पाण्डवोंका बहुत समय बीत गया

Vaiśampāyana said: Thus, while those great-souled men were living in that kingdom, a very long time passed, O best of the Bharatas, crest-jewel of the Bharata lineage. (The narrative underscores the quiet endurance of the Pāṇḍavas in exile, where steadfastness and restraint become their ethical strength.)

Verse 8

ततः कदाचित्‌ भैक्षाय गतास्ते पुरुषर्षभा: । संगत्या भीमसेनस्तु तत्रास्ते पूृथया सह

Then, on one occasion, those bull-like men (the Pāṇḍava brothers) went out to seek alms. Bhīmasena, however, remained there at home together with Pṛthā (Kuntī), having stayed back for a particular reason. The scene underscores the disciplined life of hardship they were living, where even princes upheld restraint and duty, while family care and practical necessity could require one to remain behind.

Verse 9

अथार्तिजं महाशब्दं ब्राह्मणस्य निवेशने । भृशमुत्पतितं घोर कुन्ती शुश्राव भारत,भारत! उस दिन ब्राह्मणके घरमें सहसा बड़े जोरका भयानक आर्तनाद होने लगा, जिसे कुन्तीने सुना

Then, O Bhārata, Kuntī heard a great and dreadful cry of distress that suddenly arose with force within the Brahmin’s dwelling—an ominous sound that signals imminent danger and calls forth the duty to respond with compassion and courage.

Verse 10

रोरूयमाणांस्तान्‌ दृष्टवा परिदेवयतश्न सा । कारुण्यात्‌ साधुभावाच्च कुन्ती राजन्‌ न चक्षमे

वैशंपायन म्हणाले— हे राजन्! त्या लोकांचे रडणे व विलाप पाहून करुणा आणि साधुभावामुळे कुंती ते दुःख सहन करू शकली नाही.

Verse 11

मथ्यमानेन दुःखेन हृदयेन पृथा तदा । उवाच भीम॑ं कल्याणी कृपान्वितमिदं वच:

वैशंपायन म्हणाले— तेव्हा दुःखाने मथित झालेल्या हृदयाने कल्याणमयी पृथा (कुंती) करुणायुक्त होऊन भीमाला हे वचन बोलली.

Verse 12

वसाम सुसुखं पुत्र ब्राह्मणस्य निवेशने । अज्ञाता धार्तराष्ट्रस्य सत्कृता वीतमन्यव:

“पुत्रा, आम्ही या ब्राह्मणाच्या घरात फार सुखाने राहतो; धार्तराष्ट्रपुत्राला आम्ही अज्ञात आहोत. येथे आमचा असा सत्कार झाला आहे की आमचा रोषही निवळला आहे.”

Verse 13

सा चिन्तये सदा पुत्र ब्राह्मणस्यास्य कि न्‍्वहम्‌ | प्रियं कुर्यामिति गृहे यत्‌ कुर्युरुषिता: सुखम्‌

“म्हणून, पुत्रा! मी नेहमी विचार करते—या ब्राह्मणाचे कोणते प्रिय कार्य मी करावे, जे दुसऱ्याच्या घरी सुखाने राहणारे लोक कृतज्ञतेने करतात.”

Verse 14

एतावान्‌ पुरुषस्तात कृतं यस्मिन्‌ न नश्यति । यावच्च कुर्यादन्यो<5स्य कुर्यादभ्यधिकं तत:

“तात! इतकेच खरे पौरुष—ज्याच्यावर उपकार झाला तो प्रत्युपकार न करता तो उपकार नष्ट होऊ देत नाही. आणि दुसरा जितका उपकार करील, त्याहून अधिक करून त्याचा प्रत्युपकार करावा.”

Verse 15

तदिदं ब्राह्मणस्यास्य दुःखमापतितं ध्रुवम्‌ । तत्रास्य यदि साहाय्यं कुर्यामुपकृतं भवेत्‌

या वेळी निश्चयच या ब्राह्मणावर मोठे दुःख कोसळले आहे. या स्थितीत मी त्याला साहाय्य केले, तर तो खरा उपकार ठरेल.

Verse 16

भीमसेन उवाच ज्ञायतामस्य यद्‌ दुःखं यतश्नैव समुत्थितम्‌ । विदित्वा व्यवसिष्यामि यद्यपि स्यात्‌ सुदुष्करम्‌

भीमसेन म्हणाला—आई! प्रथम या ब्राह्मणाचे दुःख काय आहे आणि ते कोणत्या कारणाने उत्पन्न झाले आहे, ते जाणून घे. ते कळल्यावर, जरी ते अत्यंत दुष्कर असले तरी, त्याचे कष्ट दूर करण्याचा मी निश्चय करीन.

Verse 17

वैशम्पायन उवाच एवं तौ कथयन्तौ च भूय: शुश्रुवतु: स्वनम्‌ | आर्तिजं तस्य विप्रस्य सभार्यस्य विशाम्पते

वैशम्पायन म्हणाला—राजन्! आई आणि पुत्र असे बोलत असतानाच, त्यांनी पुन्हा त्या ब्राह्मणाचा—पत्नीसमवेत—दुःखमय आर्तनाद ऐकला.

Verse 18

अन्त:पुरं ततस्तस्य ब्राह्मणस्य महात्मन: । विवेश त्वरिता कुन्ती बद्धवत्सेव सौरभी

त्यानंतर कुंतीदेवी घाईघाईने त्या महात्मा ब्राह्मणाच्या अंतःपुरात शिरल्या—जशी बांधलेल्या वासराकडे गाय आपोआप ओढली जाते.

Verse 19

ततस्तं ब्राह्म॒णं तत्र भार्यया च सुतेन च । दुहित्रा चैव सहितं ददर्शावनताननम्‌,भीतर जाकर दुन्तीने ब्राह्मणको वहाँ पत्नी, पुत्र और कन्याके साथ नीचे मुँह किये बैठे देखा

आत गेल्यावर त्यांनी तेथे त्या ब्राह्मणाला पत्नी, पुत्र आणि कन्यासह, मान खाली घालून बसलेला पाहिले.

Verse 20

ब्राह्मण उवाच धिगिदं जीवितं लोके गतसारमनर्थकम्‌ | दुःखमूलं पराधीनं भृशमप्रियभागि च

ब्राह्मण म्हणाले—या लोकीच्या जीवनाला धिक्कार असो; ते सारहीन व निरर्थक आहे. ते दुःखाचे मूळ, पराधीन आणि अत्यंत अप्रियाचा भागी आहे.

Verse 21

जीविते परम दुःखं जीविते परमो ज्वर: । जीविते वर्तमानस्य दुःखानामागमो ध्रुव:

जीवनात परम दुःख आहे, जीवनातच परम ज्वर (चिंता) आहे. जो जीवन धारण करून राहतो, त्याच्याकडे दुःखांचे आगमन निश्चित आहे.

Verse 22

आत्मा होको हि धर्मार्थों कामं चैव निषेवते | एतैश्व विप्रयोगोडपि दु:ःखं परमनन्तकम्‌,जीवात्मा अकेला ही धर्म, अर्थ और कामका सेवन करता है। इनका वियोग होना भी उसके लिये महान्‌ और अनन्त दुःखका कारण होता है

जीवात्मा एकटाच धर्म, अर्थ आणि काम यांचा उपभोग घेतो; आणि यांच्यापासून वियोगही त्याच्यासाठी परम व अंतहीन दुःख ठरतो.

Verse 23

आहु: केचित्‌ परं मोक्ष स च नास्ति कथंचन | अर्थप्राप्ती तु नरक: कृत्स्न एवोपपद्यते

काही जण मोक्षालाच परम पुरुषार्थ म्हणतात; पण माझ्यासाठी तो कशाही प्रकारे साध्य नाही. आणि अर्थप्राप्ती तर जणू नरकच—त्याचे संपूर्ण दुःख भोगावे लागते.

Verse 24

अर्थेप्सुता परं दुःखमर्थप्राप्ती ततो5धिकम्‌ । जातस्नेहस्य चार्थेषु विप्रयोगे महत्तरम्‌

धनाची इच्छा हे परम दुःख; धनप्राप्ती त्याहून अधिक दुःखद. आणि ज्याची धनावर आसक्ती जडली आहे, त्याला त्या धनाचा वियोग अधिकच महान् दुःख देतो.

Verse 25

न हि योगं प्रपश्यामि येन मुच्येयमापद: । पुत्रदारेण वा सार्ध प्राद्रवेयमनामयम्‌

या आपत्तीतून मी सुटू शकेन असा कोणताही उपाय मला दिसत नाही; तसेच पुत्र व पत्नीसमवेत एखाद्या निरापद, अनाहत स्थानी पळून जाण्याचाही मार्ग दिसत नाही.

Verse 26

यतितं वै मया पूर्व वेत्थ ब्राह्मणि तत्‌ तथा । क्षेमं यतस्ततो गन्तुं त्वया तु मम न श्रुतम्‌

ब्राह्मणी, तुला ठाऊक आहे की पूर्वी मी तुला क्षेम व कल्याण असलेल्या स्थानी नेण्याचा खरोखर प्रयत्न केला होता; पण त्या वेळी तू माझे म्हणणे ऐकले नाहीस.

Verse 27

इह जाता विवृद्धास्मि पिता चापि ममेति वै । उक्तवत्यसि दुर्मेधे याच्यमाना मयासकृत्‌

तू म्हणत असशील—“इथेच माझा जन्म झाला, इथेच मी वाढले, आणि माझे वडीलही इथेच आहेत।” अरे मूढमते, मी वारंवार विनवणी करूनही तू असेच उत्तर देत राहिलीस.

Verse 28

स्वर्गतोडपि पिता वृद्धस्तथा माता चिरं तव । बान्धवा भूतपूर्वाश्च तत्र वासे तु का रति:

अरी! तुझे वृद्ध आई-वडील तर केव्हाच स्वर्गलोकास गेले, तसेच पूर्वीचे बान्धवही निघून गेले; मग त्याच ठिकाणी राहण्याची ही आसक्ती कशासाठी?

Verse 29

सो<यं ते बन्धुकामाया अशृण्वत्या वचो मम । बन्धुप्रणाश: सम्प्राप्तो भृशं॑ दुः:खकरो मम

बंधुजनांत राहण्याच्या इच्छेने तू माझे म्हणणे ऐकले नाहीस; त्याचाच हा परिणाम—आज तुझ्या बान्धवांच्या विनाशाची घडी येऊन ठेपली आहे, जी मला अत्यंत दुःख देणारी आहे.

Verse 30

अथवा मद्विनाशो<यं न हि शक्ष्यामि कंचन । परित्यक्तुमहं बन्धुं स्वयं जीवन्‌ नृशंसवत्‌

किंवा हा माझ्याच विनाशाचा काळ असावा; कारण मी जिवंत राहूनही निर्दयी माणसाप्रमाणे कोणत्याही स्वजनाचा त्याग करू शकणार नाही.

Verse 31

सहधर्मचरीं दान्तां नित्यं मातृसमां मम । सखायं विद्िितां देवैर्नित्यं परमिकां गतिम्‌

प्रिये! तू माझी सहधर्मचारिणी—संयमी व दृढनिश्चयी आहेस. सदैव सावध राहून तू मातेसारखी माझी देखभाल व पोषण करतेस. देवांनी तुलाच माझी सखी व सहायिका ठरविले आहे. तूच नेहमी माझी परम गती—सर्वोच्च आधार—आहेस.

Verse 32

पित्रा मात्रा च विहितां सदा गार्हस्थ्यभागिनीम्‌ । वरयित्वा यथान्यायं मन्त्रवत्‌ परिणीय च

तुझ्या पित्याने व मातेनं तुला सदैव माझ्या गृहस्थधर्माची सहभागी ठरविले आहे. आणि मीही न्याय्य विधीनुसार तुझे वरण करून मंत्रोच्चारांसह तुझ्याशी विवाह केला आहे.

Verse 33

कुलीनां शीलसम्पन्नामपत्यजननीमपि । त्वामहं जीवितस्यार्थे साध्वीमनपकारिणीम्‌

तू कुलीन, शीलसंपन्न आणि संततीची जननी आहेस; तू सती-साध्वी आहेस, आणि तू कधीही माझा अपकार केलेला नाहीस. जी धर्मपत्नी सदैव माझ्या अनुकूल चालते, तिला मी प्राणरक्षणासाठीसुद्धा त्यागू शकत नाही. मग मी स्वतः त्या पुत्राचा त्याग कसा करू, जो अजून निव्वळ बालक आहे—ज्याने यौवनात पाऊलही टाकलेले नाही, ज्याच्या देहात पुरुषत्वाची चिन्हेही प्रकट झालेली नाहीत? आणि ही कन्या मी कशी सोडू, जिला महात्मा ब्रह्मदेवांनी जणू तिच्या भावी पतीसाठी ठेव म्हणून माझ्याकडे ठेवले आहे? जिच्यामुळे मला पितरांसह दौहित्रजन्य पुण्यलोकांची आशा आहे—त्या स्वतः जन्म दिलेल्या बालिकेला मी मृत्यूच्या मुखात कसा ढकलू?

Verse 34

परित्यक्तुं न शक्ष्यामि भार्या नित्यमनुव्रताम्‌ । कुत एव परित्यक्तुं सुतं शक्ष्याम्पहं स्वयम्‌

जी पत्नी सदैव माझ्याशी अनुव्रता व निष्ठावान आहे, तिला मी त्यागू शकत नाही; मग मी स्वतः माझ्या पुत्राचा त्याग कसा करू शकेन?

Verse 35

बालमप्राप्तवयसमजातव्यञ्जनाकृतिम्‌ | भर्तुरर्थाय निक्षिप्तां न्यासं धात्रा महात्मना

ब्राह्मण म्हणाला— माझ्या पुत्राचा त्याग मी कसा करू? तो अजून लहान आहे, वयास आलेला नाही; त्याच्या देहावर यौवनाची चिन्हेही उमटलेली नाहीत. आणि ही कन्या मी कशी सोडू, जिला महात्मा स्रष्ट्याने तिच्या भावी पतीच्या हितार्थ माझ्याकडे न्यासरूपाने ठेवले आहे? स्वतःच्या हातांनी जन्म दिलेल्या या बालिकेला टाकून देणे म्हणजे तिला मृत्यूच्या जबड्यात ढकलणेच होय.

Verse 36

यया दौहित्रजॉल्लोकानाशंसे पितृभि: सह । स्वयमुत्पाद्य तां बालां कथमुत्स्रष्टमुत्सहे

जिच्यामुळे मी पितरांसह दौहित्रजन्य पुण्यलोकांची आशा धरतो, त्या बालिकेला स्वतः उत्पन्न करून मी तिला कसा टाकून देण्याचे धैर्य करू? स्वतःच्या पोटी जन्मलेल्या कन्येचा त्याग करणे हे पितृधर्म आणि करुणा—दोन्हींचा घोर भंग आहे.

Verse 37

मन्यन्ते केचिदथशिकं स्नेहं पुत्रे पितुर्नरा: । कन्यायां केचिदपरे मम तुल्यावुभौ स्मृतो

काही लोक म्हणतात की पित्याचे अधिक प्रेम पुत्रावर असते; तर काही जण कन्येवर अधिक प्रेम असल्याचे सांगतात. पण माझ्यासाठी दोघेही समान आहेत.

Verse 38

यस्यां लोकाः प्रसूतिश्व स्थिता नित्यमथो सुखम्‌ । अपापां तामहं बालां कथमुत्स्रष्टमुत्सहे

जिच्यावर पुण्यलोक, वंशपरंपरा आणि नित्य सुख—हे सर्व अवलंबून आहे, त्या निष्पाप बालिकेचा त्याग मी कसा करू?

Verse 39

आत्मानमपि चोत्सृज्य तप्स्यामि परलोकग: । त्यक्ता होते मया व्यक्त नेह शक्ष्यन्ति जीवितुम्‌

मी जरी स्वतःचे प्राणही सोडून परलोकी गेलो, तरीही हीच खंत मला जाळत राहील—माझ्याकडून टाकून दिलेली ही मुले इथे जिवंत राहू शकणार नाहीत.

Verse 40

एषां चान्यतमत्यागो नृशंसो गर्लहितो बुध: । आत्मत्यागे कृते चेमे मरिष्यन्ति मया विना,इनमेंसे किसीका भी त्याग दिद्वानोंने निर्दयतापूर्ण तथा निन्दनीय बताया है और मेरे मर जानेपर ये सभी मेरे बिना मर जायूँगे

ब्राह्मण म्हणाला—यांपैकी एकाचाही त्याग करणे क्रूर असून ज्ञानीजनांनी तो निंद्य मानला आहे. आणि मी जर स्वतःचे प्राण त्यागले, तर हे सर्वही माझ्यावाचून नष्ट होतील.

Verse 41

स कृच्छामहमापन्नो न शक्तस्तर्तुमापदम्‌ । अहो धिक कां गतिं त्वद्य गमिष्यामि सबान्धव: । सर्वे: सह मृतं श्रेयो न च मे जीवितं क्षमम्‌

ब्राह्मण म्हणाला—मी भयंकर संकटात सापडलो आहे; ही आपत्ती पार करण्याची शक्ती माझ्यात नाही. धिक्कार असो या जीवनाला! हाय, आज मी बंधु-बांधवांसह कोणत्या गतीला जाईन? सर्वांसह मरणेच श्रेष्ठ; माझे जगणे योग्य नाही.

Verse 156

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि बकवधपर्वणि ब्राह्मणचिन्तायां षट्पञज्चाशदधिकशततमो<ध्याय:

अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या आदिपर्वातील बकवधपर्वात ब्राह्मणचिंता-प्रसंगातील एकशे छप्पन्नावा अध्याय समाप्त झाला.