Adhyaya 4

Verse 1

नाम तृतीयो ऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / ज्ञानतो ऽज्ञानतो वापियन्नरैः कलुषं कृतम् / तस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं विधेया निष्कृतिर्नरैः

श्रीकृष्ण म्हणाले—मनुष्यांनी जाणून किंवा अजाणतेपणी जे कलुष केले आहे, त्या पापाच्या शुद्धीसाठी मनुष्यांनी निष्कृती (प्रायश्चित्त) करावी.

Verse 2

भस्मादिस्नानदशकमादौ कुर्याद्विचक्षणः / यथाशक्ति षडब्दादिप्रत्याम्नायाच्चरेदपि

आरंभी विवेकी पुरुषाने भस्मादि स्नान-शुद्धीचे दहा नियम करावेत. आणि आपल्या शक्तीनुसार परंपरेत सांगितलेले षड्वर्ष-व्रत इत्यादी अनुशासनही पाळावे.

Verse 3

तदर्धं वा तदर्धं वा तदर्धार्धमथापि वा / यथाशक्त्या ततः कुर्याद्दश दानानि वै शृणु

त्याचे अर्धे, किंवा पुन्हा त्याचेही अर्धे, अथवा त्याचा चौथाही देऊ शकतो. यथाशक्ती नंतर दहा दाने करावीत—ऐका.

Verse 4

गोभूतिलहिरण्याज्यवासोधन्यगुडास्तथा / रजतं लवणं चैव दानानि दश वै विदुः

गाय, भूमी, तीळ, सुवर्ण, तूप, वस्त्र, धान्य, गूळ, रौप्य आणि मीठ—ही दहा दाने मानली जातात.

Verse 5

प्रायश्चित्ते त्वागता ये तेभ्यो दद्यान्नरो दश / ततो यमद्वारपथे पूयशोणितसंकुले

प्रायश्चित्तासाठी जे आले असतील त्यांना मनुष्याने दहा (दान/मुद्रा/माप) द्यावीत. त्यानंतर यमद्वाराच्या मार्गावर पू व रक्ताने भरलेला (भयंकर) पथ येतो.

Verse 6

नदीं वैतरणीं तर्तुं दद्याद्वैतरणीं च गाम् / कृष्णस्तनी सकृष्णाङ्गी सा वै वैतरणी स्मृता

वैतरणी नदी पार करण्यासाठी ‘वैतरणी-गाय’ दान द्यावी. जी गाय काळ्या स्तनांची व काळ्या अंगांची असते, तीच वैतरणी (गाय) म्हणून स्मरली जाते.

Verse 7

तिला लोहं हिरण्यं च कर्पासं लवणं तथा / सप्तधान्यं क्षितिर्गाव एकैकं पावनं स्मृतम्

तीळ, लोखंड, सुवर्ण, कापूस व मीठ; तसेच सप्तधान्य, भूमी व गाय—यांपैकी प्रत्येक एकेक करून (श्राद्ध-दानादीत) पावन मानले आहे.

Verse 8

एतान्यष्टौ महादानान्युत्तमाय द्विजातये / आतुरेण तु देयानि पदरूपाणि मे शृणु

ही आठ महादाने श्रेष्ठ द्विज (ब्राह्मण) यास देण्यास योग्य आहेत. आता माझ्याकडून ऐक—मरणासन्न आतुराने कोणकोणत्या निश्चित वस्तू दान कराव्यात.

Verse 9

छत्रो पानहवस्त्राणि मुद्रिका च कमण्डलुः / आसनं भाजनं पदं चाष्टविधं स्मृतम्

छत्र, पादुका, वस्त्रे, मुद्रिका व कमंडलू; तसेच आसन, पात्र आणि प्रवासासाठीची सामग्री—हे आठ प्रकारचे आवश्यक पदार्थ स्मृत आहेत.

Verse 10

तिलापात्रं सर्पिः पात्रं शय्या सोपस्करा तथा / एतत्सर्वं प्रदातव्यं यदिष्टं चात्मनो ऽपि तत्

तीळ भरलेले पात्र, तुपाचे पात्र आणि उपस्करांसह शय्या—हे सर्व दान करावे; तसेच जे स्वतःला प्रिय आहे तेही दानात अर्पण करावे.

Verse 11

अश्वो रथश्च महीषी व्यञ्जनं वस्त्रमेव च / ब्राह्मणेभ्यः प्रदातव्यं ब्रह्मपूर्वमपि स्वयम्

घोडा, रथ, म्हैस, व्यंजन (पक्व अन्न) आणि वस्त्र—हे ब्राह्मणांना दान द्यावे; आणि सर्वप्रथम ब्रह्माचा मान ठेवून स्वतःलाही समर्पित करावे.

Verse 12

दाना न्यन्यान्यपि खग तर्पयेत्स्वीयशक्तितः / प्रायाश्चित्तं कृतं येन दश दानान्यपि क्षितौ

हे खग (गरुड), आपल्या शक्तीनुसार इतर दानांनीही नियत पात्रांना तृप्त करावे. याने प्रायश्चित्त सिद्ध होते; पृथ्वीवर शुद्धीसाठी दहा प्रकारची दानेही करावीत.

Verse 13

दानं गोर्वैतरण्याश्च दानान्यष्टौ तथापि वा / तिलपात्रं सर्पिः पात्रं शय्यादानं तथैव च

वैतरणी पार करण्यासाठी गोदान, तसेच ठरविलेले आठ दान—तिळाचे पात्र, तुपाचे पात्र, शय्यादान इत्यादी—विधिपूर्वक करावीत.

Verse 14

पददानं च विधिवन्नासौ निरयगर्भगः / स्वातन्त्र्येणापि लवणदानमिच्छन्ति सूरयः

पादुका-दान विधिपूर्वक केले तर तो नरकगर्भात पडत नाही. म्हणून ज्ञानीजन स्वेच्छेनेही लवण-दानाची प्रशंसा करतात.

Verse 15

विष्णुदेहसमुत्पन्नो यतो ऽयं लवणो रसः / आतुरस्य यदा प्राणा न यान्ति वसुधातले

हा लवणरस विष्णूच्या देहातून उत्पन्न झाला असे म्हटले जाते. जेव्हा कोणी अत्यंत आतुर असतो आणि त्याचे प्राण भूमीतलावर निघत नाहीत, तेव्हा हा अर्थ स्मरणात ठेवावा.

Verse 16

लवणं च तदा देयं द्वारस्योद्वाटनं दिवः / यानिकानि च दानानि स्वयं दत्तानि मानवैः

त्या वेळी लवण नक्की द्यावे; ते जणू स्वर्गद्वार उघडण्यासारखे आहे. मनुष्यांनी स्वतःच्या हाताने जी जी दाने दिली आहेत, तीही तेव्हा फलदायी ठरतात.

Verse 17

तानितानि च सर्वाणि उपतिष्ठन्ति चाग्रतः / प्रायश्चित्तं कृतं येन साङ्गं खग स वै पुमान्

ती सर्व विधी‑विधानें व सहाय्यक साधने त्याच्या पुढे उपस्थित होतात। हे खगा (गरुडा), ज्याने साङ्ग प्रायश्चित्त केले आहे, तोच पुरुष खरोखर पूर्ण प्रायश्चित्तकर्ता होय।

Verse 18

पापानि भस्मसात्कृत्वा स्वर्गलोके महीयते / अमृतं तु गवां क्षीरं यतः पतगसत्तम्

पापे भस्म करून तो स्वर्गलोकी मान पावतो। हे पतगसत्तमा (गरुडा), कारण गायींचे दूध खरोखर अमृतासमान आहे।

Verse 19

तस्माद्ददाति यो धेनुममृतत्वं स गच्छति / दानान्यष्टौ तु दत्त्वा वै गन्धर्वनिलये वसेत्

म्हणून जो धेनू (गाय) दान देतो तो अमृतत्व (अमरत्व) प्राप्त करतो। आणि जो निश्चयाने आठ प्रकारची दाने देतो, तो गंधर्वांच्या निवासस्थानी वास करतो।

Verse 20

आलयस्तत्र रौद्रे हि दह्यते येन मानवः / छत्रदानेन सुच्छाया जायते पथि तुष्टिदा

त्या रौद्र (दाहक) प्रदेशात ज्या उष्णतेने मनुष्य जळतो; छत्रदानाने मार्गावर शीतल व सुखद छाया निर्माण होते, जी समाधान देणारी आहे।

Verse 21

असिपत्रवनं धारमतिक्रामति वै सुखम् / अश्वारूढश्च व्रजति ददते यद्युपानहौ

तो धारदार असिपत्रवन सहजपणे ओलांडतो; आणि जर उपानह (पादुका/पादत्राण) दान दिले असेल तर तो घोड्यावर आरूढ होऊन पुढे जातो।

Verse 22

भोजनासनदानेन सुखं मार्गे भुनक्ति वै / प्रदेशे निर्जले दाता सुखी स्याद्वै कमण्डलोः

भोजन व आसन दान केल्याने प्रवासमार्गी निश्चयच सुख भोगतो. आणि निर्जल प्रदेशात कमंडलू (जलपात्र) दान करणारा खरोखर सुखी होतो.

Verse 23

यमदूता महारौद्राः करालाः कृष्णपिङ्गलाः / न पीडयन्ति दाक्षिण्याद्वस्त्राभरणदानतः

यमदूत—अतिरौद्र, विकराळ व कृष्णपिंगळ—वस्त्र व आभूषण दानरूपी दाक्षिण्यामुळे (प्रेतास) पीडा देत नाहीत.

Verse 24

तिलपात्रं तु विप्राय दत्तं पत्ररथ ध्रुवम् / नाशयेत्त्रिविधं षापं वाङ्मनः कायसम्भवम्

हे गरुड! जो ब्राह्मणास निश्चयाने तिळपात्र दान करतो, तो वाणी, मन व देहातून उत्पन्न त्रिविध शापाचा नाश करतो.

Verse 25

घृतपात्रप्रदाने रुद्रलोके वसेन्नरः / सर्वोपस्करसंयुक्तां शय्यां दत्त्वा द्विजातये

घृतपात्र दान केल्याने मनुष्य रुद्रलोकी वास करतो. आणि द्विजास सर्व उपस्करांनी युक्त शय्या दान केल्याने तदनुरूप पुण्यफळ मिळते.

Verse 26

नानाप्सरोभिराकीर्णं विमानमधिरोहति / षष्टिवर्षसहस्राणि क्रीडित्वा शक्रमन्दिरे

तो अनेक अप्सरांनी परिपूर्ण अशा विमानावर आरूढ होतो; आणि शक्र (इंद्र) यांच्या मंदिरी साठ हजार वर्षे क्रीडा करून तेथेच रमतो.

Verse 27

इन्द्रलोकात्परिभ्रष्ट इह लोके नृपो भवेत् / सर्वोपस्करणोपेतं युवानं दोषवर्जितम्

इंद्रलोकातून च्युत होऊन तो या मनुष्यलोकी राजा म्हणून जन्म घेतो—सर्व साधनांनी युक्त, तरुण व दोषरहित।

Verse 28

यो ऽश्वं ददाति विप्राय स्वर्गलोके च तिष्ठति / यावन्ति रोमाणि हये भवन्ति हि खगेश्वर

हे खगेश्वर! जो ब्राह्मणाला घोडा दान देतो, तो स्वर्गलोकी तितकी वर्षे वास करतो, जितके त्या घोड्याचे रोम असतात।

Verse 29

तावतो राजितांल्लोकानाप्नुवन्ति हि पुष्कलान् / चतुर्भिस्तुरगैर्युक्तं सर्वोपकरणैर्युतम्

तेवढ्याच काळासाठी ते अनेक तेजस्वी, उज्ज्वल लोक प्राप्त करतात; आणि चार घोड्यांनी युक्त, सर्व उपकरणांनी सज्ज असा रथही मिळवतात।

Verse 30

रथं द्विजातये दत्त्वा राजसूयफलं लभ्त्

द्विजाला (ब्राह्मणाला) रथ दान केल्यास राजसूय यज्ञासमान फळ प्राप्त होते।

Verse 31

दुग्धाधिकां च महिषीं नवमेघवर्णां सन्तुष्टतर्णकवलीं जघनाभिरामाम् / दत्त्वा सुवर्णतिलकां द्विजपुङ्गवाय लोकोदयं स जयतीति किमत्र चित्रम्

दुधाने परिपूर्ण, नवमेघासारखी श्याम, वासरासह तृप्त, सुबक व मनोहर कटिभाग असलेली, सुवर्ण-तिलकाने विभूषित अशी महिषी श्रेष्ठ ब्राह्मणाला दान करून दाता शुभ लोकांचा उदय पावून समृद्ध होतो—यात आश्चर्य ते काय?

Verse 32

तालवृन्तस्य दानेन वायुना वीज्यते पथि / कान्तियुक् सुभगः श्रीमान् भवत्यम्बरदानतः

तालवृंत (पंखा) दान केल्याने मार्गात शीतल वाऱ्याने त्याला वारा घातला जातो. वस्त्रदानाने तो कांतिमान, सुभग व श्रीसमृद्ध होतो.

Verse 33

रसान्नोपस्करयुतं गृहं विप्राय योर्ऽपयेत् / न हीयते तस्य वंशः स्वर्गं प्राप्नोत्यनुत्तमम्

जो रसयुक्त अन्न व गृहस्थीच्या उपस्करांसह घर ब्राह्मणाला अर्पण करतो, त्याचा वंश क्षीण होत नाही आणि तो अनुत्तम स्वर्ग प्राप्त करतो.

Verse 34

भवत्यत्र खगश्रेष्ठ फलगौखलाघवम् / श्रद्धाश्रद्धाविभेदेन दानगौरवलाघवात्

हे खगश्रेष्ठ गरुड! येथे फळाचे गुरुत्व वा लघुत्व श्रद्धा-अश्रद्धेच्या भेदाने आणि दान मोठे की लहान यावर अवलंबून असते.

Verse 35

ततो येनाम्बुदानानि कृतान्यत्र रसास्तथा / तदा खग तथाह्लादमापदि प्रतिपद्यते

मग, हे खग गरुड! ज्याने येथे जलदान केले आणि तसेच शीतल रसांचे दान केले, तो आपत्तीत तसाच दिलासा व आनंद प्राप्त करतो.

Verse 36

अन्नानि येन दत्तानि श्रद्धापूतेन चेतसा / सो ऽपि तृप्तिमवाप्नोति विनाप्यन्नेन वै तदा

ज्याने श्रद्धेने पवित्र झालेल्या चित्ताने अन्नदान केले आहे, तो तेव्हा स्वतः अन्न न खाल्ला तरी तृप्ती प्राप्त करतो.

Verse 37

आसन्ने मरणे कुर्यात्संन्यासं चेद्विधानतः / आवर्तेत पुनर्नासौ ब्रह्मभूयाय कल्पते

मृत्यू जवळ आल्यावर जो विधिपूर्वक संन्यास स्वीकारतो, तो पुन्हा जन्म-मरणात परत येत नाही; तो ब्रह्मभाव (मोक्ष) प्राप्तीस पात्र होतो.

Verse 38

आसन्नमरणो मत्यश्चेत्तीर्थं प्रतिनयिते / तीर्थप्राप्तौ भवेन्मुक्तिर्म्रियते यदि मार्गगः / पदेपदे क्रतुसमं भवेत्तस्य न संशयः

जो मृत्यूजवळ असलेल्या मर्त्याला तीर्थाकडे नेतो, तीर्थप्राप्तीने त्याला मुक्ति मिळते; आणि तो मार्गातच मेला तरी त्या यात्रेच्या प्रत्येक पावलावर यज्ञासमान पुण्य मिळते—यात संशय नाही.

Verse 39

गृह्णीयाच्चेदनशनं व्रतं विधिवदागते / मृत्यौ न सो ऽपि संसारे भूयः पर्यटति द्विज

हे द्विज! योग्य वेळ आल्यावर जो विधिपूर्वक अनशन-व्रत स्वीकारतो, तो मृत्युकाळीही पुन्हा संसारचक्रात भटकत नाही.

Verse 40

किं दानमिति तुर्यस्य प्रश्नस्योत्तरमीरितम् / दाहमृत्योरन्तरे किमितिप्रश्नोत्तरं शृणु

अशा रीतीने चौथ्या प्रश्नाचे—“दान काय?”—उत्तर सांगितले. आता “मृत्यू आणि दाहसंस्कार यांमधील अंतरात काय होते?” या प्रश्नाचे उत्तर ऐक.

Verse 41

गतप्राणं ततो ज्ञात्वा स्नात्वा पुत्रादिराशु तम् / शवं जलेन शुद्धेन क्षालयेदविचारयन्

प्राण निघून गेले आहेत हे जाणून पुत्रादी आप्तांनी त्वरित स्नान करून, विलंब न करता शुद्ध पाण्याने शव धुवावा.

Verse 42

परिधाप्याहते वस्त्रे चन्दनैः प्रोक्षयेत्तनुम् / ततो मृतस्य स्थाने वै एकोद्दिष्टं समाचरेत्

देहाला नवे (न धुतलेले) वस्त्र परिधान करून चंदनजलाने प्रोक्षण करावे। नंतर मृताच्या स्थानी विधिपूर्वक एकोद्दिष्ट श्राद्ध करावे।

Verse 43

प्रयोगपूर्वं दाहस्य योग्यतादिर्यथा भवेत् / आंसनं प्राक्षण च स्यान्न स्यादेतच्चतुष्टयम्

दाहसंस्कार सुरू करण्यापूर्वी दाहास योग्यतादी आवश्यक गोष्टी यथावत तपासाव्यात. योग्य मांडणी/स्थापन व जलप्रोक्षण असावे; यांशिवाय हे चार पूर्वकर्म पूर्ण होत नाहीत.

Verse 44

आवाहनार्चन चैव पान्त्रालम्भावगाहने / भवेद्दानान्नसङ्कल्पः पिण्डदानं सदा भवेत्

आवाहन-पूजन तसेच स्नान/अवगाहनाच्या वेळी अन्नदानाचा संकल्प करावा. आणि पिंडदान नेहमीच करावे.

Verse 45

पदार्थपञ्चकं न स्याद्रेखा प्रत्यवनेजनम् / दद्यादक्षय्यमुदकं न स्यादेतत्त्रयं पुनः

‘पदार्थ-पंचक’ सोडू नये; रेखांकन व प्रत्यवनेजन (शुद्धि-प्रक्षालन)ही टाळू नये. अक्षय-उदक दान द्यावे; ही तिन्ही कर्मे पुन्हा अनिवार्य आहेत.

Verse 46

स्वधावाचनमाशीश्च तिलकं च खगोत्तम / घटं दद्यात्समाषान्नं दद्याल्लोहस्य दक्षिणाम्

स्वधा-वाचन करावे व आशीर्वाद द्यावा; हे खगोत्तम (गरुड), तिलक लावावे. घट (जलकलश) दान द्यावा, मिश्र धान्याचे अन्न द्यावे, आणि लोखंडाची दक्षिणाही द्यावी.

Verse 47

पिण्डस्य चालनं प्रोक्तं नैव प्रोक्तमिदं त्रिकम् / प्रच्छादनविसर्गौ च स्वस्तिवाचनकं तथा

पिंडाचे चालन विधिपूर्वक सांगितले आहे; परंतु हे त्रिक अनिवार्य म्हणून सांगितलेले नाही—प्रच्छादन, विसर्जन आणि स्वस्तिवाचन (मंगलपाठ) हेही।

Verse 48

एषु षट्सु विधिः प्रोक्तः श्राद्धेषु मलिनेषु ते / षडेव मरणस्थाने द्वारि चात्वरिके तथा

या सहा स्थितींमध्ये—मलिन/अशुद्ध (किंवा अनियमित) श्राद्धांसाठी—विधी सांगितली आहे. हेच सहा मरणस्थानी, दारी आणि चौरस्त्यावरही लागू होतात.

Verse 49

विश्रामे काष्ठचयने तथा सञ्चयने खग / मृतिस्थाने शवो नाम भूमिस्तुष्यति देवता

हे खग (गरुड)! विश्रामस्थानी, चितेसाठी काष्ठचयनी, तसेच अस्थिसंचयनी—मरणस्थानी ‘शव’ या नामाने भूमिदेवता प्रसन्न होते.

Verse 50

पान्थो द्वारि भवेत्तेन प्रीता स्याद्वास्तुदेवता / चत्वरे खेचरस्तेन तुष्येद्भृतादिदेवता

त्या विधीने दारी पांथ (प्रवासी-अतिथी) येतो आणि वास्तुदेवता प्रसन्न होतात. तसेच चौरस्त्यावर खेचर (आकाशचारी) तृप्त होतात व भृत आदि देवता संतुष्ट होतात.

Verse 51

विश्रामे भूतसंज्ञो ऽयं तुष्टस्तेन दिशो दश / चितायां साधक इति सञ्चितौ प्रेत उच्यते

विश्रांतीच्या वेळी हा मृत ‘भूत’ म्हणून ओळखला जातो; तृप्त होऊन तो दहा दिशांना प्रसन्न करतो. चितेवर तो ‘साधक’ म्हणतात; आणि संचयानंतर (अस्थिसंग्रहानंतर) ‘प्रेत’ म्हणतात.

Verse 52

तिलदर्भघृतेधांसि गृहीत्वा तु सुतादयः / गाथां यमस्य सूक्तं वाप्यधीयाना व्रजन्ति हि

तीळ, दर्भ, तूप व लाकूड घेऊन पुत्रादि आप्तजन निघतात; मार्गी यमाची गाथा किंवा योग्य पवित्र सूक्त पठण करीत जातात।

Verse 53

अहरहर्नीयमानो गामश्वं पुरुषं वृषम् / वैवस्वतो न तृप्येत सुरया त्विव दुर्मतिः

दररोज गाई, घोडे, पुरुष व बैल नेले जात असतानाही वैवस्वत (यम) तृप्त होत नाही—जसा दुर्मती मनुष्य दारूनेही तृप्त होत नाही।

Verse 54

इमां गाथमपेतेति सूक्तं वा पथि संपठेत् / दक्षिणस्यां दिश्यरण्यं व्रजेयुः सर्वबान्धवाः

मार्गी ‘अपेते’ ही गाथा किंवा योग्य सूक्त पठावे; आणि सर्व बंधु दक्षिण दिशेच्या अरण्याकडे जावेत।

Verse 55

पथि श्राद्धद्वयं कुर्यात्पूर्वोक्तविधिना खग / ततः शनैर्भूतले वै दक्षिणाशिरसं शवम्

हे खगा (गरुड)! मार्गी पूर्वोक्त विधीने दोन श्राद्ध करावीत; नंतर हळूहळू शव भूमीवर दक्षिणेकडे शिर ठेवून ठेवावे।

Verse 56

स्थापयित्वा चिताभूमौ पूर्वोक्तं श्राद्धमाचरेत् / तृणकाष्ठतिलाज्यादि स्वयं निन्युः सुतादयः

चिताभूमीवर व्यवस्था करून पूर्वोक्त श्राद्ध करावे; आणि तृण, लाकूड, तीळ, तूप इत्यादी सामग्री पुत्रादि स्वतः आणतील।

Verse 57

शूद्रानीतैः कृतं कर्म सर्वं भवति निष्फलम् / प्राचीनावीतिना भाव्यं दक्षिणाभिमुकेन च

शूद्राने आणलेल्या वस्तूंनी केलेले सर्व कर्म निष्फळ होते. म्हणून कर्त्याने प्राचीनावीत धारण करून दक्षिणाभिमुख होऊनच ते करावे.

Verse 58

वेदी तत्र प्रकर्तव्या यथाशास्त्रमथाण्डज / प्रतेवस्त्रं द्विधा कृत्वार्धेन तं छादयेत्ततः

हे अंडज (गरुड)! तेथे शास्त्राप्रमाणे वेदी करावी. मग प्रेतवस्त्र दोन भाग करून त्यातील अर्ध्याने त्यास आच्छादावे.

Verse 59

अर्धं श्मशानवासार्थं भूमावेव विनिः क्षिपेत् / ततः पूर्वोक्तविधिना पिण्डं प्रेतकरे न्यसेत्

त्यातील अर्धा भाग श्मशानवासासाठी जमिनीवरच ठेवावा. नंतर पूर्वोक्त विधीने पिंड प्रेतकरे (प्रेताच्या हातासाठी) ठेवावा.

Verse 60

आज्येनाभ्यञ्जनं कार्यं सर्वाङ्गेषु शवस्य च / दाहमृत्योरन्तराले विधिः पिण्डस्य तं शृणु

शवाच्या सर्व अंगांना तुपाने अभ्यंजन करावे. आता मृत्यू व दाह यांच्या अंतराळातील पिंडविधी ऐक.

Verse 61

पूर्वोक्तैः पञ्चभिः पिण्डैः शवस्याहुतियोग्यता / अन्यथा चोपघाताच्च राक्षसाद्या भवन्ति हि

पूर्वोक्त पाच पिंडांमुळे शव आहुतीस योग्य ठरतो. अन्यथा विधिभंग व उपघातामुळे तो राक्षसादी होतो.

Verse 62

संमृज्य चोपलिप्याथ उल्लिख्योद्धृत्य वेदिकाम् / अभ्युक्ष्योपसमाधाय वह्निं तत्र विधानतः

स्थळ झाडून शुद्ध लेपनाने लिंपून, वेदिका रेखाटून उचलून विधिपूर्वक सिद्ध करावी। नंतर जलाभ्युक्षण करून विधानाप्रमाणे तेथे पवित्र अग्नी प्रज्वलित करून स्थापन करावा।

Verse 63

पुष्पाक्षतैश्च संपूज्य देवं क्रव्यादसंज्ञकम् / श्रौतेन तु विधानेन ह्याहिताग्निं दहेद्वुधः

पुष्प व अक्षतांनी ‘क्रव्याद’ नामक देवाचे विधिपूर्वक पूजन करून, मग ज्ञानी पुरुषाने श्रौत विधानाप्रमाणे आहिताग्नीचा दाहसंस्कार करावा।

Verse 64

चण्डालाग्निं चिताग्निं च पतिताग्निं परित्यजेत् / त्वं भूतकृज्जगद्योनिस्त्वं लोकपरिपालकः

चांडाळाची अग्नी, चितेची अग्नी आणि पतिताशी संबंधित अग्नी—यांचा त्याग करावा। हे अग्ने! तू भूतांचा कर्ता, जगाचा योनी/उगम, आणि लोकांचा परिपालक आहेस।

Verse 65

उपसंहर तस्मात्त्वमेनं स्वर्गं नयामृतम् / इति क्रव्यादमभ्यर्च्य शरीराहुतिमाचरेत्

“म्हणून तू याला संहरून स्वर्गात ने, हे अमृतस्वरूपा!”—असे म्हणून क्रव्यादाचे पूजन करून शरीराहुती (दाह-होम) करावी।

Verse 66

अर्धदग्धे तथा देहे दद्यादाज्याहुतिं ततः / अस्मात्त्वमधिजातो ऽसि त्वदयं जायतां पुनः

देह अर्धदग्ध झाल्यावर मग तूपाची आहुती द्यावी। (म्हणावे:) “याच्यातून तू उत्पन्न झालास; तुझ्यामुळे हा (देह) पुन्हा जन्म पावो।”

Verse 67

असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहेत्युक्त्वा तु नामतः / एवमाज्याहुतिं दत्त्वा तिलमिश्रां समन्त्रकम्

त्या व्यक्तीचे नाव घेऊन आणि 'स्वाहा—हे स्वर्गलोकाला प्राप्त होवो' असे म्हणून, मंत्रांसह तीळ मिश्रित तुपाची आहुती द्यावी.

Verse 68

रोदितव्यं ततो गाढमेवं तस्य सुखं भवेत् / दाहस्यानन्तरं तत्र कृत्वा सञ्चयनिक्रियाम्

त्यानंतर मोठ्याने रडावे; असे केल्याने त्या मृतात्म्याला सुख मिळते. दहनक्रियेनंतर, त्या ठिकाणी अस्थी संचयनाचे कार्य करावे.

Verse 69

प्रेतपिण्डं प्रदद्याच्च दाहार्तिशमनं खग / ततः प्रदक्षिणं कृक्त्वा चिताप्रस्थानवीक्षकाः

हे खग (गरुड)! दहनाची जळजळ शांत करण्यासाठी प्रेत-पिंड द्यावे. नंतर प्रदक्षिणा घालून, चितेच्या स्थानाकडे पाहत प्रस्थान करावे.

Verse 70

कनिष्ठपूर्वाः स्नानार्थं गच्छेयुः सूक्तजापकाः / ततो जालसमीपे तु गत्वा प्रक्षाल्य चांशुकम्

सर्वात लहान व्यक्तीने स्नानासाठी प्रथम जावे, आणि सूक्त पठण करणाऱ्यांनी पुढे चालावे. नंतर जलाशयाजवळ जाऊन वस्त्रेही धुवावीत.

Verse 71

परिधाय पुनस्तच्च ब्रृयुस्तं पुरुषं प्रति / उदकं तु करिष्यामः सचैलं पुरुषास्ततः

ते (ओले) वस्त्र पुन्हा परिधान करून, त्या पुरुषांनी त्या व्यक्तीस उद्देशून म्हणावे: 'आता आम्ही जलांजली (उदक) देऊ'; आणि त्यानंतर त्यांनी पुढे जावे.

Verse 72

कुरुध्वमित्येव वदेच्छतवर्षावरे मृते / पुत्राद्या वृद्धपूर्वास्ते एकवस्त्राः शिखां विना

जो मनुष्य शंभर वर्षे पूर्ण करून मरण पावतो, तेव्हा फक्त “कुरुध्वम्—कर्म करा” असेच म्हणावे. त्या वेळी ज्येष्ठापासून पुत्रादी सर्वांनी एक वस्त्र धारण करून, शिखा न ठेवता विधी करावा.

Verse 73

प्राचीनावीतिनः सर्वे विशेयुर्मौनिनो जलम् / अपनः शोशुचदघमनेन पितृदिङ्मुखाः

सर्वांनी प्राचीनावीती होऊन, मौन धारण करून पाण्यात प्रवेश करावा आणि पितृदिशेकडे मुख ठेवावे. या कर्माने पापजन्य अशौच सुकून शुद्ध होते.

Verse 74

जलावघट्टनं चव न कुर्युः स्नानकारकाः / ततस्तटे समागत्य शिखां बद्ध्वा ऋजून् कुशान्

स्नान करणाऱ्यांनी पाणी ढवळू नये, उडवू नये. नंतर तीरावर येऊन शिखा बांधून सरळ कुश (दर्भ) हातात घ्यावेत.

Verse 75

दक्षिणाग्रहस्तयोस्तु कृत्वाथ सतिलं जलम् / आदायाञ्जलिना याम्यां दुः खी पैतृकतीर्थतः

मग उजव्या हातात योग्य रीतीने घेऊन, तिळमिश्रित पाणी अंजलीत धरून अर्पण करावे. यामुळे दुःखी प्रेत पैतृक तीर्थापासून दूर होऊन यमदिशा—दक्षिणेकडे—प्रवृत्त होतो.

Verse 76

एकवारं त्रिवारं वा दशवारमथापि वा / भूमावश्मनि वा सर्वे क्षिपेयुर्वाग्यताः खग

हे खगा (गरुडा)! एकदा, तिनदा किंवा दहादाही—सर्वांनी मौन पाळून भूमीवर किंवा दगडावर (विहित अर्पण) टाकावे.

Verse 77

तृप्यन्तु तृप्यतां वापि तर्पयाम्युपतिष्ठताम् / प्रेतैतदमुकगोत्रेत्युक्तेष्वेवं समुच्चरेत्

ते तृप्त होवोत किंवा तृप्त व्हावोत; मी हे तर्पण अर्पित करीत आहे—ते उपस्थित राहून स्वीकारोत. ‘अमुक नावाचा प्रेत, अमुक गोत्र’ असे म्हणत याच रीतीने उच्चार करावा।

Verse 78

जलाञ्जलौ कृते पश्चाद्विधेयं दन्तधावनम् / त्यजन्ति गोत्रिणः सर्वे दिनानि नव काश्यप

जलाञ्जली केल्यानंतर दंतधावन (दात स्वच्छ करणे) करावे। हे काश्यप, एकाच गोत्रातील सर्व जण नऊ दिवस हे (कर्म) टाळतात।

Verse 79

तत उत्तीर्योदकाद्वै वस्त्राणि परिधाय च / स्नानवस्त्रं सकृत्पीड्य विशेयुः शुचिभूतले

मग पाण्यातून बाहेर येऊन वस्त्रे परिधान करावीत; आणि स्नानवस्त्र एकदाच पिळून शुद्ध भूमीवर बसावे।

Verse 80

अश्रुपातं न कुर्वीत दत्त्वा दाहजलाञ्जलिम् / श्लेष्माश्रु बान्धवैर्मुक्तं प्रेतो भुङ्क्ते यतो ऽवशः

दाहसंबंधी जलाञ्जली दिल्यानंतर अश्रुपात करू नये। कारण नातेवाईकांनी सोडलेले श्लेष्मामिश्र अश्रू प्रेत विवश होऊन भोगतो।

Verse 81

अतो न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः स्वशक्तितः / ततस्तेषूपविष्टेषु पुराणज्ञः सुकृत्स्वकः

म्हणून रडू नये; आपल्या शक्तीनुसार क्रिया कराव्यात। नंतर ते सर्व बसल्यावर पुराणज्ञ, सदाचारी व स्वधर्मनिष्ठ पुरुषाने उपदेश करावा।

Verse 82

शोकापनोदं कुर्वीत संसारानित्यतां ब्रुवन् / मानुष्ये कदलीस्तन्भे असारे सारमार्गणम्

संसार अनित्य आहे असे सांगून शोक दूर करावा। मनुष्यजीवन केळीच्या खोडासारखे निःसार आहे; म्हणून या असारातही खरे सार शोधावे।

Verse 83

करोति यः स संमूढो जलबुद्वद्रसन्निभे / पञ्चधा संभृतः कायो यदि पञ्चत्वमागतः

जो फक्त या देहातच गुंततो तो मोहग्रस्त आहे; हा देह पाण्याच्या बुडबुड्यासारखा क्षणभंगुर आहे. पंचभूतांनी बनलेला हा काय शेवटी पंचत्वालाच जातो।

Verse 84

कर्मभिः स्वशरीरोत्थैस्तत्र का परिदेवना / गन्त्री वसुमती नाशमुदधिर्दैवतानि च

स्वदेहातून उत्पन्न कर्म जेव्हा तिथे फळ देत आहेत, तेव्हा आक्रोश कशासाठी? धरणी, नाश, समुद्र आणि देवताही—सर्व काही या नियतीच्या अधीन आहे।

Verse 85

फेनप्रख्यः कथं नाशं मर्त्यलोको न यास्यति / एवं संश्रावयेत्तत्र मृदुशाद्वलसंस्थितान्

‘मर्त्यलोक फेनासारखा आहे—तो नाशाला कसा जाणार नाही?’ असे म्हणून तिथे मऊ गवतावर बसलेल्यांना हळुवारपणे ऐकवावे।

Verse 86

ते ऽयि संश्रुत्य गच्छेयुर्गृहं बालपुरः सराः / विदश्य र्निबपत्राणि नियता द्वारि वेश्मनः

ते बोल ऐकून बालसदृश सेवक घराकडे जातात. लिहिलेली पाने (नोंदी) ठेवून ते नियतपणे घराच्या दाराशी उभे राहतात.

Verse 87

आचम्य वह्निसलिलं गोमयं गौरसर्षपान् / दूर्वाप्रवालं वृषभमन्यदप्यथ मङ्गलम्

आचमन करून शुद्धी करून अग्नी व जल, गोमय, पांढरी मोहरी, दूर्वा व कोवळे अंकुर, वृषभ तसेच अन्य जे काही मंगलद्रव्य असेल ते सर्व सुसज्ज करून ठेवावे।

Verse 88

प्रविशेयुः समालभ्य कृत्वाश्मनि पदं शनैः / श्रौतेन तु विधानेन आहिताग्निं देहद्वधः

देहाला आधार देत, दगडावर पाऊल ठेवत ठेवत हळूहळू ते विधीस्थानी प्रवेश करावा. परंतु ज्याने आहिताग्नी स्थापिला आहे, त्याचा देहसंस्कार श्रौत विधीनेच करावा।

Verse 89

ऊनद्विवर्षं निखनेन्न कुर्यादुदकं ततः / योषित्पतिव्रता या स्याद्भर्तारं यानुगच्छति

दोन वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या देहाला पुरू नये, तसेच त्यासाठी उदकक्रिया करू नये. जी स्त्री खरी पतिव्रता आहे, ती पतीच्या गतीचे अनुगमन करते।

Verse 90

प्रयोग पूर्वं भर्तारं नमस्कृत्यारुहेच्चितिम् / चितिभ्रष्टा तु या मोहात्सा प्राजापत्यमाचरेत्

विधीच्या आरंभी पतीला नमस्कार करून ती चितेवर आरोहण करावी. परंतु जी स्त्री मोहाने चितेतून घसरून पडेल, तिने प्राजापत्य प्रायश्चित्त आचरावे।

Verse 91

तिस्रः कोट्योर्धकोटी य यानि लोमानि मानुषे / तावत्कालं वसेत्स्वर्गे भर्तारं यानुगच्छति

मानवदेहावर जितके लोम—तीन कोटी आणि अर्धकोटी—आहेत, तितक्याच काळ ती स्वर्गात वास करते, जी स्त्री निष्ठेने पतीचे अनुगमन करते।

Verse 92

व्यालग्राही यथा व्यालं बिलादुद्धरते बलात् / तद्वदुद्धृत्य सा नारी तेनैव सह मोदते

जसा सर्पधरणारा बलाने बिळातून सर्पाला ओढून काढतो, तशी ती नारीही उद्धृत होऊन त्याच्याच संगती आनंद मानते।

Verse 93

तत्र सा भर्तृपरमा स्तूयमानाप्सरोगणैः / क्रीडते पतिना सार्धं यावदिन्द्राश्चतुर्दश

तेथे ती पतिव्रता नारी, अप्सरांच्या गणांनी स्तुत होत, पतीसह चौदा इंद्रांपर्यंत क्रीडा-विहार करते।

Verse 94

ब्रह्मघ्नो वा कृघ्नो वा मित्त्रिघ्नो वा भवेत्पतिः / पुनात्यविधवा नारी तमादाय मृता तु या

पती ब्रह्महंता असो, धर्मघातक असो वा मित्रहंता असो; जी नारी अविधवा राहून (पतीपूर्वी) मरण पावते, ती त्याला बरोबर घेऊन पवित्र करते।

Verse 95

मृते भर्तरि या नारी समारोहेद्धुताशनम् / सारन्धतीसमाचारा स्वर्गलोके महीयते

पती मरण पावल्यानंतर जी नारी अरुंधतीसमान आचरण करून अग्नीत आरोहण करते, ती स्वर्गलोकी गौरविली जाते।

Verse 96

यावच्चाग्नौ मृते पत्यौ स्त्री नात्मानं प्रदाहयेत् / तावन्न मुच्यते सा हि स्त्रीशरीरात्कथञ्चन

पती मरण पावल्यानंतर जोवर स्त्री अग्नीत स्वतःला जाळत नाही, तोवर ती कोणत्याही प्रकारे स्त्रीदेहाच्या अवस्थेतून मुक्त होत नाही।

Verse 97

मातृकं पैतृकं चैव यत्र चैव प्रदीयते / कुलत्रयं पुनात्येषा भर्तारं यानुगच्छति

जिथे मातृकुळ व पितृकुळ यांना विधिपूर्वक पिंड-जलादी अर्पण केले जाते, तिथे धर्माने पतीचा अनुगमन करणारी पतिव्रता पत्नी तीनही कुळांना पावन करते।

Verse 98

आर्तार्ते मुदिते हृष्टा प्रोषिते मलिना कृशा / मृते म्रियेत या पत्यौ सा स्त्री ज्ञेया पतिव्रता

पती दुःखी झाला तर जी दुःखी, तो आनंदित झाला तर जी आनंदित, तो हर्षित झाला तर जी हर्षित; तो दूर गेल्यावर जी मलिन व कृश होते; आणि पती मरण पावल्यावर जी मरायला सिद्ध होते—तीच स्त्री पतिव्रता समजावी।

Verse 99

पृथक् चितां समारुह्य न प्रिया गन्तुमर्हति / क्षत्त्रियाद्याः सवर्णाश्च आरोहेयुरपीह ताः

वेगळी चिता रचून तिच्यावर चढून प्रिया पत्नीने जाणे (सहगमन) योग्य नाही; येथे क्षत्रिय आदी समवर्ण स्त्रियांनीही चितारोहण करू नये।

Verse 100

चाण्डालीमवधिं कृत्वा ब्राह्मणीतः समो विधिः / अगर्भिणीनां सर्वासामबालताक्मे(का)नामपि

चांडालिनीपासून ब्राह्मणीपर्यंत—विधी समान आहे; हा नियम सर्व अ-गर्भिणी स्त्रियांना, तसेच बाल-ताक्म (बाल्य ज्वर/रोग) नसलेल्या स्त्रियांनाही लागू होतो।

Verse 101

दहनस्य विधिः प्रोक्तः सामान्येन मया खग / विशेषमपि तस्यास्य कञ्चित्किं श्रोतुमिच्छति

हे खग (गरुड)! मी दहन-संस्काराची विधी सामान्यतः सांगितली आहे; याचे काही विशेष तपशीलही तुला ऐकायचे आहेत काय?

Verse 102

गरुड उवाच / प्रोषिते तु मृते स्वामिन्यस्थ्निनाशमुपेयुषि / कथं दाहः प्रकर्तव्यस्तन्मे वद जगत्पते

गरुड म्हणाला—पती परदेशी असताना स्वामिनी (पत्नी) मरण पावून देह अस्थिनाशाच्या अवस्थेला पोहोचला तर दाहसंस्कार कसा करावा? हे जगत्पते, मला ते सांगा।

Verse 103

श्रीकृष्ण उवाच / अस्थीनि चेन्न लभ्यन्ते प्रोषितस्य नरस्य च / तेषाञ्च हि गतिस्थानं विधानं कथयाम्यहम्

श्रीकृष्ण म्हणाले—परदेशी मरण पावलेल्या पुरुषाची अस्थी मिळाली नाहीत तर त्याच्यासाठी ठरलेली विधी तसेच त्याची गती व स्थान मी सांगतो।

Verse 104

शृणु तार्क्ष्य परं गोप्यं पत्युर्दुर्मरणेषु यत् / लङ्घनैर्ये मृता जीवां दंष्ट्रिभिश्चाभिघातिताः

हे तार्क्ष्य (गरुड), ऐक—दुर्मरण व अकाली मृत्यूविषयी प्रभूचे हे परम गोप्य वचन: जे पायाखाली तुडवून मरतात आणि जे दंष्ट्राधारी प्राण्यांच्या आघाताने मरतात।

Verse 105

कण्ठग्रहे विलग्नानां क्षीणानां तुण्डघातिनाम् / विषाग्निवृषविप्रेभ्यो विषूच्या चात्मघातकाः

जे कंठग्रहात अडकतात, जे क्षीण व कृश होतात, जे आघातांनी मरतात; जे विष, अग्नी, वृष/पशुजन्य उपद्रव किंवा ब्राह्मण-अपचारामुळे पीडित होतात; जे विषूचिका (भयंकर साथ) ने ग्रस्त होतात, आणि जे आत्मघात करतात—हे सर्व।

Verse 106

पतनोद्बन्धनजलैर्मृतानां शृणु संस्थितिम् / सर्पव्याघ्रैः शृङ्गिभिश्च उपसर्गोपलोदकैः

पतन, बंधन आणि जलप्रवाहामुळे मृत झालेल्यांची स्थिती ऐक; तसेच मार्गात सर्प, वाघ, शिंगधारी प्राणी आणि विविध उपसर्ग, अडथळे व आपत्ती यांनी ते कसे पीडित होतात।

Verse 107

ब्राह्मणैः श्वापदैश्चैव पतनैर्वृक्षवैद्युतैः / नखैर्लोहैर्गिरेः पातैर्भित्तिपातैर्भृगोस्तथा

तो ब्राह्मणांच्या शापाने, हिंस्र पशूंनी, पडण्याने, वृक्ष व वज्रपाताने; नखांनी व लोखंडी शस्त्रांनी, डोंगरावरून पडण्याने, भिंत कोसळण्याने तसेच दरीत पडण्यानेही पीडित होतो.

Verse 108

कट्वायामन्तरिक्षे च चौरचाण्डालतस्तथा / उदक्याशुनकीशूद्ररजकादिविभूषिताः

कट्वा प्रदेशात आणि अंतरिक्षातही चोर व चांडाळांच्या संगतीचे (प्राणी) असतात; ते रजस्वला स्त्रिया, कुत्री, शूद्र, धोबी इत्यादींच्या संग-चिन्हांनी युक्त मानलेले आहेत.

Verse 109

ऊर्ध्वोचछिष्टाधरोच्छिष्टोभयोच्छिष्टास्तु ये मृताः / शस्त्रघातैर्मृता ये चास्यश्वस्पृष्टास्तथैव च

जे अपवित्र अवस्थेत मरतात—कधी ऊर्ध्वभाग (मुख/मस्तक) अशुद्ध, कधी अधोभाग अशुद्ध, किंवा दोन्ही अशुद्ध; तसेच जे शस्त्राघाताने मरतात आणि ज्यांना घोड्याने स्पर्श करून/चिरडून मारले—तेही या विशेष मरणप्रकारांत गणले जातात.

Verse 110

तत्तु दुर्मरणं ज्ञेयं यच्च जातं विधैं विना / तेन पापेन नरकान् भुक्त्वा प्रेतत्वभागिनः

ज्या मृत्यूला विधी-विधान (संस्कार) नसतो, ते दुर्मरण समजावे. त्या पापामुळे नरकांचा भोग घेऊन जीव प्रेतत्वाचा भागी होतो.

Verse 111

न तेषां कारयेद्दाहं सूतकं नोदकक्रियाम् / न विधानं मृताद्यञ्च न कुर्या दौर्ध्वदैहिकम्

अशा व्यक्तींसाठी दाहसंस्कार करू नये, सूतक पाळू नये, उदकक्रिया करू नये; मृत्यूपासून आरंभ होणारे विधी-विधानही करू नयेत आणि और्ध्वदैहिक (पितृकर्म)ही करू नये.

Verse 112

न पिण्डदानं कर्तव्यं प्रमादाच्चेत्करोति हि / नोपतिष्ठति तत्सर्वमन्तरिक्षे विनश्यति

पिंडदान प्रमादाने करू नये; कारण निष्काळजीपणे केलेले पिंडदान प्रेतापर्यंत पोहोचत नाही. ते सर्व अंतरिक्षातच नष्ट होते.

Verse 113

अतस्तस्य सुतैः पौत्त्रैः सपिण्डैः शुभमिच्छुभिः / नारायणबलिः कार्यो लोकगर्हाभिया खग

म्हणून त्याचे पुत्र, पौत्र व इतर सपिंड नातेवाईक, जे त्याचे कल्याण इच्छितात, लोकनिंदेच्या भयाने—हे खग (गरुड)!—नारायणबली करावी.

Verse 114

तथा तेषां भवेच्छौचं नान्यथेत्यब्रवीद्यमः / कृते नारायणबलावौर्ध्वदेहिकयोग्यता

यम म्हणाला—त्यांच्यासाठी शौच असेच असावे, अन्यथा नाही. नारायणबली विधिपूर्वक झाल्यावर ऊर्ध्वदेहिक कर्मांची योग्यता प्राप्त होते.

Verse 115

तस्य सुद्धिकरं कर्म तद्भवेन्न तदन्यथा / नारायणबलिं सम्यक् तीर्थे सर्वं प्रक्पयेत्

त्याची शुद्धी करणारे कर्म तेच आहे, अन्यथा नाही. म्हणून तीर्थस्थानी सम्यक् नारायणबली करून सर्व नियत अर्पणे योग्य रीतीने अर्पण करावीत.

Verse 116

कृष्णाग्रे कारयेद्बिप्रैर्येन पूतो भवेन्नरः / पूर्वन्तु तर्पणं कार्यं विप्रैः पौराणवैदिकैः

कृष्णाच्या सान्निध्यात ब्राह्मणांकडून ते कर्म करवावे, ज्याने मनुष्य पवित्र होतो. परंतु प्रथम पुराण-वैदिक ब्राह्मणांकडून तर्पण करावे.

Verse 117

सर्वौषध्यक्षतैर्मिश्रैर्विष्णुमुद्दिश्य तर्पयेत् / कार्यं पुरुषसूक्तेन मन्त्रैर्वा वैष्णवैरपि

सर्व औषधींनी मिश्रित अक्षत घेऊन भगवान विष्णूला उद्देशून तर्पण करावे. हे कर्म पुरुषसूक्ताने, किंवा अन्य वैष्णव मंत्रांनीही विधिपूर्वक करावे.

Verse 118

दक्षिणाभिमुखो भूत्वा प्रेतं विष्णुमिति स्मरन् / अनादिनिधनो देवः शङ्खचक्रगदाधरः

दक्षिणाभिमुख होऊन ‘प्रेत विष्णूमध्ये स्थित आहे’ असे स्मरण करावे—तो अनादि-अनंत देव, शंख-चक्र-गदा धारण करणारा प्रभू आहे.

Verse 119

अक्षयः पुण्डरीकाक्षः प्रेतमोक्षप्रदो भव / तर्पणस्यावसाने स्याद्वीतरागो विमत्सरः

‘हे अक्षय, हे पुण्डरीकाक्ष! प्रेताला मोक्ष देणारा हो.’ तर्पणाच्या समाप्तीला साधक रागरहित व मत्सररहित व्हावा.

Verse 120

जितेन्द्रियमना भूत्वा शुचिष्मान्धर्मतत्परः / भक्त्या तत्र प्रकुर्वीत श्राद्धान्येकादशैव तु

इंद्रिये जिंकून मन स्थिर करून, शुद्ध व धर्मपरायण होऊन, तेथे भक्तीने अकरा प्रकारची श्राद्धकर्मे करावीत.

Verse 121

सर्वकर्मविधाने एकैकाग्रे समाहितः / तोयव्रीहियवान्दद्याद्गोधूमांश्च प्रियङ्गवः

सर्व कर्मविधीत एकाग्र व समाहित राहावे; आणि जल, व्रीही (तांदूळ), यव (जव), गोधूम (गहू) व प्रियंगु धान्य अर्पण/दान करावे.

Verse 122

हविष्यान्नं शुभं मुद्रां छत्रोष्णीषे च दापयेत् / दापयेत्सर्वसंस्यानि क्षीरं क्षौद्रसमान्वितम्

हविष्ययोग्य शुभ अन्न व मंगल दान द्यावे; छत्र व उष्णीष (पगडी)ही द्यावी. तसेच सर्व आवश्यक सामग्री—मधुसहित दूध—अर्पण करावे.

Verse 123

वस्त्रोपानहसंयुक्तं दद्यादष्टविधं पदम् / द्पयेत्सर्वपापेभ्यो न कुर्यात्पङ्क्तिवञ्चनम्

वस्त्र व पादुका (पादत्राणे) यांसह ‘अष्टविध पद’ दान करावे. असे दान सर्व पापांपासून मुक्त करते; म्हणून पंक्तीत वंचना वा भेदभाव करू नये.

Verse 124

भूमौ स्थितेषु पिण्डेषु गन्धपुष्पाक्षतान्वितम् / दातव्यं सर्वंविप्रेभ्यो वेदशास्त्रविधानतः

भूमीवर पिंड ठेविल्यानंतर, गंध-पुष्प-अक्षतांसह सर्व काही वेद-शास्त्रविधीनुसार ब्राह्मणांना अर्पण करावे.

Verse 125

शङ्खे खड्गे ऽथ वा ताम्रे तर्पणञ्च पृथक्पृथक् / ध्यानधारणसंयुक्तो जानुभ्यामवनीं गतः

शंखात, खड्गावर किंवा ताम्रपात्रात विधीनुसार तर्पण वेगवेगळे करावे. ध्यान-धारणा युक्त होऊन, दोन्ही गुडघ्यांवर भूमीला नतमस्तक व्हावे.

Verse 126

ऋचा वै दापयेदर्घमर्घोद्दिष्टं पृथक्पृथक् / ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च यमः प्रेतश्च पञ्चमः

ऋचा (वैदिक मंत्र) सहित अर्घ्य द्यावे, आणि अर्घ्योद्दिष्ट वेगवेगळे करावे. ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, यम आणि पाचवा प्रेत यांसाठी.

Verse 127

पृथक्कुम्भे ततः स्थाप्याः पञ्चरत्नसमन्विताः / वस्त्रयज्ञोपवीतानि पृथङ्मुद्गाः पदानि च

त्यानंतर वेगवेगळ्या कुंभांत पंचरत्ने स्थापावीत; तसेच वेगळे वस्त्र, यज्ञोपवीत, मूग आणि श्राद्धकर्मातील ‘पद’ (पदचिन्ह/पदद्रव्य) ठेवावे।

Verse 128

पञ्च श्राद्धानि कुर्वीत देवतानां यथाविधि / जलधारां ततः कुर्यात्पिण्डेपिण्डे पृथक्पृथक्

देवतांसाठी विधिपूर्वक पाच श्राद्धे करावीत; नंतर पिंडोत्तर पिंडावर वेगवेगळी जलधारा अर्पावी।

Verse 129

शङ्खे वा ताम्रपात्रे वा अलाभे मृन्मये पि वा / तिलोदकं समादाय सर्वोषधिमसन्वितम्

शंखात किंवा ताम्रपात्रात—ते न मिळाल्यास मृण्मय पात्रातही—तिलोदक घेऊन, कोणतीही औषधी न मिसळता अर्पण करावे।

Verse 130

ताम्रपात्रं तिलैः पूर्णं सहिरण्यं सदक्षिणम् / दद्याद्ब्राह्मणमुख्याय पददानं तथैच

तिळांनी भरलेले ताम्रपात्र, सुवर्णासह व योग्य दक्षिणेसह, श्रेष्ठ ब्राह्मणास द्यावे; तसेच ‘पददान’ही विधिपूर्वक करावे।

Verse 131

यमोद्देशेतिलांल्लौहं ततो दद्याच्च दक्षिणाम् / एवं विष्णुबलिं दत्त्वा यथाशक्त्या विधानतः

यमाच्या उद्देशस्थानी तिळ व लोखंड द्यावे, नंतर दक्षिणा द्यावी; अशा रीतीने विष्णुबली देऊन, यथाशक्ती विधिपूर्वक कर्म करावे।

Verse 132

समुद्धरति तत्क्षिप्रं नात्र कार्या विचारण नागदंशान्मृतो यस्तु विशेषस्तन्तु मे शृणु

हे कर्म तत्क्षणी प्रेताचा उद्धार करते; येथे विचार करण्याची गरज नाही. परंतु जो नागदंशाने मरण पावला, त्याच्यासाठी विशेष विधी आहे—तो माझ्याकडून ऐक।

Verse 133

सुवर्णभारनिष्पन्नं नागं कृत्वा तथैव गाम् / विप्राय दत्त्वा विधिवत्पितुरानृण्यमाप्नुयात्

सुवर्णाच्या भाराने तयार केलेली नागमूर्ती आणि तसेच एक गाय—ही दोन्ही विधिपूर्वक ब्राह्मणास दान केल्यास मनुष्य पितृऋणातून मुक्त होतो।

Verse 134

एवं सर्पबलिं दत्त्वा सर्पदोषाद्विमुच्यते / पश्चात्पुत्तलकं कार्यं सर्वोषधिसमन्वितम्

अशा रीतीने सर्पबळी दिल्यास सर्पदोषातून मुक्ती मिळते. त्यानंतर सर्व औषधींनी युक्त असे पुत्तलक तयार करावे.

Verse 135

पलाशस्य च वृन्तानां विभागं शृणु काश्यप / कृष्णाजिनं समास्तीर्य कुशैश्च पुरुषाकृतिम्

हे काश्यप, पलाशाच्या वृंतांची रचना ऐक. कृष्णमृगचर्म पसरून कुशांनी पुरुषाकार आकृती करावी.

Verse 136

शतत्रयेण षष्ट्या च वृन्तैः प्रोक्तो ऽस्थिसञ्चयः / विन्यस्य तानि वृन्तानि अङ्गेष्वेषु पृथक् पृथक्

अस्थिसंचयासाठी तीनशे साठ वृंत सांगितले आहेत. ते वृंत ठेवून या-या अवयवांवर स्वतंत्रपणे विन्यस्त करावेत.

Verse 137

चत्वारिंशच्छिरोभागे ग्रीवायां दश विन्यसेत् / विंशत्युरः स्थले दद्याद्विंशतिञ्जठरे तथा

शिरोभागी चाळीस विन्यसे, ग्रीवेत दहा स्थापावे। उरःस्थळी वीस द्यावे, तसेच जठरीही वीस ठेवावे।

Verse 138

बाहुद्वये शतं दद्यात्कटिदेशे च विंशतिम् / ऊरुद्वये शतञ्चापि त्रिंशज्जङ्घाद्वये न्यसेत्

दोन्ही बाहूंमध्ये शंभर द्यावे, कटिदेशी वीस ठेवावे। दोन्ही ऊरूंमध्येही शंभर द्यावे, आणि दोन्ही जंघांमध्ये तीस विन्यसे।

Verse 139

दद्याच्चतुष्टयं शिश्ने षड् दद्याद्वृषाणद्वये / दश पादाङ्गुलीभागे एवमस्थीनि विन्यसेत्

शिश्नात चार द्यावे, वृषणद्वयी सहा द्यावे। पायांच्या बोटांच्या भागी दहा ठेवावे; अशा रीतीने अस्थी विन्यसे।

Verse 140

नारिकेलं शिरः स्थानें तुम्बं दद्याच्च तालुके / पञ्चरत्नं मुखे दद्याज्जिह्वायां कदलीफलम्

शिरःस्थानी नारळ द्यावा, तालूत तुम्ब (दुधी) विन्यसे। मुखी पंचरत्न द्यावे, जिभेवर केळीफळ ठेवावे।

Verse 141

अन्त्रेषु नालिकं तद्याद्वालुकाङ्घ्राणे एव च / वसायां मृत्तिकां दद्याद्धरितालमनः शिलाः

अंत्रांसाठी नालिका द्यावी, आणि पायांसाठी वालुका (वाळू) द्यावी। वसेसाठी मृत्तिका द्यावी; तसेच पित्त व मनासाठी हरिताल व शिला अर्पाव्या।

Verse 142

पारदं रेतसः स्थाने पुरीषे पित्तलं तथा / मनः शिला तथा गात्रे तिलपक्वन्तु सन्धिषु

रेताच्या स्थानी पारद, मलाच्या स्थानी पितळ असे। अंगांमध्ये मनःशिला, आणि सांध्यांत तिळ शिजल्यासारखा भाव दिसे॥

Verse 143

यवपिष्टं यथा मांसे मधु शोणितमेव च / केशेषु च जटाजूटं त्वचायाञ्च मृगत्वचम्

यवाचे पिष्ट जणू मांस, आणि मधुच रक्तासारखे दिसे। केसांत जटा-जूट बने, व त्वचेवर मृगचर्मासारखे आवरण येई॥

Verse 144

कर्णयोस्तालपत्रञ्च स्तनयोश्चैव गुञ्जिकाः / नासायां शतपत्रञ्च कमलं नाभिमण्डले

कानांवर तालपत्रे, आणि स्तनांवर गुंजिका असतात। नासिकेत शतपत्र (कमळ), व नाभिमंडळात कमळ असते॥

Verse 145

वृन्ताकं वृषणद्वन्द्वे लिङ्गे स्याद्गृञ्जनं शुभम् / घृतं नाभ्यां प्रदेयं स्यात्कौ पीने च त्रपुस्मृतम्

वृषणद्वयाच्या विकारी वृंताक, आणि लिंगविकारात शुभ गृञ्जन सांगितले आहे। नाभीवर घृत लावावे, आणि कौपीनप्रदेशी सूज असल्यास त्रपु स्मृत आहे॥

Verse 146

मौक्तिकं स्तनयोर्मूर्ध्नि कुङ्कुमेव विलेपनम् / कर्पूरागुरुधूपैश्च शुभैर्माल्यैः सुगन्धिभिः

स्तनांवर मौक्तिक ठेवावे, आणि मस्तकी कुंकुमाचे विलेपन करावे। कर्पूर-अगुरुच्या शुभ धुपाने व सुगंधित पवित्र माळांनी (देह) अलंकृत होतो॥

Verse 147

परिधानं पट्टसूत्रंहृदये चैव विन्यसेत् / ऋद्धिवृद्धी भुजौ द्वौ च चक्षुर्भ्याञ्च कपर्दकम्

परिधान व पवित्र पट्ट-सूत्र हृदयावर ठेवावे. दोन्ही भुजांवर ‘ऋद्धि’ व ‘वृद्धि’ची चिन्हे ठेवावीत आणि नेत्रांवर कपर्दक (कवडी) ठेवावी.

Verse 148

दन्तेषु दाडिमीबीजान्यङ्गुलीषु च चम्पकम् / सिन्दूरं नेत्रकोणे च ताम्बूलाद्युपहारकम्

दातांवर डाळिंबाची बीजे ठेवावीत, बोटांवर चंपकाची फुले ठेवावीत. नेत्रकोपऱ्यात सिंदूर लावून तांबूल इत्यादी उपहार अर्पण करावेत.

Verse 149

सर्वौषदियुतं प्रेतं कृत्वा पूजां यथोदिताम् / साग्निके चापि विधिना यज्ञपात्रं न्यस्येत्क्रमात्

सर्व औषधींसह प्रेताची तयारी करून, यथोक्त पूजा केल्यावर, अग्निकर्मातही विधिपूर्वक यज्ञपात्र क्रमाने ठेवावे.

Verse 150

स्त्रियः पुनन्तु म शिर इमं मे वरुणेन च / प्रेतस्य पावनं कृत्वा शालग्रामशिलोदकैः

“स्त्रिया माझे शिर पवित्र करो, आणि वरुणही मला शुद्ध करो.” प्रेताचे पावन करून शालग्राम-शिळेच्या स्नानजलाने शुद्धी करावी.

Verse 151

विष्णुमुद्दिश्य दातव्या सुशीला गौः पयस्विनी / तिला लौहं हिरण्यञ्च कर्पासं लवणं तथा

भगवान विष्णूच्या उद्देशाने सुशीला, दूधाळू गाय दान करावी. तसेच तीळ, लोखंड, सोने, कापूस आणि मीठही दान द्यावे.

Verse 152

सप्तधान्यं क्षितिर्गाव एकैकं पावनं स्मृतम् / तिलपात्रं ततो दद्यात्पददानं तथैव च

सात धान्यांचे दान, भूमिदान आणि गोदान—प्रत्येक एकेक पावन मानले आहे. त्यानंतर तिळपात्राचे दान आणि तसेच पादुका (पादत्राण) दानही करावे।

Verse 153

कर्तव्यं वैष्णवं श्राद्धं प्रेतमुक्त्यर्थमात्मनः / प्रेतमोक्षं ततः कुर्याद्धृदि विष्णुं प्रकल्प्यच

स्वतःच्या प्रेतमुक्तीसाठी वैष्णव श्राद्ध करणे आवश्यक आहे. नंतर हृदयात भगवान विष्णूंची स्थापना करून प्रेतमोक्ष साधावा।

Verse 154

एवं पुत्तलकं कृत्वा दाहयेद्विधिपूर्वकम् / तच्छ्रुद्धये तु संस्कर्ता पुत्रादिर्निष्कृतिं चरेत्

अशा प्रकारे पुत्तलक (प्रतिरूप) करून विधिपूर्वक त्याचा दाह करावा. आणि त्या कर्माशी संबंधित शुद्धीसाठी संस्कारकर्ता—पुत्र इत्यादी—योग्य निष्कृती/प्रायश्चित्त आचरे।

Verse 155

त्रीन्कृच्छ्रान्षड्द्वादश च तथा पञ्चदशापि च / प्रायश्चित्तनिमित्तानुसारेण विप्रवत्स्मृतः

सहा, बारा आणि पंधरा दिवसांचे असे तीन कृच्छ्र-प्रायश्चित्त सांगितले आहेत. प्रायश्चित्ताच्या कारणानुसार, विप्रपरंपरेत हे स्मृत मानले आहे।

Verse 156

अशक्तौ गोहिरण्यादि प्रत्याम्नायं चरेदपि / आत्मनो ऽनधिकारित्वे शुद्धिमेवं चरेद्वुन्धः

असमर्थ असल्यास गोदान, सुवर्ण इत्यादी प्रत्याम्नाय (पर्यायी दान) करावा. आणि स्वतःला अधिकार नसल्यास, बुद्धिमानाने याच प्रकारे शुद्धीचे आचरण करावे।

Verse 157

अशुद्धेन तु यद्दत्तमुद्दिश्याशुद्धिमेव च / नोपतिष्ठति तत्सर्वमन्तरिक्षे विनश्यति

अशुद्ध व्यक्तीने दिलेले किंवा अशुद्ध हेतूने अर्पिलेले दान ज्याच्यासाठी उद्दिष्ट असते त्याच्यापर्यंत पोहोचत नाही; ते सर्व अंतरिक्षातच नष्ट होते।

Verse 158

शुद्धिं सम्पाद्य कर्तव्यं दहनाद्यौर्ध्वदेहिकम् / अकृत्वा निष्कृतिं यस्तु कुरुते दहनादिकम्

प्रथम शुद्धी करून मगच दहनादि और्ध्वदेहिक कर्म करावे. निष्कृती (प्रायश्चित्त) न करता जो दहनादि करतो तो विधिविरुद्ध करतो।

Verse 159

मतिपूर्वममत्या च क्रमात्तनिष्कृतिं शृणु / कृत्वाग्निमुदकं स्नानं स्पर्शनं वहनं कथाम्

सजग बुद्धीने आणि सहाय्यक विधींसह क्रमाने ती निष्कृती (प्रायश्चित्त) ऐका: अग्निकर्म व उदककर्म, स्नान, शुद्धिस्पर्श आणि वहन—जसे परंपरेत सांगितले आहे।

Verse 160

रज्जुच्छेदाश्रुपातञ्च तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति / एषामन्यतमं प्रेतं यो वहेत्तु देहत वा

रज्जुच्छेद व अश्रुपात इत्यादी दोष तप्तकृच्छ्र प्रायश्चित्ताने शुद्ध होतात. पण जो यांपैकी कोणत्याही प्रकारे प्रेताचे वहन करतो—देहापासून असो वा अन्यथा—तो महादोषाचा भागी होतो।

Verse 161

कटोदकक्रियां कृत्वा कृच्छ्र सान्तपनं चरेत् / निमित्ते लघुनि स्वल्पं महन्महति कल्पयेत्

कटोदक-क्रिया करून कृच्छ्र-सान्तपन प्रायश्चित्त आचरावे. निमित्त लहान असेल तर अल्प प्रायश्चित्त, आणि निमित्त मोठे असेल तर महान प्रायश्चित्त ठरवावे।

Verse 162

गरुड उवाच / कृच्छ्रस्य तप्तकृच्छ्रस्य तथा सान्तपनस्य च / लक्षणं ब्रूहि मे स्वामिंस्त्रयाणामपि सुव्रत

गरुड म्हणाला—हे स्वामी! कृच्छ्र, तप्त-कृच्छ्र तसेच सान्तपन—या तिन्हींची लक्षणे मला सांगा, हे सुव्रत।

Verse 163

श्रीकृष्ण उवाच / त्र्यहं प्रातस्त्र्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम् / उपवासस्त्र्यहञ्चैव एष कृच्छ्र उदाहृतः

श्रीकृष्ण म्हणाले—तीन दिवस सकाळी भोजन, तीन दिवस संध्याकाळी; तीन दिवस न मागता जे मिळेल तेच खावे; आणि तीन दिवस उपवास—यास ‘कृच्छ्र’ म्हणतात।

Verse 164

तप्तक्षीरघृताम्बूनामेकैकं प्रत्यहं पिबेत् / एकरात्रोपवासश्च तप्तकृच्छ्र उदाहृतः

दररोज तापवलेले दूध, तापवलेले तूप व तापवलेले पाणी—यांपैकी एकेक पावे; आणि एक रात्र उपवास करावा—यास ‘तप्त-कृच्छ्र’ म्हणतात।

Verse 165

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् / जग्ध्वा परे ऽह्न्युपवसेत्कृच्छ्रं सान्तपनञ्चरन्

गोमूत्र, गोमय, दूध, दही, तूप व कुशोदक—हे सेवन करून पुढील दिवशी उपवास करावा; अशा रीतीने ‘सान्तपन’ कृच्छ्राचे आचरण होते।

Verse 166

मया ते ऽयं समाख्यातो दुर्मृतस्य विधिः खग / तदा मृतं विजानीयाद्दीपनिर्वाणमागतः

हे खग (गरुड)! दुर्मृत्यूविषयीचा हा विधी मी तुला सांगितला. तेव्हा दिव्याची ज्योत विझल्यावर त्याला मृत समजावे.

Verse 167

अग्निदाहं ततः कुर्यात्सूतकञ्च दिनत्रयम् / दशाहं गर्तपिणाडञ्च कर्तव्यं प्रेतपूर्वकम्

त्यानंतर अग्निदाह-संस्कार करावा आणि तीन दिवस सूतक पाळावे। पुढे दहा दिवस गर्तात पिंडदानाचा विधी प्रेताच्या हितासाठी प्रथम करावाच।

Verse 168

एवं विधिं ततः कुर्यात्ततः प्रेतश्च मुक्तिभाक् / मृतभ्रान्त्या प्रतिकृतेः कृते दाहे स वै यदि

अशा रीतीने विधीप्रमाणे कर्म केल्यास प्रेत मुक्तीचा अधिकारी होतो. आणि मृत समजून प्रतिकृती करून दाह केला तरीही त्या प्रसंगीही तसाच फलप्राप्ती होतो।

Verse 169

आयाति तेन कर्तव्यं मज्जनं घृकुण्डके / जातकर्मादिसंस्काराः कर्तव्याः पुनरेव तु

तो परत आल्यास त्याला घृतकुंडात स्नान घालावे. नंतर जातकर्म इत्यादी संस्कार पुन्हा विधिपूर्वक करावेत.

Verse 170

ऊढामेव स्वकां भार्यामुद्वहेद्विधिवत्पुमान् / वर्षे पञ्चदशे पक्षिन् द्वादशे वा गते सति

हे पक्षिन् (गरुड)! पुरुषाने विधिपूर्वक आपल्या जातीतल्या कन्येशीच विवाह करावा—पंधरा वर्षे पूर्ण झाल्यावर, किंवा बारा वर्षे पूर्ण झाल्यावरही.

Verse 171

अज्ञातस्य प्रोषितस्य कृत्वा प्रतिकृतिं दहेत् / रजस्वलासूतिकयोर्विशेषं मरणे शृणु

ज्याचा पत्ता नाही आणि जो दीर्घकाळ परदेशी/प्रवासात आहे, त्याची प्रतिकृती करून दाह-संस्कार करावा. आता रजस्वला व सूतिका यांच्या मरणी विशेष नियम (सूतक) ऐक.

Verse 172

सूतिकायां मृतायान्तु एवं कुर्वन्ति याज्ञिकाः / कुम्भे सलिलमादाय पञ्चगव्यं तथैव च

सूतिकावस्थेत स्त्री मरण पावल्यास याज्ञिक असे विधी करतात—कुंभात जल घेतात आणि तसेच पंचगव्य (गायीचे पाच पवित्र द्रव्य) सिद्ध करतात।

Verse 173

पुण्याभिरभिमन्त्र्यापो वाचा शुद्धिं लभेत्ततः / शतसूर्पोदकेनादौ स्नापयित्वा यथाविधि

पुण्य मंत्रवाणीने जलाचे अभिमंत्रण करून मग वाणीने शुद्धी मिळते; त्यानंतर आरंभी शतवार संस्कारित जलाने विधिपूर्वक स्नान घालावे।

Verse 174

तेनैव स्नापयित्वा तु दाहं कुर्यात्स्वगेश्वर / पञ्चभिः स्नापयित्वा तु गव्यैः प्रेतां रजस्वलाम्

हे पक्षिराज गरुड! त्याच शुद्ध द्रव्याने स्नान घालून मग दाहसंस्कार करावा. परंतु रजस्वला अवस्थेत मृत स्त्रीस पंचगव्याने स्नान घालून मग अंत्येष्टी करावी।

Verse 175

वस्त्रान्तराकृतिं कृत्वा दाहयेद्विधिपूर्वकम् / मृतस्य पञ्चके दाहविधिं वच्मि शृणुष्व मे

वस्त्राने आच्छादून देहाची आकृती करून, विधिपूर्वक दहन करावे. आता मृताच्या पहिल्या पाच (दिवसां) संबंधी दाहविधी सांगतो; माझे ऐक।

Verse 176

आदौ कृत्वा धनिष्ठार्धमेतन्नक्षत्रपञ्चकम् / रेवत्यन्तं सदा दूष्यमशुभं सर्वदा भवेत्

धनिष्ठेच्या उत्तरार्धापासून सुरू होऊन रेवतीपर्यंतचे हे नक्षत्र-पंचक सदैव दोषयुक्त मानले जाते; ते सर्वदा अशुभ असते।

Verse 177

दाहस्तत्र न कर्तव्यो विषादः सर्वजन्तुषु / न जलं दीयते तेषु अशुभं सर्वदा भवेत्

अशा प्रसंगी दाहसंस्कार करू नये आणि सर्व प्राण्यांविषयी शोकही करू नये। त्यांना जलदान देऊ नये; अन्यथा सदैव अशुभता उद्भवते.

Verse 178

पञ्चकानन्तरं सर्वं कार्यं कर्तव्यमन्यथा / पुत्त्राणां गोत्रिणां तस्य सन्तापो ऽप्युपजायते

पञ्चकानंतर उरलेली सर्व कर्तव्यकर्मे विधिपूर्वक करावीत; अन्यथा त्याच्या पुत्रांना व गोत्रजांना देखील संताप होतो.

Verse 179

गृहे हानिर्भवत्येव ऋक्षेष्वेषु मृतस्य च / अथ वा ऋक्षमद्ये च दाहस्तु विधिपूर्वकः

या नक्षत्रांमध्ये मृत्यू झाल्यास घरात हानी निश्चित होते. परंतु नक्षत्रकाळाच्या मध्यभागी मृत्यू झाल्यास दाहसंस्कार विधिपूर्वक करावा.

Verse 180

क्रियते मानुषाणान्तु स वा आहुतिपूर्वकः / विप्रैर्विधिरतः कार्यो मन्त्रैस्तु विधिपूर्वकम्

मानवांसाठी ही क्रिया आहुतीसह केली जाते. म्हणून विद्वान ब्राह्मणांनी विधिनुसार ती करावी आणि मंत्रांचाही प्रयोग नियमपूर्वकच करावा.

Verse 181

शवस्थानसमीपे तु क्षेप्तव्याः पुत्तलास्ततः / दर्भकॢप्तास्तु चत्वार ऋक्षमन्त्राभिमन्त्रिताः

शव ठेवलेल्या स्थानी जवळ मग पुत्तला ठेवाव्यात. दर्भापासून बनवलेल्या चार पुत्तलांना ऋग्वैदिक मंत्रांनी अभिमंत्रित करावे.

Verse 182

ततो दाहः प्रकर्तव्यस्तैश्च पुत्तलकैः सह / सूतकान्ते तदा पुत्त्रैः कार्यं शान्तिकपौष्टिकम्

त्यानंतर त्या पुत्तलकांसह दाहसंस्कार करावा. सूतकाचा काळ संपल्यावर पुत्रांनी शांती व पुष्टी देणारे शांतिक-पौष्टिक कर्म विधिपूर्वक करावे.

Verse 183

पञ्चकेषु मृतो यो ऽसौ न सतिं लभते नरः / तिलान् गाञ्च सुवर्णञ्च तमुद्दिश्य घृतं ददेत्

पंचकाच्या अशुभ काळात जो मनुष्य मरण पावतो, त्याला पुढे सद्गती मिळत नाही. म्हणून त्याच्या उद्देशाने तीळ, गाय, सुवर्ण आणि तूप यांचे दान करावे.

Verse 184

विप्राणां दापयेद्दानं सर्वविघ्नविनाशनम् / भोजनोपानहौच्छत्त्रं हेममुद्रा च वाससी

सर्व विघ्नांचा नाश करणारे दान विप्रांना द्यावे—भोजन, पादुका, छत्र, सुवर्णमुद्रा (अंगठी) आणि वस्त्रे.

Verse 185

दक्षिणा दीयते विप्रे पातकस्य प्रमोचनः / मयाते ऽयं समाख्यातो विधिः पञ्चहरः स्थितः / संयमिन्यां यथायानं यथावर्षं मृतक्रिया

पापमोचनासाठी विप्राला दक्षिणा द्यावी. पाच प्रकारचे भार हरून नेणारी ही स्थापित विधी मी तुला सांगितली. संयमिनी (यमलोक) मध्ये जीवाच्या प्रवासाप्रमाणे आणि वर्षक्रमाप्रमाणे मृतकक्रिया करावी.