Adhyaya 14
Praise of Vṛṣotsarga (Bull-release), Worthy Dāna, and the Procedure for Kṣayāha & Ūrdhva-daihika Rites
कृष्ण गरुडाच्या प्रश्नाला उत्तर देतात की आरोग्य, आजार आणि मृत्युकाळातील दानाचे फळ वेगवेगळे असते. शांत मनाने, योग्य विधीने आणि पात्र दानग्राहीस दिलेले दान अनेकपटींनी पुण्य वाढवते; परंतु अपात्रास किंवा चुकीच्या हेतूने दिलेले दान घोर पतन घडवते. दान व श्राद्ध हे जीवाच्या परलोक-प्रवासासाठी ‘सामान’ असल्याचे सांगून, नियत कर्मांची उपेक्षा केल्यास मार्गात दुःख भोगावे लागते असा इशारा दिला आहे. पुढे वृषोत्सर्गाला सर्वोच्च यज्ञ मानून, तो अग्निहोत्र व इतर दानांपेक्षा श्रेष्ठ गती देतो असे प्रतिपादन केले आहे. क्षयाह (वार्षिक श्राद्ध) व दाहोत्तर ऊर्ध्वदैहिक कर्मांसाठी शुभ मास-तिथी, विधीस्थळ, योग्य ब्राह्मण निमंत्रण, ग्रहस्थापनासह होमक्रम, मातृपूजा, वसोधारा, शालग्रामयुक्त वैष्णव श्राद्ध, तसेच मंत्रोच्चाराने वृषाचा सन्मान करून त्याचे मुक्तिसंस्कार सांगितले आहेत. शेवटी तिळपात्रदान, गाय/वृषदान, नौका/वैतरणी-सहाय दान इत्यादी योग्य रीतीने केल्यास गोविंदभक्तीने अक्षय पुण्य व निर्भयता मिळते—असे ऐकून गरुड पुढील मानवहिताचा प्रश्न करतो।
Shlokas
Verse 1
वृषोत्सर्गदानधर्मपुत्रादिप्रशंसनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः गरुड उवाच / आर्तेन म्रियमाणेन यद्दत्तं तत्फलं वद / स्वस्थावस्थेन दत्तेन विधिहीनेन वा विभो
हा तेरावा अध्याय—‘वृषोत्सर्ग-दान, धर्म आणि धर्मपुत्र इत्यादींची प्रशंसा’ असा आहे. गरुड म्हणाला: हे विभो! पीडित व मरणासन्न मनुष्याने दिलेल्या दानाचे फळ सांगा; तसेच स्वस्थ अवस्थेत दिलेल्या—किंवा विधीविना दिलेल्या—दानाचेही फळ कथन करा.
Verse 2
श्रीकृष्ण उवाच / एका गौः स्वस्थचित्तस्य ह्यातुरस्य च गोशतम् / सहस्रं म्रियमाणस्य दत्तं वित्तविवर्जितम्
श्रीकृष्ण म्हणाले: स्वस्थचित्त (आणि निरोगी) मनुष्याने दिलेली एक गाय, आजारी मनुष्याने दिलेल्या शंभर गायींइतकी आहे; आणि मरणासन्नाने दिलेले दान (एक गाय) हजाराच्या तुल्य ठरते—तो धनहीन असला तरीही.
Verse 3
मृतस्यैव पुनर्लक्षं विधिपूतं च तत्समम् / तीर्थपात्रसमायोगादेका गौर्लक्षपुण्यदा
मृतासाठी तर हे पुण्य पुन्हा लक्षपटीने वाढते; आणि विधीने पवित्र केलेले दानही त्याच्याइतकेच फलदायी ठरते. तीर्थ व योग्य पात्र यांच्या संयोगाने एकच गायही लक्ष पुण्य देणारी होते.
Verse 4
पात्रे दत्ते खगश्रेष्ठ अहन्यहनि वर्धते / दातुर्दानमपापाय ज्ञानिनां च प्रतिग्रहः
हे खगश्रेष्ठ (गरुड)! योग्य पात्राला दिलेले दान दिवसेंदिवस वाढते. दात्यासाठी ते दान पापरहित ठरते, आणि ज्ञान्यांसाठी ते स्वीकारणेही निष्पाप आहे.
Verse 5
विषशीतापहो मन्त्रवह्निः किं दोषभाजनम् / दातव्यं प्रत्यहं पात्रे निमित्तेषु विशेषतः
मंत्रसंस्कारित यज्ञाग्नी विष व शीत दूर करते—मग ती दोषाचे पात्र कशी ठरेल? म्हणून दररोज योग्य पात्रास दान द्यावे, आणि विशेष निमित्तकाळी तर विशेषतः द्यावे।
Verse 6
नापात्रे विदुषा किञ्चिदात्मनः श्रेय इच्छता / अपात्रे जातु गौर्दत्ता दातारं नरकं नयेत्
जो विद्वान स्वतःच्या परम कल्याणाची इच्छा करतो, त्याने अपात्राला कधीही काही देऊ नये। अपात्राला जर कधी गाय दान दिली, तर ती दात्याला नरकात नेते।
Verse 7
कुलैकविंशतियुतं ग्रहीतारं च पातयेत् / देहान्तरं परिप्राप्य स्वहस्तेन कृतं च यत्
देहान्तर प्राप्त झाल्यावर, स्वतःच्या हाताने केलेल्या कर्मामुळे, तो ग्रहीत्यासह आणि कुलातील एकवीस जणांसह अधःपतन पावतो।
Verse 8
धनं भूमिगतं यद्वत्स्वहस्तेन निवेशितम् / तद्वत्फलमवाप्नोति ह्यहं वच्मि खगेश्वर
जसे भूमीत पुरलेले धन ज्याने स्वतःच्या हाताने ठेवले, त्याच हाताने मिळते; तसेच कर्माचे फळही स्वतःलाच प्राप्त होते—हे खगेश्वर, मी तुला असे सांगतो।
Verse 9
अपुत्रो ऽपि विशेषेण क्रियां चैवान्ध्वदौहिकीम् / प्रकुर्यान्मोक्षकामश्च निर्धनश्च विशेषतः
पुत्र नसला तरीही पुरुषाने विशेषतः परलोकमार्ग-यात्रेसंबंधी क्रिया व पितृपिंडदान करावे. आणि जो मोक्ष इच्छितो—विशेषतः जो निर्धन आहे—त्याने हे श्रद्धेने विशेष काळजीपूर्वक करावे।
Verse 10
स्वल्पेनापि हि वित्तेन स्वयं हस्तेन यत्कृतम् / अक्षयं याति तत्सर्वं यथाज्यं च हुताशने
अल्प धनानेही जे काही स्वतःच्या हाताने केले जाते, ते सर्व पुण्य अक्षय होते—जसे हुताशनात अर्पिलेले तूप कधी निष्फळ होत नाही।
Verse 11
एका चैकस्य दातव्या शय्या कन्या पयस्विनी / सा विक्रीता वा दहत्यासप्तमं कुलम्
एका व्यक्तीस एकच शय्या द्यावी, तसेच दूध देणारी तरुण गायही। ती गाय विकली गेली तर सात पिढ्यांपर्यंत कुलाचा नाश होतो, असे सांगितले आहे।
Verse 12
तस्मात्सर्वं प्रकुर्वीत चञ्चले जीविते सति / गृहीतदानपाथेयः सुखं याति महाध्वनि
म्हणून जीवन चंचल असतानाच सर्व धर्मकर्म करून घ्यावे। दान हे पाथेय करून मनुष्य महाध्वनी (महायात्रेत) सुखाने जातो।
Verse 13
अन्यथा क्लिश्यते जन्तुः पाथेयरहितः पथि / एवं ज्ञात्वा खगश्रेष्ठ वृषयज्ञं समाचरेत्
नाहीतर पाथेय नसलेल्या प्रवाशासारखा जीव मार्गात क्लेश भोगतो. हे जाणून, हे खगश्रेष्ठ गरुड, विधिपूर्वक वृषयज्ञ आचरावा।
Verse 14
अकृत्वा म्रियते यस्तु अपुत्रो नैव मुक्तिभाक् / अपुत्रो ऽपि हि यः कुर्यात्सुखं याति महापथे
जो आवश्यक कृत्य न करता पुत्रहीन अवस्थेत मरतो, तो मुक्तीचा अधिकारी होत नाही. पण पुत्र नसतानाही जो ते करतो, तो महापथे सुखाने जातो।
Verse 15
अग्निहोत्राधिभिर्यज्ञैर्दानैश्च विविधैरपि / न तां गतिमवाप्नोति वृषोत्सर्गेण या गतिः
अग्निहोत्रादी यज्ञ व विविध दानांनीही जी परम गती मिळत नाही, ती वृषोत्सर्गाने (धर्मनंदीचा उत्सर्ग) प्राप्त होते।
Verse 16
यज्ञानां चैव सर्वेषां वृषयज्ञस्तथोत्तमः / तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वृषयज्ञं समाचरेत्
सर्व यज्ञांमध्ये वृषयज्ञ (धर्मयज्ञ) हा सर्वोत्तम आहे; म्हणून सर्व प्रयत्नांनी वृषयज्ञाचे आचरण करावे।
Verse 17
गरुड उवाच / कथयस्व प्रसादेन क्षयाहं चौर्ध्वदैहिकम् / कस्मिन्काले तिथौ कस्यां विधिना केन तद्भवेत्
गरुड म्हणाला—हे प्रभो! कृपापूर्वक क्षयाह (वार्षिक श्राद्ध) आणि ऊर्ध्वदैहिक कर्म सांगावे. कोणत्या काळी, कोणत्या तिथीस, आणि कोणत्या विधीने ते करावे?
Verse 18
कृत्वा किं फलमाप्नोति एतन्मे वद साम्प्रतम् / त्वत्प्रसादेन गोविन्द मुक्ते भवति मानवः
हे केल्याने कोणते फळ मिळते ते मला आत्ताच सांगा. हे गोविंद! तुमच्या कृपेने मनुष्य मुक्त होतो।
Verse 19
श्रीकृष्ण उवाच / कार्तिकादिषु मासेषु याम्यायतगते रवौ / शुक्लपक्षे तथा पक्षिन्द्वादश्यादितिथौ शुभे
श्रीकृष्ण म्हणाला—कार्तिकादी महिन्यांत, सूर्य दक्षिणायनास गेलेला असताना, आणि शुक्लपक्षात—हे पक्षी!—द्वादशी आदी शुभ तिथींवर।
Verse 20
शुभे लग्ने मुहूर्ते वा शुचौ देशे समाहितः / ब्राह्मणं तु समाहूय विधिज्ञं शुभलक्षणम्
शुभ लग्नात किंवा योग्य मुहूर्तात, शुद्ध पवित्र स्थानी मन एकाग्र करून, विधिज्ञ व शुभलक्षणयुक्त ब्राह्मणास बोलावावे।
Verse 21
जपहोमैस्तथा दानैः कुर्याद्दहेस्य शोधनम् / पुण्ये ऽभिजित्सुनक्षत्रे ग्रहान्देवान्समर्चयेत्
जप, होम आणि दान यांच्या द्वारा दाहसंस्काराशी संबंधित शोधन करावे; आणि पुण्यकाळी—अभिजित् व सूर्यनक्षत्र असता—ग्रह व देव यांचे विधिवत् पूजन करावे।
Verse 22
होमं कुर्याद्यथाशक्ति मन्त्रैश्च विविधैरपि / ग्रहाणां स्थापनं कुर्यात्पूर्वं चैव खगेश्वर
यथाशक्ती विविध मंत्रांनी होम करावा; आणि हे खगेश्वर (गरुड)! सर्वप्रथम ग्रहांची स्थापना (आवाहन)ही करावी।
Verse 23
मातॄणां पूजनं कार्यं वसोर्धारां च पातयेत् / वह्निं संस्थाप्य तत्रैव पूर्णं होमं तु कारयेत्
मातृकांचे पूजन करावे आणि वसोर्धारा (घृतधारा) पाडावी। तेथेच अग्नीची स्थापना करून पूर्ण होम करवावा।
Verse 24
शालग्रामं च संस्थाप्य वैष्णवं श्राद्धमाचरेत् / वृषं सम्पूज्य तत्रैव वस्त्रालङ्कारभूषणैः
शालग्रामाची स्थापना करून वैष्णव श्राद्ध करावे; आणि तेथेच वस्त्रे, अलंकार व भूषणांनी वृषभाचेही सम्यक पूजन करावे।
Verse 25
चतस्रो वत्सतर्यश्च पूर्वं समधिवासयेत् / प्रदक्षिणं ततः कुर्याद्धोमान्ते च विसर्जनम्
प्रथम चार ‘वत्सतरी’ अर्पणे विधिपूर्वक अधिवासन (प्रतिष्ठा) करावे। नंतर प्रदक्षिणा करावी; आणि होमाच्या शेवटी नियत विसर्जन करावे।
Verse 26
इमं मन्त्रं समुच्चार्य उत्तराभिमुखः स्थितः / धर्म त्वं वृषरूपेण ब्रह्मणा निर्मितः पुरा
उत्तराभिमुख उभा राहून हा मंत्र स्पष्ट उच्चारावा— “हे धर्मा! तू पूर्वी ब्रह्म्याने वृषभरूपाने निर्माण केला आहेस.”
Verse 27
तवोत्सर्गप्रभावान्मामुद्धरस्वभवार्णावात् / अबिषिच्य शुभैर्मन्त्रैः पावनैर्विधिपूर्वकम्
तुझ्या उत्सर्गाच्या प्रभावाने मला या भवसागरातून उध्दर. शुभ, पावन मंत्रांनी विधिपूर्वक माझा अभिषेक कर.
Verse 28
तनक्रीडन्तिमन्त्रेण वृषोत्सर्गं तु कारयेत् / अभिषिञ्चेत्ततो नीलं रुद्रकुम्भो दकेन तु
‘तनक्रीडन्ती’ मंत्राने वृषोत्सर्ग विधी करावी. त्यानंतर रुद्रकुंभातील जलाने नीलवर्ण (रुद्रचिन्ह) याचा अभिषेक करावा.
Verse 29
नाभिमूले समास्थाय तदम्बु मूर्धनि न्यसेत् / अन्न (आत्म) श्राद्धं ततः कुर्याद्दद्याद्दानं द्विजोत्तमे
नाभिमुळाशी स्थित होऊन ते जल मस्तकी ठेवावे. नंतर अन्नश्राद्ध करावे आणि श्रेष्ठ द्विजास दान द्यावे.
Verse 30
उदकेचैव गन्तव्यं जलं तत्र प्रदापयेत् / यदिष्टं जीवतस्त्वासीत्तच्च दद्यात्स्वशक्तितः
पाण्याजवळ जाऊन तेथे जल अर्पण करावे. आणि जिवंतपणी दिवंगतास जे प्रिय होते तेही आपल्या शक्तीनुसार दान करावे.
Verse 31
न्यूनं संपूर्णतां याति वृषोत्सर्गे कृते सति / सुतृप्तो दुस्तरे मार्गे मृतो याति न संशयः
विधिपूर्वक वृषोत्सर्ग केल्यास उणीव पूर्णत्वास जाते. तृप्त झालेला मृतक दुस्तर मार्गाने पुढे जातो—यात संशय नाही.
Verse 32
यमलोकं न पश्यन्ति सदा दानरता नराः / यावन्न दीयते जन्तोः श्राद्धं चैकादशाहिकम्
जे पुरुष सदैव दानरत असतात ते यमलोक पाहत नाहीत—जोपर्यंत प्रेताचे एकादशाहिक श्राद्ध दिले जात नाही तोपर्यंत.
Verse 33
स्वदत्तं परदत्तं वा नेहामुत्रोपतिष्ठति / त्रयोदशा तथा सप्त पञ्च त्रीणी क्रमेण तु
स्वतः दिलेले असो वा दुसऱ्याकडून दिलविलेले असो, ते कर्म येथे वा परलोकी फलदायी ठरत नाही, जोपर्यंत क्रमाने—तेरा, मग सात, मग पाच, मग तीन—असे केले जात नाही.
Verse 34
पददानानि कुर्वीत श्रद्धाभक्तिसमन्वितः / तिलपात्राणि कुर्वीत सप्त पञ्च यथाक्रमम्
श्रद्धा-भक्तीने युक्त होऊन पितृार्थ पददानादी दाने करावीत. तसेच तिळाने भरलेली पात्रेही क्रमाने—सात व पाच—तयार करावीत.
Verse 35
ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चादेकां गां च प्रदापयेत् / वृषं हि शन्नोदेवीति वेदोक्तविधिना ततः
त्यानंतर ब्राह्मणांना भोजन घालून एक गाय दान द्यावी. पुढे ‘शन्नो देवी…’ या वैदिक मंत्राचा जप करीत वेदोक्त विधीने वृषभ अर्पण करावा.
Verse 36
चतसृभिर्वत्सतरीभिः परिणयनमाचरेत् / वामे चक्रं प्रदातव्यं त्रिशूलं दक्षिणे तथा
चार वत्सतरी (तरुणी गायी) घेऊन ‘परिणयन’ कर्म करावे. डाव्या बाजूस चक्र द्यावे आणि उजव्या बाजूस तसेच त्रिशूल द्यावे.
Verse 37
मूल्यं दद्याद् वृषस्यापि तं वृषं च विसर्जयेत् / एकोद्दिष्टविधानेन स्वाहाकारेण वुद्धिमान्
वृषभाचेही योग्य मूल्य द्यावे आणि मग तो वृषभ मुक्त करावा. बुद्धिमानाने ‘एकोद्दिष्ट’ विधीनुसार ‘स्वाहा’ उच्चार करून हे कर्म पूर्ण करावे.
Verse 38
कुर्यादेकादशाहं च द्वादशाहं च यत्नतः / सपिण्डीकरणादर्वाक्कुर्याच्छ्राद्धानि षोडश
एकादशाह व द्वादशाह हे विधी यत्नपूर्वक करावेत. आणि सपिंडीकरणापूर्वी विधिपूर्वक सोळा श्राद्धे करावीत.
Verse 39
ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु पददानानि दापयेत् / कापोसोपरि संस्थाप्य ताम्रपात्रे तथाच्युतम्
ब्राह्मणांना भोजन घालून ‘पददान’ (पादुका/पादरक्षा दान) द्यावे. वर कापूस ठेवून ताम्रपात्रातही, हे अच्युत, तसेच अर्पणवस्तू स्थापावी.
Verse 40
वस्त्रेणाच्छाद्य तत्रस्थमर्घं दद्याच्छुभैः फलैः / नावमिक्षुमयीं कृत्वा पट्टसूत्रेण वेष्टयेत्
तेथे ठेवलेले अर्घ्य वस्त्राने झाकून शुभ फळांसह अर्घ अर्पण करावे. मग ऊसाची छोटी नाव करून ती मजबूत सूताने बांधावी.
Verse 41
कांस्यपात्रे घृतं स्थाप्य वैतरण्या निमित्ततः / नावारोहणं कुर्यात्पूजयेद्गरुडध्वजम्
वैतरणी तरण्यासाठी कांस्यपात्रात तूप ठेवून नावारोहणाचा विधी करावा आणि गरुडध्वज भगवान् (विष्णू) यांची पूजा करावी.
Verse 42
आत्मवित्तानुसारेण तच्च दानमनन्तकम् / भवसागरमग्नानां शोकतापार्तिदुः खिनाम्
स्वतःच्या सामर्थ्यानुसार जे दान दिले जाते, तेच दान अनंत फल देणारे ठरते—विशेषतः भवसागरात बुडालेल्या, शोक-ताप, आर्तता व दुःखाने पीडितांसाठी.
Verse 43
धर्मप्लवविहीनानां तारको हि जनार्दनः / तिला लोहं हिरण्यं च कार्पासं लवणं तथा
धर्मरूपी तराफा नसलेल्यांसाठी जनार्दन (विष्णू) हाच तारक आहे. (श्राद्धादि कर्मात) तीळ, लोखंड, सुवर्ण, कापूस व मीठ इत्यादी दान सांगितले आहे.
Verse 44
सप्तधान्यं क्षितिर्गावो ह्येकैकं पावनं स्मृतम् / तिलपात्राणि कुर्वीत शय्यादानं च दापयेत्
सप्तधान्य, भूमी आणि गाय—यांपैकी प्रत्येकाचे दानही पावन मानले आहे. तीळ भरलेली पात्रे करावीत आणि शय्यादानही द्यावे.
Verse 45
दीनानाथविशिष्टेभ्यो दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् / एवं यः कुरुते तार्क्ष्य पुत्रवानप्यपुत्रवान्
जो दीन-दुबळ्यांचे रक्षण करणाऱ्या भक्तांना आपल्या शक्तीनुसार दक्षिणा देतो, हे तार्क्ष्य (गरुड), तो पुत्रवान असूनही अपुत्रासारखा फलहीन ठरतो।
Verse 46
स सिद्धिं समवाप्नोति यथा ते ब्रह्मचारिणः / नित्यं नैमित्तिकं कुर्याद्यावज्जीवति मानवः
तो त्या संयमी ब्रह्मचार्यांप्रमाणे सिद्धी प्राप्त करतो. म्हणून मनुष्याने जिवंत असेपर्यंत नित्य व नैमित्तिक विधीकर्म सतत करीत राहावे.
Verse 47
यः कश्चित्क्रियते धर्मस्तत्फलं चाक्षयं भवेत् / तीर्थयात्राव्रतादीनां श्राद्धं संवत्सरस्य हि
जो कोणताही धर्मकर्म केला जातो त्याचे फळ अक्षय होते. खरे तर संवत्सर-श्राद्ध हे तीर्थयात्रा, व्रत इत्यादींच्या फळासमान मानले जाते.
Verse 48
देवतानां गुरूणां च मातापित्रोस्तथैव च / पुण्यं देयं प्रयत्नेन प्रत्यहं वर्धते खग
देवता, गुरु तसेच माता-पिता यांना प्रयत्नपूर्वक पुण्य अर्पण करावे; हे खग (गरुड), ते पुण्य दिवसेंदिवस वाढते.
Verse 49
अस्मिन्यज्ञेः हियः कश्चिद्भूरिदानं प्रयच्छति / तत्तस्य चाक्षयं सर्वं वेदिकायां यथा किल
या यज्ञात जो कोणी भरपूर दान देतो, त्याचे ते सर्व अक्षय होते—जसे वेदीवर परंपरेने सांगितले आहे.
Verse 50
यथा पूज्यतमा लोके यतयो ब्रह्मचारिणः / तथैव प्रतिपूज्यन्ते लोके सर्वे च नित्यशः
जसे लोकी यती व ब्रह्मचारी अत्यंत पूज्य मानले जातात, तसेच या जगात सर्व सद्गुणी जन नित्य नेमाने योग्य रीतीने पूजिले व सन्मानिले जातात।
Verse 51
वरदो ऽहं सदा तस्य चतुर्वक्त्रस्तथा हरः / ते यान्ति परमांल्लोकानिति सत्यं वचो मम
मी त्याला सदैव वर देणारा आहे; तसेच चतुर्मुख ब्रह्मा आणि हर (शिव)ही आहेत. ते परम लोकांना प्राप्त होतात—हे माझे सत्य वचन आहे।
Verse 52
उत्सृष्टो वृषभो यत्र पिबत्यपो जलाशये / शृङ्गेणालिखते वापि भूमिं नित्यं प्रहर्षितः
जिथे मोकळा सोडलेला वृषभ जलाशयात पाणी पितो आणि नित्य आनंदित होऊन शिंगाने भूमीही खरवडतो—असे स्थान येथे वर्णिले आहे।
Verse 53
पितॄणामन्नपानं च प्रभूतमुपतिष्ठति / पौर्णमास्याममायां वा तिलपात्राणि दापयेत्
पितरांसाठी अन्न-पान्याची विपुलता उपलब्ध होते; म्हणून पौर्णिमा किंवा अमावास्येला तिळाचे पात्र दान द्यावे।
Verse 54
संक्रान्तीनां सहस्राणि सूर्यपर्वशतानि च / दत्त्वा यत्फलमाप्नोति तद्वै नीलविसर्जने
हजार संक्रांतींना व शेकडो सूर्यपर्वांना दान दिल्याने जे फळ मिळते, तेच पुण्य नील-विसर्जन केल्याने प्राप्त होते।
Verse 55
वत्सतर्यः प्रदातव्या ब्राह्मणेभ्यः पदानि च / तिलपात्राणि देयानि शिवभक्तद्विजेषु च
वर्षभराचे वासरू ब्राह्मणांना दान द्यावे, तसेच पादुका द्याव्यात। तिळाने भरलेली पात्रेही द्यावीत—विशेषतः शिवभक्त द्विज ब्राह्मणांना।
Verse 56
उमामहेश्वरं चैकं परिधाप्य प्रिदापयेत् / अतसीपुष्पसङ्काशं पीतवाससमच्युतम्
उमा-महेश्वर या एक देवाला विधिपूर्वक वस्त्र परिधान करून तृप्त करावे। मग अतसीपुष्पासारखा तेजस्वी, पीतांबरधारी अच्युत (विष्णू) यालाही प्रसन्न करावे।
Verse 57
ये नमस्यन्ति गोविन्दं न तेषां विद्यते भयम् / प्रेतत्वान्मोक्षमिच्छन्तो ये करिष्यन्ति सत्क्रियाम्
जे गोविंदाला नमस्कार करतात त्यांना भय नसते। आणि जे प्रेतावस्थेतही मोक्षाची इच्छा धरून सत्क्रिया (श्राद्धादी) करतात, ते मुक्ती पावतात।
Verse 58
यास्यन्ति ते परांल्लोकानिति सत्यं वचो मम / एतत्ते सर्वमाख्यातं मया चैवोर्ध्वदैहिकम्
ते श्रेष्ठ लोकांना जातील—हे माझे सत्य वचन आहे। अशा रीतीने मी तुला सर्व काही, तसेच ऊर्ध्वदैहिक (मरणोत्तर) कर्तव्यही सांगितले।
Verse 59
यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः / श्रुत्वा महात्म्यमतुलं गरुडो हर्षमागतः / मानुषाणां हितार्थाय पुनः प्रपच्छकेशवम्
हे ऐकून मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो—यात संशय नाही। हे अतुल महात्म्य ऐकून गरुड आनंदित झाला आणि मानवांच्या हितासाठी त्याने पुन्हा केशवाला प्रश्न केला।
Frequently Asked Questions
Because the text treats dāna as a dharma-act whose efficacy depends on pātratā: when offered to a qualified recipient, merit increases “day by day” and remains blameless for both giver and receiver; when given to the unworthy—especially cows—merit is said to invert into bondage and suffering, implicating the donor due to one’s own deliberate action.
The chapter explicitly ranks vṛṣotsarga/vṛṣa-yajña as the highest among sacrifices, stating that even agnihotra and varied charities do not yield the same post-mortem attainment; the bull embodies Dharma, and its ritual release—performed with mantra, homa completion, and proper śrāddha context—is presented as a concentrated, dharma-saturating act that completes deficiencies in the departed’s passage.
Key elements include choosing auspicious months/tithis (from Kārtika; bright fortnight; Dvādaśī onward), selecting a clean sacred place and proper muhurta, inviting a rite-knowing brāhmaṇa, conducting mantra-japa and homa, establishing grahas, worshiping Mātṛs and offering vasordhārā, installing Śālagrāma for Vaiṣṇava śrāddha, honoring and releasing the bull with prescribed mantras, and completing gifts such as sesame vessels, cow/bed donations, and Vaitaraṇī-related offerings.
The text analogizes the after-death route to a hard journey: without dharma-provisions (śrāddha and dāna), the embodied being suffers like a traveler without supplies; acts done ‘with one’s own hand’ are said to be imperishable and reliably fructify, functioning as karmic supports that accompany the jīva beyond death.