Adhyaya 23
Jāmbavatī’s Vaiṣṇava-Ācāra: Grace, Sense-Consecration, and Pilgrimage to Śrīnivāsa on Veṅkaṭādri
कृष्ण गरुडाला भक्तीतील तारतम्य सांगतात—लक्ष्मीची अंतःप्रेरणा तीव्र असेल तर केवळ नाममात्रानेही केशव प्रसन्न होतो; ती मंद झाली तर साधनांचे फल समान भासते, तरी लक्ष्मीच्या नित्य सान्निध्यामुळे काही श्रेष्ठता राहते. गरुड जांबवतीने कशी उपासना केली व ती का श्रेष्ठ ठरली हे विचारतो. कृष्ण तिची पूर्वजन्मकथा सांगतात—ती सोमाची कन्या होती; नित्य पुराणश्रवण, नमस्कार, प्रदक्षिणा, स्मरण, वैराग्य आणि पुढे अलंकार-धनाचा त्याग. पुढे इंद्रियांचे वैष्णव शिस्तबद्धीकरण—वाणी, हात, कान, डोळे, त्वचा, घ्राण व रसना यांना सेवा, हरिकथा, दर्शन, वैष्णवसंग, पादतीर्थ व प्रसाद यांद्वारे हरित अर्पण करणे. तीर्थयात्रेचे आचारही—यात्रेत ब्रह्मचर्यव्रत, वैष्णव संगती, लौकिक फलासाठी येणाऱ्यांचा त्याग, कर्मात शालग्रामाला प्रथम स्थान, दयेसह पायी यात्रा व रोज हरिकथा. अखेरीस विरहपूर्ण चिंतनातून शेषाचल/वेङ्कटाद्रीवर श्रीनिवासाचे दर्शन, स्नान-मुंडन-तीर्थश्राद्ध-दान व भागवतपाठाचे विधी—अंतर्भक्ती व बाह्य तीर्थाचार यांचा सेतू घडतो व पुढील यात्रानियम-अपराधांची भूमिका तयार होते.
Shlokas
Verse 1
नाम द्वाविंशोध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / सोमस्य पुत्री पूर्वसर्गे बभूव भार्या मदीया जाम्बवती मम प्रिया / तासां मध्ये ह्यधिका वीन्द्र किञ्चिद्रुद्रादिभ्यः पञ्चगुणैर्विहीना
श्रीकृष्ण म्हणाले—पूर्वसृष्टीत सोमाची कन्या जांबवती माझी प्रिय पत्नी होती. हे पक्षिराज (वीन्द्र), त्या सर्वांमध्ये ती काहीशी अधिक श्रेष्ठ होती, कारण रुद्रादि देवतांशी संबंधित पाच गुणांपासून ती काही अंशी विरहित होती।
Verse 2
यदावेशो बलवान्स्याद्रमायां तदानामस प्रियते केशवोलम् / यदावेशाद्ध्रासमुपैति काले तदा तासां साम्यमाहुर्महान्तः
जेव्हा रमा (लक्ष्मी) मध्ये ती दिव्य आवेशशक्ती प्रबळ होते, तेव्हा केवळ नामोच्चारानेही केशव प्रसन्न होतात. पण काळानुसार तोच आवेश क्षीण झाला की, महात्मे म्हणतात—त्या साधनांचा/भावांचा परिणाम समान ठरतो।
Verse 3
लक्ष्म्यावेशः किञ्चिदस्त्येव नित्यमतस्ताभ्यः किञ्चिदाधिक्यमस्ति
लक्ष्मीचा आवेश (अनुग्रह) काही प्रमाणात नेहमीच असतो; म्हणून इतरांपेक्षा काही अंशी अधिकता/श्रेष्ठता असते।
Verse 4
गरुड उवाच / तासां मध्ये जाम्बवन्ती तु कृष्ण आराधनं कीदृशं सा चकार / तन्मे ब्रूहि कृपया विश्वमूर्ते आधिक्ये वै कारणं ताभ्य एव
गरुड म्हणाला—त्यांच्यामध्ये जांबवन्तीने श्रीकृष्णाची आराधना कशी केली, आणि तिच्या भक्तीचे स्वरूप काय होते? हे विश्वमूर्ते, कृपा करून मला सांगा—इतरांपेक्षा तिच्या अधिकतेचे कारण काय?
Verse 5
गरुडेनैवमुक्तस्तु भगवान् देवकीसुतः / मेघगंभीरया वाचा उवाच विनतासुतम्
गरुडाने असे म्हटल्यावर भगवान देवकीसुत श्रीकृष्ण मेघगर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने विनतापुत्र गरुडास म्हणाले।
Verse 6
श्रीकृष्ण उवाच / या पूर्वसर्गे सोमपुत्री बभूव पितुर्गृहे वर्तमानापि साध्वी / जन्म स्वकीयं सार्थकं वै चकार पित्रा साकं विष्णुशुश्रूषणे न च
श्रीकृष्ण म्हणाले—पूर्वसृष्टीत जी सोमाची कन्या झाली होती, ती पित्याच्या घरी राहूनही साध्वीच होती. पित्याबरोबर विष्णु-शुश्रूषेत रत राहून तिने आपला जन्म सार्थक केला आणि त्या उपासनेपासून कधीही परावृत्त झाली नाही।
Verse 7
शुश्राव नित्यं सत्पुराणानि चैवं चक्रे सदा विष्णुपादप्रणामम् / चक्रे सदा तारकस्यापि विष्णोः प्रदक्षिणं स्मरणं कुर्वती सा
ती नित्य सत्पुराणांचे श्रवण करी आणि सदैव विष्णुचरणी प्रणाम करी. तारकस्वरूप विष्णूची ती सतत प्रदक्षिणा करी व अखंड स्मरणात मग्न असे।
Verse 8
पित्रा साकं सा तु कन्या खगेन्द्र वैराग्ययुक्ता श्रवणात्संबभूव / केशं च मित्रं द्विरदादिकं च अनर्घ्यरत्नानि गृहादिकं च
हे खगेन्द्र! ती कन्या पित्याबरोबर केवळ श्रवणानेच वैराग्ययुक्त झाली. तिने केशालंकार, मित्रसंग, हत्ती इत्यादी संपत्ती, तसेच अनमोल रत्ने व घरादि सर्व त्यागले।
Verse 9
सर्वं ह्येतन्नश्वरं चैव मेने ममाधीनं हरिणा वै कृतं च / येनैव दत्तं पुत्रमित्रादिकं च तेना हृतं वेदनां नैव चक्रे
त्याने जाणले की हे सर्व नश्वर आहे; आणि जे मला माझ्या अधीन वाटत होते तेही हरिनेच घडविले आहे. ज्याने पुत्र, मित्र इत्यादी दिले, त्यानेच ते हरिले—म्हणून त्याने दुःखाला स्थान दिले नाही।
Verse 10
अद्यैव विष्णुः परमो दयालुः दयां मयि कृतवांस्ते न सुष्ठु / पित्रा साकं कन्यका सा तु वीन्द्र सदात्मनि ह्यमले वासुदेवे
आजच परम दयाळू विष्णूंनी माझ्यावर कृपा केली; ती निष्कारण नाही. हे राजश्रेष्ठ, ती कन्या पित्यांसह निर्मळ सदात्मा वासुदेवामध्ये वास करते.
Verse 11
एकान्तत्वं सुष्ठु भक्त्या गता सा यदृच्छया सोपपन्नेन देवी / अकल्पयन्त्यात्मनो वीन्द्र वृत्तिं चकार यत्सावधिराधं प्रथैव
दृढ भक्तीने एकाग्र एकान्तत्व प्राप्त करून ती देवी, दैवयोगाने मिळालेल्या योग्य साधनांसह, हे राजश्रेष्ठ, आपल्या अंतःसंकल्पात अढळ राहून जीवनवृत्ती निश्चित केली; आणि आरंभीच अधर्माला मर्यादा घातली.
Verse 12
सा वै वित्तं विष्णुपादारविन्दे दुः खार्णवात्तराके संचकार / वागीन्द्रिद्रियं खग सम्यक् चकार हरेर्गुणानां वर्णने वा सदैव
तिने आपले धन विष्णूच्या चरणकमळांवर अर्पण करून दुःखसागरातून तारून नेणारी नौका केले. हे खग, तिने वाणी व इंद्रिये योग्य रीतीने संयमित केली आणि सदैव हरिगुणवर्णनात रत राहिली.
Verse 13
हस्तौ च विष्णोर्गृहसंमार्जनादौ चकार देवी गात्रमलापहारम् / श्रोत्रं च चक्रे हरिसत्कथोदये मोक्षादिमार्गे ह्यमृतोपमे च
देवीने हात विष्णूसेवेसाठी—घर झाडणे इत्यादीपासून—आणि देहाची मलिनता दूर करण्यासाठी घडविले. तिने कान हरिच्या सत्कथेचा उदय, मोक्षादि मार्ग व अमृततुल्य उपदेश ऐकण्यासाठी घडविले.
Verse 14
नेत्रं च चक्रे प्रतिमादिदर्शने अनादिकालीनमलापहरिणी / सद्वैष्णवानां स्पर्शने चैव संगे निर्माल्यगन्धानुविलेपने त्वक्
नेत्र प्रतिमा इत्यादींच्या दर्शनासाठी घडविले, जे अनादिकालापासून साचलेली मलिनता हरते. त्वचा सच्च्या वैष्णवांच्या स्पर्श-संगासाठी आणि प्रभूच्या अर्पित निर्माल्याच्या सुगंधाने अनुलेपनासाठी घडविली.
Verse 15
घ्रार्णेद्रियं सा हरिपादसारे चकार संसारविमुक्तिदे च / जिह्वेन्द्रियं हरिनैवेद्यशेषे श्रीमत्तुलस्यादिविमिश्रिते च
तिने हरिचरणांचा सार—जो संसारबंधनातून मुक्ती देतो—याने घ्राणेंद्रिय शुद्ध केले; आणि श्रीतुळशी आदींनी मिश्रित हरिनैवेद्याचा शेष प्रसाद याने जिह्वेंद्रिय पवित्र केले।
Verse 16
पादौ हरेः क्षेत्रपथानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने / कामं हृदास्ये तु हरिदास्यकाम्या तथोत्तमश्लोकजनाश्चरन्ति
उत्तम श्लोकांनी स्तुत प्रभूचे भक्त पायांनी हरिच्या तीर्थक्षेत्रांच्या मार्गांवर चालतात; हृषीकेशाच्या चरणांशी मस्तक वाकवतात; आणि हृदय व वाणीने एकच इच्छा धरतात—हरिच्या दास्यसेवेची आकांक्षा. अशा रीतीने ते जीवन जगतात।
Verse 17
निष्कामरूपे च मतिं चकार वागिन्द्रियं स्तवनं स्वीचकार / एवं सदा कार्यसमूहमात्मना समर्पयित्वा परमेशपादयोः
त्याने निष्काम भक्तीत मती स्थिर केली आणि वाणी-इंद्रिय प्रभूस्तवनात लावले; अशा रीतीने आपल्या सर्व कर्मसमूहाला आत्मभावाने परमेश्वराच्या चरणी सदैव अर्पण करून तो नित्य समर्पित राहिला।
Verse 18
तीर्थाटनार्थं तु जगाम पित्रा साकं हरेः प्रीणनाद्यर्थमेव / आराधयित्वा ब्राह्मणान्विष्णुभक्तानादौ गृहे वस्त्रसंभूषणाद्यैः
तीर्थाटनासाठी तो पित्याबरोबर गेला, केवळ हरिला प्रसन्न करण्यासाठीच. प्रथम आपल्या घरी विष्णुभक्त ब्राह्मणांचा वस्त्रे, भूषणे इत्यादी देऊन सत्कार केला।
Verse 19
पश्चात्कल्पं कारयामास देवी विष्णोरग्रे तीर्थयात्रार्थमेव / यावत्कालं तीर्थयात्रा मुकुन्द तावत्कालं तूर्ध्वरेता भवामि
यानंतर देवीने विष्णूच्या समोर केवळ तीर्थयात्रेसाठी एक पवित्र व्रताचा संकल्प करविला. ती म्हणाली—“हे मुकुंद! ज्या काळापर्यंत ही तीर्थयात्रा चालेल, त्या काळापर्यंत मी ऊर्ध्वरेता, ब्रह्मचर्य पाळणारी राहीन।”
Verse 20
यावत्कालं तीर्थयात्रां करिष्ये तावद्दत्ताद्वैष्णवानां च संगम् / हरेः कथाश्रवणं स्यान्मुकुन्द नावैष्णवानां संगिनामङ्गसंगम्
जोपर्यंत मी तीर्थयात्रा करीन, तोपर्यंत मला वैष्णवांचा सत्संगही लाभो. हे मुकुंदा, हरिकथेचे श्रवण घडो; आणि अवैष्णव-संग करणाऱ्यांशी माझा देहसंग होऊ नये.
Verse 21
सुहृज्जनैः पुत्रमित्रादिकैश्च दीर्थाटनं नैव कुर्यां मुकुन्द / कुर्वन्ति ये काम्यया तीर्थयात्रां तेषां संगं कुरु दूरे मुकुन्द
हे मुकुंदा, पुत्र, मित्र इत्यादी सुहृद्जनांसह मी तीर्थाटन करणार नाही. जे लोक काम्यभावाने तीर्थयात्रा करतात, त्यांचा संग दूर ठेव, हे मुकुंदा.
Verse 22
शालग्रामं ये विहायैव यात्रां कुर्वन्ति तेषां किं फलं प्राहुरार्याः / यदा तीर्थानां दर्शनं स्यात्तदैव शालग्रामं पुरतः स्थापयित्वा
शालग्रामास वगळून जे यात्रा करतात, त्यांना कोणते फळ—असे आर्यजन म्हणतात? जेव्हा तीर्थदर्शन होईल, तेव्हाच प्रथम शालग्राम पुढे स्थापून (पूजाकर्म) करावे.
Verse 23
तीर्थाटनं पादचैरैः कृतं चेत्पूर्णं फलं प्राहुरार्याः खगेन्द्र / पादत्राणं पादरक्षां च कृत्वा तीर्थाटनं पादहीनं तदाहुः
हे खगेंद्र, आर्यजन म्हणतात की पायी चालत केलेले तीर्थाटन पूर्ण फळ देते. पण पादत्राण घालून व पायांची रक्षा करून केलेले तीर्थाटन ते जणू ‘पादहीन’—अपूर्ण फळाचे म्हणतात.
Verse 24
यो वाहने तुरगे चोपविष्टस्तीर्थाटनं कुरुते चार्धहीनम् / वृषादीनां वाहने पादमाहुः परान्नानां भोजने व्यर्थमाहुः
जो वाहनावर किंवा घोड्यावर बसून तीर्थाटन करतो, त्याचे फळ अर्धे कमी होते. बैल इत्यादींवर स्वार झाल्यास ते चतुर्थांश फळ म्हणतात; आणि परान्न (भिक्षा/दानाचे अन्न) खाणे व्यर्थ म्हणतात.
Verse 25
महात्मनां वेदविदां यतीनां परान्नानां भोजने नैव दोषः / संकल्पयित्वा परमादरेण जगाम सा तीर्थयात्रार्थमेव
महात्मे, वेदज्ञ यती यांना परान्न ग्रहण करण्यात दोष नसतो. तिने परम आदराने संकल्प करून केवळ तीर्थयात्रेसाठी प्रस्थान केले.
Verse 26
आदौ स्नात्वा हरिनिर्मात्यगन्धं विसर्जयित्वा श्रवणं वै चकार / पित्रा साकं भोजनं चापि कृत्वा अग्रे दिने क्रोशमेकं जगाम
प्रथम स्नान करून त्याने हरिनिर्मित सुगंध त्यागली, मग विधिपूर्वक श्रवणकर्म केले. पित्याबरोबर भोजन करून दुसऱ्या दिवशी तो एक क्रोश पुढे गेला.
Verse 27
तत्र द्विजान्पूजयित्वान्नपान रात्रौ तत्त्वं श्रावयामास देवी / एवं यात्रां ये प्रकुर्वन्ति नित्यं तेषां यात्रां सफलां प्राहुरार्याः
तेथे द्विजांना अन्नपान देऊन पूजिले आणि रात्री देवीने तत्त्वाचे श्रवण घडविले. जे नित्य असे यात्रेचे आचरण करतात, त्यांची यात्रा आर्यजन सफल म्हणतात.
Verse 28
विना दयां तीर्थयात्रा खगेन्द्रव्यर्थेत्येवं वीन्द्र चाहुर्महान्तः / दिवा रात्रौ ये न शृण्वन्ति दिव्यां हरेः कथां तीर्थमार्गे खगेन्द्र
हे खगेन्द्र! महान्त म्हणतात की दयेशिवाय केलेली तीर्थयात्रा व्यर्थ आहे. आणि जे तीर्थमार्गी दिवसरात्र हरीची दिव्यकथा ऐकत नाहीत, त्यांची यात्राही निष्फळ ठरते.
Verse 29
व्यर्थंव्यर्थं तस्य चाहुर्गतं वै अश्वादीनां वाहनानां च विद्धि / अश्वादीनामपराधं वदस्व गङ्गादीनां दर्शनात्पापनाशः
ते म्हणतात की त्याचे जाणे पूर्णत: व्यर्थ आहे; हे अश्वादी वाहनांशी संबंधित अपराधामुळे आहे. अश्वादि अपराध सांग; गंगा इत्यादींच्या दर्शनमात्राने पाप नष्ट होते.
Verse 30
क्षेत्रस्थविष्णोर्दर्शनात्पापनाशो मार्जारस्याप्यपराधं वदस्व / क्षेत्रस्थविष्णोः पूजनात्पापनाशः पूजावतामपराधं वदस्व
तीर्थक्षेत्री वसणाऱ्या विष्णूचे दर्शन घेतल्याने पाप नष्ट होते असे म्हणतात; म्हणून मांजरासारख्या तुच्छ प्राण्याचाही अपराध काय—ते सांगा. तसेच पूजन करणाऱ्यांचाही अपराध काय ते सांगा, कारण क्षेत्रस्थ विष्णूची पूजा केल्याने पाप नाश पावते असे सांगितले आहे.
Verse 31
जपादीनां कुर्वतां पापनाशो विष्णोर्ध्यानात्सद्य एवाधनाशः / अनुसंधानाद्रहितं सर्वमेव कृतं व्यर्थमेवेति चाहुः
जप इत्यादी करणाऱ्यांचे पाप नष्ट होते; आणि विष्णूच्या ध्यानाने दारिद्र्य तत्क्षणी नाश पावते. पण अंतःस्मरण (अनुसंधान) नसताना जे काही केले जाते ते सर्व व्यर्थच होते असे म्हणतात.
Verse 32
अतो हरेः पापविनाशिनीं कथां श्रुत्वा विष्णोर्भक्तिमान्स्यात्वगन्द्र / दृष्ट्वादृष्ट्वा हरिपादाङ्कितं च स्मृत्वास्मृत्वा भक्तिमान्स्यात्खगेन्द्र
म्हणून, हे वाणीचे स्वामी, हरीची पापविनाशिनी कथा ऐकली की मनुष्य विष्णूचा भक्त होतो. आणि हे खगेंद्र, हरीच्या पादचिन्हांनी अंकित स्थान/वस्तू वारंवार पाहून व वारंवार स्मरण करून तो खरा भक्त होतो.
Verse 33
पित्रा साकं कन्यका सापि वीन्द्र शेषाचलस्थं श्रीनिवासं च द्रष्टुम् / जगाम सा मार्गमध्ये हरिं च सा चिन्तयामास रमापतिं च
हे इंद्रा, ती कन्याही आपल्या पित्याबरोबर शेषाचलावर वसणाऱ्या श्रीनिवासाचे दर्शन घेण्यासाठी गेली. आणि मार्गात ती हरी—रमापती, लक्ष्मीपती—याचेच चिंतन करीत राहिली.
Verse 34
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य वक्षः श्रीवत्सरत्नैर्भूषितं विस्तृतं च / कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य तुन्दं वलित्रयेणाङ्कितं सुंदरं च
मी कधी श्रीनिवासाच्या त्या विस्तीर्ण वक्षस्थळाचे दर्शन घेईन, जे श्रीवत्स-रत्नचिन्हाने भूषित आहे? मी कधी श्रीनिवासाच्या त्या सुंदर उदराचे दर्शन घेईन, जे तीन शुभ वलयांनी अंकित आहे?
Verse 35
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य कण्ठं महर्लोकस्याश्रयं कंबुतुल्यम् / कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य नाभिं सदान्तरिक्षस्याश्रयं वै सुपूर्णम्
कधी मी श्रीनिवासाचा कंठ पाहीन—शंखासारखा, महर्लोकाचा आधार? कधी मी श्रीनिवासाची नाभी पाहीन—सदा परिपूर्ण, अंतरिक्षाचा आश्रय?
Verse 36
कदा द्रक्ष्ये वदनं वै मुरारेर्जनलोकस्याश्रयं सर्वदैव
कधी मी मुरारीचे मुखदर्शन घेईन, जे जनलोकाचे सदा आश्रय आहे?
Verse 37
शिरः कदा श्रीनिवासस्य द्रक्ष्ये सत्यस्य लोकस्याश्रयं सर्वदैव / कटिं कदा श्रीनिवासस्य द्रक्ष्ये भूर्लोकस्याश्रयं सर्वदैव
कधी मी श्रीनिवासाचे शिर पाहीन—सत्यलोकाचे सदा आश्रय? कधी मी श्रीनिवासाची कटि पाहीन—भूर्लोकाचे सदा आधार?
Verse 38
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य चोरु तलातलस्याश्रयं सर्वदैव / कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य जानु सुकोमलं सुतलस्याश्रयं च
कधी मी श्रीनिवासाच्या उरूंचे दर्शन घेईन—तलातलाचा सदा आधार? कधी मी श्रीनिवासाची सुकुमार जानु पाहीन—सुतलाचाही आश्रय?
Verse 39
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य जङ्घे रसातलस्याश्रयेः सर्वदैव / कदा द्रक्ष्ये पादतलं हरेश्च पाताललोकस्याश्रयं सर्वदैव
कधी मी श्रीनिवासाच्या जंघा पाहीन—रसातलाचा सदा आश्रय? कधी मी हरीच्या पादतळाचे दर्शन घेईन—पाताळलोकाचा सदा आधार व शरण?
Verse 40
इत्थं मार्गे चिन्तयन्ती च देवी शेषाचले शेषदेवं ददर्श / फणैः सहस्रैः सुविराजमानं नानाद्रुमैर्वानरैर्वानरीभिः
अशा रीतीने मार्गात चिंतन करीत असता देवीने शेषाचलावर शेषदेवांचे दर्शन घेतले। सहस्र फण्यांनी तेजस्वी ते नानाविध वृक्षांमध्ये वानर-वानरींनी वेढलेले होते।
Verse 41
अनन्त जन्मार्जितपुण्यसंचयान्मयाद्य दृष्टः परमाचलो हि / तद्दर्शनाद्वाष्पकलाकुलेक्षणा सद्यः समुत्थाय ननाम मूर्ध्ना
अनंत जन्मांत संचित पुण्यसंचयामुळे आज मला हा परमाचल दिसला. त्याचे दर्शन होताच अश्रूंनी भरलेल्या नेत्रांनी मी त्वरित उठून मस्तक झुकवून प्रणाम केला।
Verse 42
मुखं च दृष्ट्वा नमनं च कार्यं पृष्ठादिभागे नमनं न कार्यम् / सापि द्विषट्कं नमनं च चक्रे शालग्रामं स्थापयित्वा पुरो ऽस्य
मुखाचे दर्शन घेऊनच नमस्कार करावा; पाठीमागील भागाकडे नमस्कार करू नये. तिनेही त्यांच्या समोर शालग्राम ठेवून बारा वेळा साष्टांग नमस्कार केला।
Verse 43
इत्थं कार्यं वैष्णवैः पर्वतस्य त्वं वैष्णवैर्विपरीतं च कार्यम् / मध्वान्तःस्थः पर्वताग्रेस्ति नित्यं रमाब्रह्माद्यैः पूजितः श्रीनिवासः
पर्वताविषयी वैष्णवांनी असेच कर्तव्य करावे; पण तू वैष्णवधर्माच्या विरुद्ध आचरण केलेस. ‘मध्व’ प्रदेशात अंतःस्थ आणि पर्वतशिखरावर नित्य विराजमान श्रीनिवासास रमा (लक्ष्मी), ब्रह्मा इत्यादी देव सदैव पूजितात।
Verse 44
सुसत्तमं परमं श्रीनिवासं द्रक्ष्ये ऽथाहं ह्यारुरुक्षे ऽचलञ्च / इत्येवमुक्त्वा कपिलाख्यतीर्थे स्थानं चक्रे सा स्वपित्रा सहैव
“मी परम श्रेष्ठ, परम श्रीनिवासाचे दर्शन घेईन; आणि मग नक्कीच या अचलावर आरोहण करीन।” असे बोलून ती आपल्या पित्याबरोबर कपिलाख्य तीर्थी निवासास राहिली।
Verse 45
अत्रैवास्ते श्रीनिवासो हरिस्तु द्रव्येण रूपेण न चान्यथेति / आदौस्नात्वा मुण्डनं तत्र कृत्वा तीर्थश्राद्धं कारयित्वा सुतीर्थे
येथेच श्रीनिवास हरि त्या पवित्र द्रव्य-रूपात साक्षात् विराजमान आहे, अन्यथा नाही. म्हणून प्रथम तेथे स्नान करून मुण्डन करावे आणि त्या सुतीर्थात विधिपूर्वक तीर्थ-श्राद्ध करावे.
Verse 46
गोभूहिरण्यादिसमस्तदानं दत्त्वा शैलं चारुरोहाथ साध्वी / शालग्रामं स्थापयित्वा स चाग्रे पुनः प्रणामं सापि चक्रे सुभक्त्या
गाय, भूमी, सुवर्ण इत्यादी सर्व दान देऊन ती साध्वी सुंदर शैलावर चढली. पुढे शालग्राम स्थापून तिने पुन्हा सुभक्तीने प्रणाम केला.
Verse 47
सोपानानां शतपर्यन्तमेवमारुह्य सा ह्युपविष्टा तु तत्र / शुश्राव सा भागवतं पुराणं शुश्राव वैवेङ्कटाद्रेः प्रशंसाम्
अशा रीतीने ती शंभर पायऱ्या चढून तेथे बसली. तेथे बसून तिने भागवत पुराणाचे पठण ऐकले आणि वेङ्कटाद्रीची स्तुतीही ऐकली.
Verse 48
जैगीषव्याद्गुरुपादात्सुभक्त्या सुश्राव तत्त्वं वेङ्कटाद्रेश्च सर्वम्
गुरुपादांशी सुभक्तीने नतमस्तक होऊन जैगीषव्याने वेङ्कटाद्रीविषयीचे सर्व तत्त्व सम्यक् ऐकले.
Frequently Asked Questions
It assigns speech to describing Hari’s virtues, hands to sevā and purity-maintenance, ears to hearing Hari narratives and liberating teachings, eyes to sacred darśana that cleanses beginningless impurities, skin to contact with true Vaiṣṇavas and nirmālya fragrance, smell to Hari’s pāda-tīrtha essence, and taste to prasāda remnants with tulasī—turning embodiment into a devotional instrument.
The text frames bodily hardship and humility (walking) as integral to yātrā’s purificatory intent; protecting the feet or riding is portrayed as diminishing that austerity, hence described as ‘footless’ or partial in fruit. The emphasis is ethical-spiritual orientation rather than travel logistics.
Compassion is stated as a non-negotiable prerequisite: without day-to-day kindness and a softened heart, the journey becomes externally correct yet internally barren, undermining the very purification that tīrtha-yātrā is meant to cultivate.
That their sin-destroying and prosperity-removing promises are realized only when joined to remembrance of Viṣṇu; performed without anusaṃdhāna, they are declared ‘in vain’ despite outward correctness.