Adhyaya 160

Verse 1

ऽध्यायः धन्वन्तरिरुवाच / निदानं विद्रधेर्वक्ष्ये गुल्मस्य शृणु शुश्रुत ! / भुक्तैः पर्युषितात्युष्णशुष्करूक्षविदाहिभिः // गर्प्१,१६०।१ / धन्वन्तरिरुवाच / निदानं विद्रधेर्वक्ष्ये गुल्मस्य शृणु शुश्रुत ! / भुक्तैः पर्युषितात्युष्णशुष्करूक्षविदाहिभिः

धन्वंतरी म्हणाले—हे शुश्रुत, विद्रधी व गुल्म यांची कारणे सांगतो, ऐक. शिळे, अतितापलेले, कोरडे, खरखरीत व दाहकारी (पित्तवर्धक) अन्न खाल्ल्याने हे उत्पन्न होतात.

Verse 2

जिह्मशय्याविचेष्टाभिस्तैस्तैश्चासृक्प्रदूषणैः / दुष्टसत्वङ्मांसमेदो ऽस्थिमदामृष्टोदराश्रयः

वाकडी शय्या-स्थिती, अयोग्य हालचाली आणि रक्त दूषित करणाऱ्या विविध कारणांनी विकृत प्राणतत्त्व मांस, मेद, अस्थी व मज्जेसह बाधित होऊन उदरात आश्रय घेतो.

Verse 3

यः शोथो बहिरन्तश्च महाशूलो महारुजः / वृत्तः स्यादायतो यो वा स्मृतो रोगः स विद्रधिः

जो शोथ बाहेर किंवा आत होऊन तीव्र शूल व मोठी वेदना देतो—तो गोल असो वा लांबट—त्या रोगास विद्रधी म्हणतात.

Verse 4

दोषैः पृथक्समुदितैः शोणितेन स्त्रतेन च / वहते तत्र तत्राङ्गे दारुणे ग्रथितो ऽस्त्रुतः

दोष स्वतंत्रपणे वाढून उठतात आणि रक्तही स्रवत असते तेव्हा हा विकार शरीराच्या निरनिराळ्या अवयवांत पसरतो; तो दारुण होऊन गाठीसारखा घट्ट व अवरुद्ध होतो आणि मग सहज स्राव होत नाही.

Verse 5

अन्तरा दारुणश्चैव गम्भीरो गुल्मवर्धनः / वल्मीकवत्समुत्स्त्रावी ह्यग्निमान्द्यञ्च जायते

तो आतून दारुण व गभीर होतो, गुल्म वाढवतो; वारुळासारखा सतत स्राव होतो आणि जठराग्नीची मंदता उत्पन्न होते.

Verse 6

नाभिबस्तियकृत्प्लीहक्लोमहृत्कुक्षिवङ्क्षणि / हृदये वेपमाने तु तत्रतत्रातितीव्ररुक्

नाभी, बस्ती, यकृत, प्लीहा, क्लोम, हृदय, उदर व वंक्षण येथे—हृदय कंप पावल्यास त्या त्या ठिकाणी अतितीव्र वेदना उत्पन्न होते।

Verse 7

श्यामारुणशिरोत्थानपाको विषमसंस्थितिः / संज्ञाच्छेदभ्रमानाहस्यन्दसर्पणशब्दवान्

याचा उद्रेक व पिकणे श्याम-अरुण वर्णाचे होऊन शिरावर होते; रचना विषम असते आणि संज्ञाछेद, भ्रम, आनाह, स्राव, पसरत जाणे व विशिष्ट शब्द यांसह दिसते।

Verse 8

रक्तताम्रासितः पित्तात्तृण्मोहज्वरदाहवान् / क्षिप्तोत्थानप्रपाकश्च पाण्डुः कण्डूयुतः कफात्

पित्तामुळे हा रक्तलाल, तांबूस किंवा कृष्णाभ होतो; तृष्णा, मोह, ज्वर व दाह यांसह असतो; तो झटपट उठतो व तीव्रपणे पिकतो. कफामुळे तो पांडुर वर्णाचा व खाजयुक्त होतो।

Verse 9

संक्लेशशीतकस्तम्भजृम्भारोचकगौरवाः / चिरोत्थानो ऽविपाकश्च संकीर्णः सन्निपातजः

सन्निपातज अवस्थेत संक्लेश, शीत, कस्तंभ, जांभई, अरुची व गौरव दिसतात; हा हळूहळू उठतो, नीट पिकत नाही आणि लक्षणांचा संकीर्ण मिश्रभाव दाखवतो।

Verse 10

सामर्थ्याच्चात्र विड्भेदो बाह्याभ्यन्तरलक्षणम् / कृष्णस्फोटावृतश्यामस्तीव्रदाहरुजाज्वरः

येथे कारणांच्या सामर्थ्यानुसार विड्भेद (अतिसार/प्रवाहिका) बाह्य व आभ्यंतर लक्षणांसह प्रकट होतो—श्याम वर्णावर कृष्ण स्फोटांचे आवरण, तसेच तीव्र दाह, वेदना व ज्वर यांसह।

Verse 11

पित्तलिङ्गो ऽसृजा बाह्ये स्त्रीणामेव तथान्तरम् / शस्त्राद्यैरभिघातोत्थरक्तैश्च रोगकारणम्

पित्तलक्षणयुक्त रक्तस्राव बाहेर दिसतो; स्त्रियांमध्ये तो अंतर्गतही होतो. शस्त्रादि आघाताने उत्पन्न झालेले रक्तही रोगकारक ठरते.

Verse 12

क्षतोत्थो वायुना क्षिप्तः स रक्तः पित्तमीरयन् / पित्तासृग्लक्षणं कुर्याद्विद्रधिं भूर्युपद्रवम्

जखमातून उत्पन्न झालेले रक्त वायूने ढकलले जाऊन पित्ताला उद्वेलित करते. त्यामुळे पित्तासृग्लक्षणे दिसतात आणि विद्रधी (फोड) व अनेक उपद्रव होतात.

Verse 13

तेनोपद्रवभेदश्च स्मृतो ऽधिष्ठानभेदतः / नाभौ हि ध्मातं चेद्बस्तौ मूत्रकृच्छ्रञ्चजायते

त्यामुळे अधिष्ठानाच्या भेदानुसार उपद्रवांचे भेद सांगितले आहेत. नाभी फुगली तर बस्तीत मूत्रकृच्छ्र—लघवीस कष्ट—उत्पन्न होतो.

Verse 14

श्वासप्रश्वासरोधश्च प्लीहायामतितृट् परम् / गलरोधश्च क्लोम्नि स्यात्सर्वाङ्गप्ररुजा हृदि

प्लीहा बाधित झाल्यास श्वास-प्रश्वासात अडथळा व अत्यंत तीव्र तहान होते. क्लोम बाधित झाल्यास घशात रोध होतो; हृदय बाधित झाल्यास सर्वांगात तीव्र वेदना होते.

Verse 15

प्रमोहस्तमकः कासौ हृदयोद्धट्टनन्तथा / कुक्षिपार्श्वान्तरे चैव कुक्षौ दोषोपजन्म च

प्रमोह व तमक, कास व श्वास, तसेच हृदयाचे तीव्र धडधडणे; कुक्षीच्या पार्श्वभागात शूल, आणि पोटातही दोषोत्पन्न विकार—हे सांगितले आहेत.

Verse 16

तथा चेदूरुसन्धौ च वङ्क्षणे कटिपृष्ठयोः / पार्श्वयोश्च व्यथा पायौ पवनस्य निरोधनम्

तसेच ऊरुसंधी, वंक्षण, कटी-पृष्ठ व पार्श्वभागी वेदना, तसेच गुदद्वारी क्लेश व वायूचा अडथळा असल्यास—ही त्या व्याधीची विशेष लक्षणे समजावीत।

Verse 17

आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोथवदादिशेत् / नाभेरूर्ध्वमुखात्पक्वात्प्रद्रवन्त्यपरे गुदात्

शोथासह त्यांच्यात ‘आम’, ‘पक्व’ व ‘विदग्ध’ अशा अवस्था निदान कराव्यात। ‘पक्व’ झाल्यावर काहींमध्ये नाभीच्या ऊर्ध्वमुखातून स्राव होतो, तर काहींमध्ये गुदद्वारातून होतो।

Verse 18

गुदास्तनाभिजे विद्याद्दोषक्लेदोच्चविद्रधौ / कुरुते स्वाधिष्ठानस्य विवर्तं सन्निपातजः

गुद, स्तन व नाभीप्रदेशी झालेल्या विद्रधीत दोषांचा अतिशय क्लेदयुक्त, स्रावबहुल विकार जाणावा. तो सन्निपातजन्य असल्यास स्वाधिष्ठान प्रदेशात विवर्तन/विकृती करतो।

Verse 19

पक्वो हि नाभिवस्तिस्थो भिन्नो ऽन्तर्बहिरेव वा / पाकश्चान्तः प्रवृद्धस्य क्षीणस्योपद्रवार्दितः

पक्व विद्रधी नाभी किंवा वस्ति-प्रदेशी होतो आणि तो आतल्या बाजूस किंवा बाहेरच्या बाजूस फुटू शकतो. ज्याचा अंतःपाक फार वाढलेला असतो, तो क्षीण पुरुष उपद्रवांनी त्रस्त होतो।

Verse 20

विद्रधिश्च भवेत्तत्र पापानां पापयोषिताम् / मृते तु गर्भगे चैव सम्भवेच्छ्वयथर्घनः

तेथे पापी पुरुष व पापी स्त्रियांमध्ये विद्रधी होतो. आणि गर्भातील भ्रूण मरण पावल्यास गर्भात कठीण, घन शोथ (गाठ) उत्पन्न होतो—असे सांगितले आहे।

Verse 21

स्तने समत्थे दुःखं वा बाह्यविद्रधिलक्षणम् / नारीणां सूक्ष्मरक्तत्वात्कन्यायान्तु न जायते

स्तनात वेदना किंवा सूज येणे हे बाह्य विद्रधी (फोड) याचे लक्षण आहे. परंतु स्त्रियांचे रक्त सूक्ष्म असल्याने कन्येत ते उत्पन्न होत नाही.

Verse 22

क्रुद्धो रुद्धगतिर्वायुः शेफमूलकरो?हि सः / मुष्कवङ्क्षणतः प्राप्य फलकोषातिवाहिनीम्

वायु कुपित होऊन तिची गती रुद्ध झाली की ती शिश्नमूळाला बाधा करते; मुष्क व वंक्षणप्रदेशातून येऊन फलकोषाशी संबंधित नाड्यांमध्ये पसरते.

Verse 23

आपीड्य धमनीवृद्धिं करोति फलकोषयोः / दोषो मेदःसु तत्रास्ते सवृद्धिः सप्तधा गदः

नाड्या दाबून तो फलकोषांत धमन्यांची वाढ करतो. तेथे मेदधातूमध्ये दोष स्थिरावतो; दोष वाढला की रोग सात प्रकारांनी प्रकट होतो.

Verse 24

मूत्रन्तयोरप्यनिलाद्बाह्ये वाभ्यन्तरे तथा / वातपूर्णः खरस्पर्शो रूक्षो वाताच्च दाहकृत्

मूत्र व पुरीषाच्या मार्गांतही, बाहेर वा आत, अनिल (वात) मुळे वातपूर्ण अवस्था होते—स्पर्शास खरखरीत, स्वभावाने रूक्ष, आणि वातामुळे दाह करणारी.

Verse 25

पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान् / कफात्तीव्रो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान्कठिनो ऽल्परुक्

पित्तामुळे तो पक्व उदुंबरासारखा वर्णाचा, दाह-उष्णता व पाकयुक्त होतो. कफामुळे तो तीव्र, गुरु, स्निग्ध, कंडूयुक्त, कठीण व अल्प वेदनायुक्त होतो.

Verse 26

कृष्णः स्फोटावृतः पिण्डों वृद्धिलिङ्गश्च रक्ततः / कफवन्मेदसां वृद्धिर्मृदुतालफलोपमः

फोडांनी आच्छादलेला काळसर पिंड हा रक्तोत्पन्न वृद्धीचे लक्षण आहे. तसेच मेदाची वाढ कफसदृश, मृदू व ताडफळासारखी होते.

Verse 27

मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजस्तत्र गच्छतः / अलोभः पूर्णधृतिमान्क्षोभं याति सरन्मृदु

जो नेहमी मूत्र रोखून धरतो, त्याच्या देहात मूत्रजन्य विकार तेथेच पुढे जातो. स्वभावतः अलोभी व पूर्ण धैर्यवानही, तो मृदू व सूक्ष्म प्रवाह असला तरी क्षोभास प्राप्त होतो.

Verse 28

मूत्रकृच्छ्रमधस्ताच्च वलयः फलकोषयोः / वातकोपिभिसहारैः शीततोयावगाहनैः

मूत्रास कष्ट होणे आणि अंडकोशप्रदेशात वलयासारखी सूज येणे—हे अतिश्रम व थंड पाण्यात बुडण्यामुळे झालेल्या वातकोपामुळे होते.

Verse 29

विण्मूत्रधारणाच्चैव विषमाङ्गविचेष्टनैः / क्षोभितैः क्षोभितौजाश्च क्षीणान्तर्देहिनो यदा

विण्मूत्रधारण व अंगांची विषम/अयोग्य हालचाल यांमुळे देह क्षोभित झाला की ओजही क्षोभ पावते आणि देहधारीची अंतर्गत शक्ती क्षीण होते.

Verse 30

पवनो विगुणीभूय शोणितं तदधोनयेत् / कुर्यात्तत्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभः श्वयथुस्तदा

पवन (वात) विकृत झाला की तो शोणिताला खाली ढकलतो. तोच संधिस्थानी थांबून ग्रंथीसारखा श्वयथु निर्माण करतो; त्यामुळे अर्बुदासारखा शोफ होतो.

Verse 31

उपेक्ष्यमाणस्य च गुल्मवृद्धिमाध्मानरुग्वै विविधाश्च रोगाः / सुपीडितो ऽन्तः स्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मूर्ध्नि

ही अवस्था दुर्लक्षित राहिली तर गुल्म वाढतो; पोट फुगणे व शूल होतो आणि विविध रोग उद्भवतात. आतून फार दाबला गेलेला वायू गडगडाटासारखा आवाज करीत फिरतो, देह फुगवून पुन्हा वेगाने मस्तकाकडे धावतो।

Verse 32

रक्तवृद्धिरसाध्ये ऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः / रूक्षकृष्णारुणशिरा ऊर्णावृतगवाक्षवत्

ही रक्तवृद्धीची असाध्य अवस्था असून वातवृद्धीची लक्षणे दिसतात. शिरा रूक्ष, काळसर-तांबूस दिसतात, जणू ऊन झाकलेल्या खिडकीसारख्या धूसर।

Verse 33

वातो ऽष्टधा पृथदौषैः संस्पृष्टैर्निचयं गतः / आर्तवस्य च दोषेण नारीणां जायते ऽष्टमः

वात वेगवेगळ्या दोषांच्या संसर्गाने साचून आठ प्रकारचा होतो. आणि स्त्रियांमध्ये आर्तवदोषामुळे एक आठवा भेदही उत्पन्न होतो।

Verse 34

ज्वरमूर्छातिसारैश्च वमनाद्यैश्च कर्मभिः / कर्शितो बलवान्याति शीतार्तश्च बुभुक्षितः

ज्वर, मूर्च्छा, अतिसार तसेच वमनादी कर्मांनी कृश झालेला मनुष्य—बलवान असला तरी—थंडीने पीडित व भुकेने व्याकुळ होतो।

Verse 35

यः पिबत्यन्नपानानि लङ्घनप्लावनादिकम् / सेवते हीनसंज्ञाभिरर्दितः समुदीरयन्

जो अन्न-पानाचा अविवेकाने सेवन करतो आणि लंघन, प्लावन इत्यादी उपाय करून दोषांना उद्वेलित करतो, तो हीन संज्ञास्थितींनी पीडित होऊन संतप्त होतो।

Verse 36

स्नेहस्वेदावनभ्यस्य शोषणं वा निषेवयेत् / शुद्धो वा सुद्धिहानिर्वा भजेत स्पन्दनानि वा

स्नेहन व स्वेदन यांचा अभ्यास नसेल तर शोषणोपचाराचा आश्रय घ्यावा. शुद्ध असो वा शुद्धी-हीन, तरीही देहात कंप व आकडी येऊ शकतात.

Verse 37

वातोल्बणास्तस्य मलाः पृथक्चैव हि ते ऽथवा / सर्वो रक्तयुतो वाताद्देहस्नोतो ऽनुसारिणः

वात अतिशय वाढल्यास त्याचे मल विक्षुब्ध होतात—कधी वेगळे वेगळे निघतात, किंवा सर्व काही रक्तमिश्रित होऊन बाहेर पडते. वातामुळे देह शुष्क व कृश होतो आणि स्राव सतत वाहत राहतात.

Verse 38

ऊर्ध्वाधोमार्गमावृत्य वायुः शूलं करोति वै / स्पर्शोपलभ्यं गुल्मोत्थमुष्णं ग्रन्थिस्वरूपिणम्

ऊर्ध्व व अधो मार्ग अडवल्यास वायू निश्चयच शूल निर्माण करतो. तो स्पर्शाने जाणवणारा, गुल्मोत्पन्न, उष्ण आणि ग्रंथिरूप (गाठ/सूज) असतो.

Verse 39

कर्षणात्कफविड्घातैर्मार्गस्यावरणेन वा / वायुः कृताश्रयः कोष्ठे रौक्ष्यात्काठिन्यमागतः

क्षयामुळे (कर्षण), किंवा कफ व विष्ठेच्या अडथळ्यामुळे, अथवा मार्ग बंद झाल्यामुळे वायू कोष्ठात आश्रय घेतो; आणि रूक्षतेमुळे काठिण्य व जडपणा निर्माण करतो.

Verse 40

स्वतन्त्रः स्वाश्रये दुष्टः परतन्त्रः पराश्रये / ततः पिण्डकवच्छ्लेष्मा मलसंसृष्ट एव च

स्वतंत्र असता तो आपल्या आश्रयात दूषित होतो, आणि परतंत्र असता पराश्रयात. तेव्हा कफ पिंडकासारखा घट्ट होतो व मलाशीही मिश्रित होतो.

Verse 41

गुलम इत्युच्यते बस्तिनाभिहृत्पार्श्वसंश्रयः / वातजन्ये शिरः शूलज्वर प्लीहान्त्रकूजनम्

गुल्म म्हणजे बस्ति, नाभी, हृदयप्रदेश व पार्श्व येथे आश्रय घेतलेली कठीण गाठ. वातजन्य झाल्यास शिरःशूल, शूलवेदना, ज्वर, प्लीहा-विकार व आतड्यांत गुडगुड असा आवाज होतो.

Verse 42

वेधः सूच्येव विड्भ्रंशः कृच्छ्रे मूत्रं प्रवर्तते / गात्रे मुखे पदे शोथः ह्यग्निमान्द्यं तथैव च

सूईने टोचल्यासारखी वेधना होते, मलविकार होतो आणि मूत्र फार कष्टाने होते. अंग, मुख व पाय येथे सूज येते आणि जठराग्नीही मंदावते.

Verse 43

रूक्षकृष्णत्वगादित्वं चलत्वादनिलस्यच / अनिरूपितसंस्थानो विविधाञ्जनयेद्व्यथाम्

वाताच्या रूक्षपणा व चंचलतेमुळे त्वचा इत्यादींमध्ये कोरडेपणा, काळसरपणा असे लक्षण दिसतात. याचा ठराविक आकार नसल्याने अनेक प्रकारची वेदना व क्लेश निर्माण होतात.

Verse 44

पिपीलिकाव्याप्त इव गुल्मः स्फुरति नुद्यते / पित्ताद्दाहाम्लकौ मूर्छा विड्भेदः स्वेदतृड्ज्वराः

मुंग्यांनी व्यापल्यासारखा गुल्म स्फुरतो व टोचतो. पित्तामुळे दाह, आंबटपणा, मूर्छा, अतिसार, घाम, तहान व ज्वर होतात.

Verse 45

हारिद्रयं सर्वगात्रेषु गुल्माच्छोथस्य दर्शनम् / हीयते दीप्यते श्लेष्मा स्वस्थानं दहतीवच

सर्व अंगांवर पिवळसर वर्ण दिसतो आणि गुल्मामुळे सूज प्रकट होते. कफ कमी होतो, नंतर पुन्हा वाढून प्रज्वलित झाल्यासारखा होतो आणि आपल्या स्थानात जळजळ होत असल्यासारखे वाटते.

Verse 46

कफात्स्तैमित्यमरुचिः सदनं शिरसि ज्वरः / पीनसालस्यहृल्लासौ शुक्लकृष्णत्वगादिता

कफाच्या प्रकोपाने जडत्व व स्तैमित्य, अरुची, देहसदन, शिरोज्वर, पीनस, आळस व मळमळ होते; तसेच त्वचा पांढरी किंवा काळी होणे इत्यादी लक्षणे दिसतात।

Verse 47

गुल्मो गभीरः कठिनो गुरुर्गर्भस्थबालवत् / स्वस्थानस्था अधावन्तस्तत एवात्र मारकाः

गुल्म हा खोल, कठीण व जड असतो—गर्भातील बालकासारखा। आपल्या स्थानात राहूनही तिथूनच पसरत असल्याने असे विकार येथे प्राणघातक ठरतात।

Verse 48

प्रायस्तु यत्तद्द्वन्द्वोत्था गुल्माः संसृष्टमैथुनाः / सर्वजस्तीव्ररुग्दाहः शीघ्रपाकी घनोन्नतः

बहुतेक गुल्म द्वंद्व-दोषोत्पन्न व मिश्र कारणांनी होतात. सर्वदोषज गुल्मात तीव्र वेदना व दाह होतो, तो लवकर पिकतो आणि घन व उन्नत होतो।

Verse 49

सो ऽसाध्यो रक्तगुल्मस्तु स्त्रिया एव प्रजायते / ऋतौ या चैव शूलार्ता यति वा योनिरोगिणी

तो असाध्य रक्तगुल्म केवळ स्त्रीमध्येच उत्पन्न होतो—विशेषतः ऋतुकाळी शूलाने पीडित, किंवा रजःप्रवाह दाबणारी, अथवा योनिरोगिणी स्त्रीमध्ये।

Verse 50

सेवते वानिलांश्च स्त्री क्रुद्धस्तस्याः समीरणः / निरुध्यात्यार्तवं योन्यां प्रतिमासं व्यवस्थितम्

स्त्रीने वायुप्रकोपक आहार-विहार केला तर तिचा समीरण क्रुद्ध होतो; आणि योनीत प्रतिमास व्यवस्थित असलेले आर्तव (रजः) तो अडवून धरतो।

Verse 51

सुक्षौ करोति तद्गर्भे लिङ्गमाविष्करोति च / हृल्लासदौहृदस्तन्यदर्शनं कामचारिता

गर्भात तो सूक्ष्म देहाची रचना करतो आणि लिंग (सूक्ष्म-चिन्हदेह) प्रकट करतो. हृदयात हर्ष, गर्भिणीचे दौहद व स्तन्यातील प्रकटता दिसते—या सर्व कामप्रेरित चेष्टा आहेत.

Verse 52

क्रमेण वायोः संसर्गात्पित्तं योनिषु सञ्चयम् / रक्तस्य कुरुते तस्या वातपित्तोक्तगुल्मजान्

क्रमाने वायूच्या संसर्गाने योनीमध्ये पित्ताचा संचय होतो आणि त्यातून रक्ताचा विकार निर्माण होतो. वात-पित्तजन्य गुल्म कधी गर्भासारखा भासतो.

Verse 53

गर्भाशये च सुतरां शूलांश्चैवासृगाश्रये / योनिस्त्रावश्च दौर्गन्ध्यं भूयः स्यन्दनवेदने

गर्भाशयात अतिशय शूलवेदना होते आणि रक्ताश्रयातही पीडा राहते. योनीस्राव, दुर्गंधी व वारंवार झिरपण्यामुळे वेदना वाढते.

Verse 54

कदापि गर्भवद्गुल्मः सर्वे ते रतिसम्भवाः / पाकञ्चिरेण भजते नैधते विद्रधिः पुनः

कधी गुल्म गर्भासारखा दिसतो; हे सर्व रतिभोगातून उत्पन्न होतात. तो उशिरा पिकतो आणि नंतर विद्रधीसारखा पुन्हा वाढत नाही.

Verse 55

पच्यते शीघ्रमत्यर्थं दुष्टरक्ताश्रयस्तु सः / अतः शीघ्रं विदाहित्वाद्वद्रधिः सो ऽभीधीयते

परंतु तो दुष्ट रक्ताचा आश्रय झाला असता अतिशय लवकर पिकतो. म्हणून शीघ्र दाह निर्माण करीत असल्याने त्याला ‘विद्रधी’ असे म्हणतात.

Verse 56

गुल्मान्तारश्रये बस्तिदाहश्च प्लीहवेदना / अग्निवर्णबलभ्रंशो वेगानां वा प्रवर्तनम्

गुल्म अंतःस्थ गाढ आश्रय घेतो तेव्हा बस्तीत दाह, प्लीहेत वेदना होते। अग्निवर्णता व बलभ्रंश होतो आणि देहातील वेग विकृत रीतीने प्रवर्ततात।

Verse 57

अतो विपर्यये बाह्यकोष्ठाङ्गेषु च नातिरुक् / वैवर्ण्यमथ वा कासो बहिरुन्नतताधिकम्

विपरीत अवस्थेत बाह्य अंग व धडात फारशी वेदना नसते; परंतु वैवर्ण्य, किंवा कास (खोकला), आणि बाहेरच्या बाजूस अधिक उन्नती/सूज दिसते।

Verse 58

साटोपमत्युग्ररुजमाध्मानमुदरे भृशम् / ऊर्ध्वाधो वातरोधेन तमानाहं प्रचक्षते

उदरात अतिशय आध्मान (फुगणे) होऊन आटोप (गडगड) व अत्युग्र वेदना होतात, आणि ऊर्ध्व-अधो गतीच्या वायूचा रोध होतो—त्या अवस्थेला ‘आनाह’ म्हणतात।

Verse 59

धनश्चाष्ठ्युपमो ग्रन्थिलो ऽष्ठीलातु समुन्नता / समस्तालिङ्गसंयुक्तः प्रत्यष्ठीला तदाकृतिः

त्याचे धनही जणू अस्थीसारखे कठीण गाठीसारखे होते; ‘अष्ठीला’ नावाची सूक्ष्म ग्रंथी उन्नत होते. सर्व लक्षणांनी युक्त होऊन ती त्याच आकृतीची ‘प्रत्यष्ठीला’ म्हणून प्रकटते।

Verse 60

पक्वशयोद्भवो ऽप्येवं वायुस्तीव्ररुजाश्रयात् / उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्धतृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि

तसेच पक्वाशयातून उत्पन्न झालेला वायू तीव्र वेदनेत आश्रय घेतल्यास, वारंवार ढेकरा, पुरीषबन्ध (मलावरोध), खाल्ल्यावरही तृप्ती न होणे, आणि आतड्यांत गडगडाट निर्माण करतो।

Verse 61

आचोपमाध्मानमपक्तिशक्तिः आसन्नगुल्मस्य भवेच्च चिह्नम्

चोटेच्या सूजेप्रमाणे पोट फुगणे आणि पचनशक्ती क्षीण होणे—हे आसन्न गुल्म (उदरगाठ) याचे लक्षण म्हणतात।