Adhyaya 5

Verse 1

नाम चतुर्थो ऽध्यायः एतादृशे महत्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम् / प्रविवेश महाभाग क्षोभयामास वै हरिः

“चतुर्थ अध्याय समाप्त.” नंतर, हे महाभाग, लक्ष्मीसह स्वयं हरि त्या महत्तत्त्वात प्रविष्ट झाला; आणि हरिनेच त्यास क्षोभित करून क्रियाशील केले.

Verse 2

अहन्तत्त्वमभूत्तस्माज्ज्ञानद्रव्यक्रियात्मकम् / अहङ्कारसमुत्पत्तावेकांशस्तमसि स्मृतः

त्यातून अहंतत्त्व उत्पन्न झाले—जे ज्ञान, द्रव्य आणि क्रिया-स्वरूप आहे. अहंकाराच्या उत्पत्तीत एक अंश तमसाचा मानला आहे.

Verse 3

तद्दशांशाधिकरजस्तद्दशांशाधिकं प्रभो / सत्त्वमित्युच्यते सद्भिर्ह्येतदात्मा त्वहं स्मृतम्

हे प्रभो, जे रजसापेक्षा एक दशांश अधिक आहे आणि त्याहूनही पुन्हा एक दशांश अधिक आहे—ते सत्पुरुष सत्त्व म्हणतात; आणि हेच आत्मा ‘तू’ व ‘मी’ असे स्मरणात आहे.

Verse 4

अहन्तत्त्वाभिमानी तु आदौ शेषो बभूवह / सहस्राब्दाच्च पश्चात्तौ जातौ खगहरौ द्विज

अहं-तत्त्वाचा अभिमानी प्रथम शेष झाला; आणि हे द्विज, सहस्र वर्षांनंतर ते दोघे गरुड व हरि या रूपांनी जन्मले।

Verse 5

अहन्तत्त्वे खग ह्येषु प्रविष्टो हरिरव्ययः / क्षोभयामास भगवाल्लङ्क्ष्म्या सह हरिः स्वयम्

हे खग (गरुड), अव्यय हरि या अहंकार-तत्त्वांत प्रविष्ट झाला; आणि लक्ष्मीसह स्वयं भगवान् हरिने त्यांना क्षोभित केले।

Verse 6

वैकारिकस्तामसश्च तैजसश्चेत्यहं त्रिधा / त्रिधा बभूव रुद्रोपि यतस्तेषां नियामकः

मी (अहं-तत्त्व) वैकारिक, तामस आणि तैजस असा त्रिविध झालो; आणि यांचा नियामक असल्याने रुद्रही त्रिविध झाला।

Verse 7

वैकारिकस्थितो रुद्रो वैकारिक इति स्मृतः / तामसे तु स्थितो रुद्रस्तामसो ह्यभिधीयते

वैकारिक (सात्त्विक) स्थितीत असलेला रुद्र ‘वैकारिक’ म्हणून स्मरणात आहे; आणि तामस स्थितीत असलेला रुद्र ‘तामस’ म्हणून ओळखला जातो।

Verse 8

तैजसे तु स्थितो रुद्रो लोके वै तैजसः स्मृतः / तैजसे तु ह्यहन्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम्

तैजस स्थितीत असलेला रुद्र लोकी ‘तैजस’ म्हणून स्मरला जातो; आणि तैजस अहं-तत्त्वात लक्ष्मीसह स्वयं हरि विराजमान असतो।

Verse 9

विशित्वा क्षोभयामास तदासौ दशधा त्वभूत् / श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च

त्यात प्रवेश करून प्रभूंनी त्यास क्षोभित केले; तेव्हा ते दहाप्रकारे झाले—श्रवण, दर्शन, स्पर्श, रसना व घ्राण इत्यादी इंद्रिये।

Verse 10

वाक्पाणिपादं पायुश्च उपस्थेति दश स्मृताः / वैकारिके ह्यहन्तत्त्वे प्रविश्य क्षोभयद्धरिः

वाणी, हात, पाय, पायु व उपस्थ—ही (कर्मेंद्रिये) मिळून दहा मानली जातात. वैकारिक अहंकारतत्त्वात प्रवेश करून हरिने त्यास क्षोभित केले.

Verse 11

महत्तत्त्वादिमा अदाविन्द्रियाणां च देवताः / एकादशविधा आसन्क्रमेण तु खगेश्वर

हे खगेश्वर! महत्तत्त्वापासून आरंभ करून इंद्रियांचे अधिष्ठातृ देवता आदौ क्रमाने अकरा प्रकारचे उत्पन्न झाले.

Verse 12

मनोभिमानि नी ह्यादौ वारुणी त्वभवत्तदा / अनन्तरं च सौपर्णी गौरोजापि तथैव च

आदौ मनोऽभिमानी व नी—हे दोघे त्या वेळी वारुणी झाले; नंतर सौपर्णी आणि त्याचप्रमाणे गौरोजा देखील उत्पन्न झाली.

Verse 13

शेषादनन्तरास्तासां दशवर्षादनंरम् / उत्पत्तिरिति विज्ञेयं क्रमेण तु खगेश्वर

हे खगेश्वर! उरलेल्या कालानंतर त्यांची पुढील उत्पत्ती क्रमाने दहा वर्षांनंतर होते—असे जाणावे.

Verse 14

मनोभिमानिनावन्याविन्द्रकामौ प्रजज्ञतुः / तार्क्ष्य ह्यनन्तरौ ज्ञेयौ मुक्तौ संसार एव च

मनोभिमानिनीपासून पुन्हा एक जोडी—इंद्र व काम—उत्पन्न झाली. हे तार्क्ष्य (गरुड), त्यानंतर लगेच जन्मलेले ते दोघे संसारात असूनही मुक्त असे जाणावे.

Verse 15

ततस्त्वगात्मा ह्यभवत्सोहं कारिक ईरितः / ततः पाण्यात्मकाश्चैव जज्ञिरे पक्षिसत्तम

त्यानंतर त्वचा-तत्त्व प्रकट झाले—हे कारिका, यास ‘सोऽहं’ (मी तोच) असे म्हटले आहे. पुढे, हे पक्षिसत्तम (गरुड), हातही देहगत इंद्रिय-शक्ती म्हणून उत्पन्न झाले.

Verse 16

शची रतिश्चानिरुद्धस्तथा स्वायंभुवो मनुः / बृहस्पतिस्तथा दक्ष एते पाण्यात्मकाः स्मृताः

शची, रती, अनिरुद्ध, स्वायंभुव मनु, बृहस्पती आणि दक्ष—हे सर्व ‘पाण्यात्मक’ म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 17

दक्षस्यानन्तरं जज्ञे प्रवाहो नाम चाण्डज / स एवोक्तश्चातिंवाहो यापयत्यात्मचोदितः

दक्षानंतर ‘प्रवाह’ नावाचा अंडज उत्पन्न झाला. त्यालाच ‘अतिंवाह’ असेही म्हणतात; तो आत्मप्रेरणेने जीवांना पुढे वाहून नेतो.

Verse 18

हस्तादनन्तरं ज्ञेयो न तु शच्यादिवत्स्मृतः / ततोभवन्महाभाग चक्षुरिद्रियमात्मनः

हातानंतर लगेच जे पुढील तत्त्व आहे ते जाणावे; ते शची आदींसारखे व्यक्तिरूपाने स्मरणात धरले जात नाही. मग, हे महाभाग, आत्म्यासाठी चक्षु-इंद्रिय प्रकट झाले.

Verse 19

स्वायंभुवमनोर्भार्या शतरूपा यमस्तथा / चन्द्रसूर्यौ तु चत्त्वारश्चक्षुरिन्द्रियमानिनः

स्वायंभुव मनूची पत्नी शतरूपा अशी प्रसिद्ध आहे; तसेच यमही. चंद्र-सूर्य आणि चारही दिक्पाल हे नेत्रेंद्रियाचे अधिष्ठाता देव मानले जातात.

Verse 20

चन्द्रः श्रोत्राभिमानीति तथा ज्ञेयः खगेश्वर / जिह्वेन्द्रियात्मा वरुणः सूर्यस्यानन्तरोभवत्

हे खगेश्वरा! चंद्र हा श्रोत्रेंद्रियाचा अधिष्ठाता आहे असे जाण. सूर्याच्या नंतर जिह्वेंद्रियाचा अंतर्यामी वरुण प्रकट झाला.

Verse 21

वागिन्द्रियाभिमानिन्यो ह्यभवन्वरुणादनु / दक्षपत्नी प्रसूतिश्च भृगुरग्निस्तर्थव च

वरुणानंतर वागिंद्रियाच्या अधिष्ठात्री शक्ती उत्पन्न झाल्या. तसेच दक्षाची पत्नी प्रसूती, भृगु आणि अग्नीही त्या क्रमाने प्रकट झाले.

Verse 22

तत्र वैते महात्मानो वागिन्द्रियनियामकाः / ये क्रव्यादादयश्चोक्तास्तेनन्तत्त्वनियामकाः

तेथे ते महात्मे वाणी व इंद्रियांचे नियामक आहेत. क्रव्याद इत्यादी म्हणून जे सांगितले आहेत, ते अंतकाळातील अंतिम तत्त्वांचे नियामक मानले जातात.

Verse 23

साम्यत्वाच्च तथैवोक्तिर्न तु तत्त्वाभिमानितः / उपस्थमानिनो वीन्द्र बभूवुस्तदनन्तरम्

साम्य असल्यामुळे तशीच उक्ति केली आहे; तत्त्वाभिमानामुळे नव्हे. त्यानंतर, हे वींद्र (गरुड)! उपस्थाचा अभिमान धारण करणारे (कामेंद्रिय-गर्वी) उत्पन्न झाले.

Verse 24

विश्वामित्रो वसिष्टोत्रिर्मरीचिः पुलहः क्रतुः / पुलस्त्योङ्गिरसश्चैव तथा वैवस्वतो मनुः

येथे विश्वामित्र, वसिष्ठ, अत्रि, मरीचि, पुलह, क्रतु, पुलस्त्य, अङ्गिरस तसेच वैवस्वत मनु—अशी नावे सांगितली आहेत।

Verse 25

मन्वादयोनन्तसंख्या उपस्थात्मान ईरिताः / पायोश्च मानिनो वीन्द्र जज्ञिरे तदनन्तरम्

मनु इत्यादी अनंतसंख्य प्रजापती उपस्थापासून उत्पन्न झाले असे सांगितले आहे; त्यानंतर, हे पक्षीन्द्र गरुड, पायूपासून ते अभिमानी जीव जन्मले।

Verse 26

सूर्येषु द्वादशस्वेको मित्रस्तारा गुरोः प्रिया / कोणाधिपो निरृतिश्च प्रवहप्रिया

द्वादश सूर्यरूपांपैकी एक ‘मित्र’ म्हणून ओळखला जातो. तारा ही गुरु (बृहस्पती) याची प्रिया आहे. निरृति ही कोणदिशेची अधिपती, आणि प्रवहा तेथे प्रिय म्हणतात.

Verse 27

चत्त्वार एते पक्षीन्द्र वायुतत्त्वाभिमानिनः / घ्राणाभिमानिनः सर्वे जज्ञिरे द्विजसत्तम

हे पक्षीन्द्र! हे चारही वायुतत्त्वाचे अभिमानी मानले जातात; हे सर्व घ्राणेंद्रियाचे अधिष्ठाते असून जन्मले, हे द्विजसत्तम।

Verse 28

विष्ववसेनो वायुपुत्रौ ह्यश्विनौ गणपस्तथा / वित्तपः सप्त वसव उक्तो ह्याग्निस्तथाष्टमः

विश्ववसु (गंधर्व), वायुपुत्र असे दोन अश्विन, तसेच गणप; वित्तप; आणि सप्त वसु—असे सांगितले आहे; तसेच अग्नीला आठवा म्हटले आहे।

Verse 29

सत्यानां शृणु नामानि द्रोणः प्राणो ध्रुवस्तथा / अर्के दोषस्तथा वस्कः सप्तमस्तु विभावसुः

सत्यस्वरूपांचे नाम ऐक—द्रोण, प्राण आणि ध्रुव; तसेच अर्कमंडळात दोष व वस्क, आणि सातवा निश्चयच विभावसु आहे।

Verse 30

दशरुद्रास्तथा ज्ञेया मूलरुद्रो भवः स्मृतः / दश रुद्रस्य नामानि शृणुष्व द्विजसत्तम

दहा रुद्र जाणावे; मूलरुद्र ‘भव’ म्हणून स्मरणात आहे। हे द्विजश्रेष्ठा, रुद्रांची दहा नावे ऐक।

Verse 31

रैवन्तेयस्तथा भीमो वामदेवो वृषाकपिः / अजैकपादहिर्वुध्न्यो बहुरूपो महानिति

रैवन्तेय, भीम, वामदेव, वृषाकपि; अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य, बहुरूप आणि महान—अशी ही नावे सांगितली आहेत।

Verse 32

दश रुद्रा इति प्रोक्ताः षडादित्याञ्छृणु द्विज / उरुक्रमस्तथा शक्रो विवस्वान्वरुणस्तथा

असे दहा रुद्र सांगितले. आता हे द्विजा, सहा आदित्य ऐक—उरुक्रम, शक्र, विवस्वान आणि वरुण।

Verse 33

पर्जन्योतिबाहुरेत उक्ताः पूर्वं द्विजोत्तम / पर्जन्यव्यतिरिक्तास्तु पञ्चैवोक्ता न संशयः

हे द्विजोत्तमा, पूर्वी पर्जन्य, उति, बाहु आणि रेत हे सांगितले होते. पर्जन्याव्यतिरिक्त आणखी पाचच सांगितले आहेत, यात संशय नाही।

Verse 34

गङ्गासमस्तु पर्जन्य इति चोक्तः खगेश्वर / सविता ह्यर्यमा धाता पूषा त्वष्टा तथा भगः

हे खगेश्वरा! ‘गंगा मंगलमयी असो; पर्जन्य (वर्षादेव) असे सांगितले आहे।’ तसेच सविता, अर्यमा, धाता, पूषा, त्वष्टा आणि भग यांचेही आवाहन केले जाते।

Verse 35

चत्वारिंशत्तथा सप्त महतः परिकीर्तिताः / द्वावुक्ताविति विज्ञेयो प्रवहोतिवहस्तथा

अशा रीतीने ‘महान’ (प्रवाह/विभाग) सत्तेचाळीस सांगितले आहेत; आणि आणखी दोनही उल्लेखिले आहेत—प्रवह व अतिवह—असे जाणावे।

Verse 36

तथा दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः खगेश्वर / शृणु नामानि तेषां तु पुरूरवार्द्रवसंज्ञकौ

हे खगेश्वरा! तसेच विश्वेदेव दहा प्रकारचे जाणावेत. आता त्यांची नावे ऐक—पुरूरवा आणि आर्द्रव (अशी संज्ञा असलेले).

Verse 37

धूरिलोचनसंज्ञौ द्वौ क्रतुदक्षेतिसंज्ञकौ / द्वौ सत्यवसुसंज्ञौ च कामकालकसंज्ञकौ

‘धूरिलोचन’ नावाचे दोघे; ‘क्रतु’ व ‘दक्ष’ असे दोघे; ‘सत्य’ व ‘वसु’ असे दोघे; आणि ‘काम’ व ‘कालक’ असे दोघे आहेत।

Verse 38

एवं दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः / तथा ऋभुगणश्चोक्तस्तथा च पितरस्त्रयः

अशा प्रकारे विश्वेदेव दहा प्रकारचे म्हणून कीर्तित आहेत. तसेच ऋभूंचा गणही सांगितला आहे, आणि पितरांचे तीन वर्गही।

Verse 39

द्यावा पृथिव्यौ विज्ञेयौ एते च षडशीतयः / देवाः प्रजज्ञिरे सर्वे नासिकद्रियमानिनः

द्यौ व पृथ्वी हे जाणावे, तसेच ही षडशीत तत्त्वेही। यांच्यापासून नासिकेन्द्रियाभिमानी सर्व देव उत्पन्न झाले।

Verse 40

आकाशस्याभिमानी तु गणपः सुदाहृतः / उभयत्राभि मानीति ज्ञेयं तत्त्वार्थवेदिभिः

आकाशाचा अभिमानी अधिष्ठाता ‘गणप’ म्हणून सुप्रसिद्ध आहे। तत्त्वार्थ जाणणारे म्हणतात, तो उभयत्र अभिमानी आहे।

Verse 41

विष्वक्सेनं विना सर्वे जयाद्या विष्णुपार्षदाः / अभवन्समहीनाश्च विष्वक्सेनादनन्तरम्

विष्वक्सेनाविना जयादी विष्णूचे सर्व पार्षद, विष्वक्सेनानंतरच पद व मान गमावून हीन झाले।

Verse 42

एतेपि नासिकायाश्च अवान्तरनियामकाः / अतस्ते तत्त्वमानिभ्यो ह्यवरास्ते प्रकीर्तिताः

हेही नासिकेचे अवान्तर नियामक आहेत; म्हणून तत्त्वमान्यांच्या तुलनेत हे अवर असे सांगितले आहेत।

Verse 43

स्पर्शतत्त्वाभिमानी तु अपानश्चेत्युदाहृतः / रूपाभिमानी संजज्ञे व्यानो नाम महान्प्रभो

स्पर्शतत्त्वाचा अभिमानी ‘अपान’ असे म्हटले आहे। आणि रूपतत्त्वाच्या अभिमानातून ‘व्यान’ नावाचा महान प्रभु उत्पन्न झाला।

Verse 44

रसात्मक उदानश्च समानो गन्धनामकः / अपां नाथाश्च चत्वारो मरुतः परिकीर्तिताः

उदान हा रसस्वभावाचा सांगितला आहे आणि समान ‘गंध’ या नावाने प्रसिद्ध आहे। चारही मरुत जलांचे नाथ म्हणून कीर्तित आहेत।

Verse 45

जयाद्यनन्तरान्वक्ष्ये समुत्पन्नान्खगेश्वर / प्रधानाग्रे प्रथमजः पावकः समुदाहृतः

हे खगेश्वरा! आता मी जयादी नंतर उत्पन्न झालेल्यांचे वर्णन करतो. आद्य प्रधानाच्या आरंभी प्रथमज ‘पावक’ (अग्नी) असे सांगितले आहे.

Verse 46

भृगोर्महर्षेः पुत्रश्च च्यवनः समुदाहृतः / बृहस्पतेश्च पुत्रस्तु उतथ्यः परिकीर्तितः

महर्षी भृगूंचा पुत्र ‘च्यवन’ असे सांगितले आहे; आणि बृहस्पतीचा पुत्र ‘उतथ्य’ म्हणून कीर्तित आहे.

Verse 47

रैवतश्चाक्षुषश्चैव तथा स्वारोचिषः स्मृतः / उत्तमो ब्रह्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च

रैवत व चाक्षुष तसेच स्वारोचिष स्मरणीय आहेत; आणि (मनु) उत्तम, ब्रह्मसावर्णी व रुद्रसावर्णीही आहेत.

Verse 48

देवसावर्णिसावर्णिरिन्द्रसावर्णिरेवच / तथैव दक्षसावर्णिर्धर्मभावर्णिरेव च

देवसावर्णी व सावर्णी, तसेच इन्द्रसावर्णीही; त्याचप्रमाणे दक्षसावर्णी व धर्मभावर्णीही (कथित आहेत).

Verse 49

एकादशविधा ह्येवं मनवः परिकीर्तिताः / पितॄणां सप्तकं चैवेत्याद्याः संजज्ञिरे खग

हे खग (गरुड)! अशा रीतीने मनू अकरा प्रकारचे सांगितले आहेत आणि पितरांचा सातक समूहही. या आद्य सत्तांपासूनच प्राचीन कुलपरंपरा उत्पन्न झाल्या.

Verse 50

तदनन्तरमुत्पन्नास्तेभ्यो नीचाः शृणु द्विज / वरुणस्य पत्नी गङ्गा पर्जन्याख्यो विभावसुः

त्यानंतर, हे द्विज! त्यांच्यापासून उत्पन्न झालेल्या पुढील (नीच/उत्तरज) संतती ऐक. गंगा वरुणाची पत्नी झाली आणि विभावसु ‘पर्जन्य’ या नावाने प्रसिद्ध झाला.

Verse 51

यमभार्या श्यामला तु ह्यनिरुद्धप्रिया विराट् / ब्रह्माण्डमानिनी सैव ह्युषानाम्ना सुशब्दिता

यमाची पत्नी श्यामला; ती अनिरुद्धाला प्रिय असून ‘विराट्’ असेही म्हणतात. जी ब्रह्मांडाचा मान धारण करते, तीच ‘उषा’ या सुशब्द नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 52

रोहिणी चन्द्रभार्योक्ता सूर्यभार्या तु संज्ञका / एता गङ्गादिषटूसंख्या जज्ञिरे विनतासुत

रोहिणी ही चंद्राची पत्नी म्हणतात आणि संज्ञा ही सूर्याची पत्नी. गंगा इत्यादी या सहा, हे विनतासुत (गरुड)! उत्पन्न झाल्या.

Verse 53

गङ्गाद्यनन्तरं जज्ञे स्वाहा वै मन्त्रदेवता / स्वाहानामाग्निभार्योक्ता गङ्गादिभ्योधमा श्रुता

गंगा इत्यादींच्या नंतर स्वाहा उत्पन्न झाली—ती मंत्राहुतीची अधिष्ठात्री देवता आहे. ‘स्वाहा’ ही अग्नीची पत्नी म्हणतात आणि गंगा इत्यादींमध्ये श्रेष्ठ मानली जाते.

Verse 54

स्वाहानन्तरजो ज्ञेयो ज्ञानात्मा बुधनामकः / बुधस्तु चन्द्रपुत्रो यः स्वाहाया अधमः स्मृतः

स्वाहेनंतर जो जन्मला तो बुध—ज्याचे स्वरूपच ज्ञान आहे—असे जाणावे. तोच चंद्रपुत्र बुध स्वाहेच्या संततींत कनिष्ठ (अंतिम) म्हणूनही स्मरणात आहे.

Verse 55

उषा नाम तथा जज्ञे बुधस्यानन्तरं खग / उषानामा भिमानी तु ह्यश्विभार्या प्रकीर्तिता

हे खग (गरुड), बुधानंतर उषा नावाची एकी जन्मली. उषा—भिमानी या नावानेही ओळखली जाणारी—अश्विनीकुमारांची पत्नी म्हणून कीर्तित आहे.

Verse 56

बुधाधमा सा विज्ञेया नात्र कार्या विचारणा / ततः शनैश्चरो जज्ञे पृथिव्यात्मेति विश्रुतः

ती ‘बुधाधमा’ म्हणूनच जाणावी; येथे अधिक विचार करण्याचे कारण नाही. त्यानंतर शनैश्चर जन्मला, जो ‘पृथ्वीचा आत्मा’ म्हणून विख्यात आहे.

Verse 57

उषाधमस्तु विज्ञेयस्ततो जज्ञेथ पुष्करः / कर्माभिमानी विज्ञेयः शनैश्चर इतीरितः

‘उषाधम’ असेच जाणावे; त्यानंतर पुष्कर जन्मला. आणि शनैश्चर हा कर्माभिमानी—कर्मतत्त्वाचा अधिष्ठाता—असा शास्त्रार्थ सांगितला आहे.

Verse 58

तत्त्वाभिमानिनो देवानेवं सृष्ट्वा हरिः स्वयम् / प्रविवेश स देवेशस्तत्त्वेषु रमया सहा

अशा रीतीने तत्त्वांचे अभिमानी (अधिष्ठाता) देव निर्माण करून, स्वयं हरि—देवांचा ईश्वर—रमा (श्री/लक्ष्मी) हिच्यासह त्या तत्त्वांतच प्रविष्ट झाला.