Adhyaya 47

Verse 1

मङ्‌गलचण्डीमनसयोरुपाख्यानवर्णनम् श्रीनारायण उवाच कथितं षष्ठ्युपाख्यानं ब्रह्मपुत्र यथाऽऽगमम् । देवी मङ्‌गलचण्डी च तदाख्यानं निशामय

[मंगलचंडी आणि मनसा यांच्या उपाख्यानांचे वर्णन] श्री नारायण म्हणाले: हे ब्रह्मपुत्रा, शास्त्रानुसार षष्ठीचे उपाख्यान सांगितले आहे. आता देवी मंगलचंडीचे आख्यान ऐक.

Verse 2

तस्याः पूजादिकं सर्वं धर्मवक्त्रेण यच्छ्रुतम् । श्रुतिसम्मतमेवेष्टं सर्वेषां विदुषामपि

त्यांच्या पूजेविषयी जे काही मी धर्माच्या मुखातून ऐकले आहे, ते वेदांना संमत आहे आणि सर्व विद्वानांनाही प्रिय आहे.

Verse 3

दक्षा या वर्तते चण्डी कल्याणेषु च मङ्‌गला । मङ्‌गलेषु च या दक्षा सा च मङ्‌गलचण्डिका

जी कल्याण करण्यात कुशल (दक्ष) आणि चंडी आहे, आणि जी स्वतः मंगला आहे; जी सर्व मंगल कार्यांत दक्ष आहे, तीच मंगलचंडिका होय.

Verse 4

पूज्या या वर्तते चण्डी मङ्‌गलोऽपि महीसुतः । मङ्‌गलाभीष्टदेवी या सा वा मङ्‌गलचण्डिका

जी चंडी देवी पृथ्वीपुत्र मंगळाकडूनही पूजली जाते आणि जी मंगळाची अभीष्ट देवता आहे, तीच मंगलचंडिका होय.

Verse 5

मङ्‌गलो मनुवंश्यश्च सप्तद्वीपधरापतिः । तस्य पूज्याभीष्टदेवी तेन मङ्‌गलचण्डिका

मनूच्या वंशात मंगळ नावाचा एक राजा होता जो सप्तद्वीपांचा अधिपती होता. ती त्याची पूज्य आणि अभीष्ट देवता होती, म्हणून ती मंगलचंडिका.

Verse 6

मूर्तिभेदेन सा दुर्गा मूलप्रकृतिरीश्वरी । कृपारूपातिप्रत्यक्षा योषितामिष्टदेवता

रूपभेदाने तीच दुर्गा, मूळप्रकृती आणि ईश्वरी आहे. ती कृपास्वरूपा, अत्यंत प्रत्यक्ष आणि स्त्रियांची इष्टदेवता आहे.

Verse 7

प्रथमे पूजिता सा च शङ्‌करेण परात्परा । त्रिपुरस्य वधे घोरे विष्णुना प्रेरितेन च

सर्वप्रथम त्या परात्परा देवीची पूजा शंकराने केली, जेव्हा विष्णूने प्रेरित केल्यावर तो त्रिपुरासुराच्या घोर वधात गुंतला होता.

Verse 8

ब्रह्मन् ब्रह्मोपदेशेन दुर्गतेन च सङ्‌कटे । आकाशात्पतिते याने दैत्येन पातिते रुषा

हे ब्राह्मणा (नारदा)! ब्रह्मदेवाच्या उपदेशाने, जेव्हा दैत्याने क्रोधाने पाडल्यामुळे शंकराचा रथ आकाशातून खाली पडला आणि ते संकटात होते.

Verse 9

ब्रह्मविष्णूपदिष्टश्च दुर्गां तुष्टाव शङ्‌करः । सा च मङ्‌गलचण्डी या बभूव रूपभेदतः

ब्रह्मा आणि विष्णूने उपदेश केल्यावर शंकराने दुर्गेची स्तुती केली. तीच रूपभेदाने मंगलचंडी झाली.

Verse 10

उवाच पुरतः शम्भोर्भयं नास्तीति ते प्रभो । भगवान्वृषरूपश्च सर्वेशस्ते भविष्यति

तिने शंभूच्या समोर प्रकट होऊन सांगितले—'हे प्रभो! तुला भीती नाही. भगवान सर्वेश्वर तुझ्यासाठी वृषभाचे रूप धारण करतील.'

Verse 11

युद्धशक्तिस्वरूपाहं भविष्यामि न संशयः । मायात्मना च हरिणा सहायेन वृषध्वज

'हे वृषध्वजा! मी निःसंशयपणे तुझ्या युद्धशक्तीचे स्वरूप होईन आणि मायावी हरी तुझा सहाय्यक होईल.'

Verse 12

जहि दैत्यं स्वशत्रुं च सुराणां पदघातकम् । इत्युक्त्वान्तर्हिता देवी शम्भोः शक्तिर्बभूव सा

'देवांचे पद नष्ट करणाऱ्या तुझ्या शत्रू दैत्याचा वध कर.' असे बोलून देवी अंतर्धान पावली आणि ती शंभूची शक्ती बनली.

Verse 13

विष्णुदत्तेन शस्त्रेण जघान तमुमापतिः । मुनीन्द्र पतिते दैत्ये सर्वे देवा महर्षयः

उमापतीने (शिवाने) विष्णूने दिलेल्या अस्त्राने त्या दैत्याचा वध केला. हे मुनींद्रा! दैत्य पडल्यावर सर्व देव आणि महर्षी...

Verse 14

तुष्टुवुः शङ्‌करं देवं भक्तिनम्रात्मकन्धराः । सद्यः शिरसि शम्भोश्च पुष्पवृष्टिर्बभूव ह

भक्तीने नतमस्तक होऊन त्यांनी भगवान शंकराची स्तुती केली. तात्काळ शंभूच्या मस्तकावर पुष्पवृष्टी झाली.

Verse 15

ब्रह्मा विष्णुश्च सन्तुष्टो ददौ तस्मै शुभाशिषम् । ब्रह्मविष्णूपदिष्टश्च सुस्नातः शङ्‌करस्तथा

ब्रह्मा आणि विष्णूंनी प्रसन्न होऊन त्यांना शुभाशीर्वाद दिले. त्यानंतर ब्रह्मा आणि विष्णूंच्या उपदेशानुसार शंकरांनी स्नान केले.

Verse 16

पूजयामास तां भक्त्या देवीं मङ्‌गलचण्डिकाम् । पाद्यार्घ्याचमनीयैश्च वस्त्रैश्च विविधैरपि

त्यांनी भक्तीने देवी मंगलचंडिकेची पूजा केली. पाद्य, अर्घ्य, आचमनीय आणि विविध वस्त्रांनी तिचे पूजन केले.

Verse 17

पुष्पचन्दननैवेद्यैर्भक्त्या नानाविधैर्मुने । छागैर्मेषैश्च महिषैर्गवयैः पक्षिभिस्तथा

हे मुने! त्यांनी भक्तीने पुष्प, चंदन, नानाविध नैवेद्य तसेच बोकड, मेंढे, म्हैस, नीलगाय आणि पक्षी अर्पण केले.

Verse 18

वस्त्रालङ्‌कारमाल्यैश्च पायसैः पिष्टकैरपि । मधुभिश्च सुधाभिश्च फलैर्नानाविधैरपि

वस्त्र, अलंकार, माळा, पायस, पिष्टक, मध, अमृततुल्य मिष्टान्न आणि नानाविध फळे अर्पण केली.

Verse 19

सङ्‌गीतैर्नर्तकैर्वाद्यैरुत्सवैर्नामकीर्तनैः । ध्यात्वा माध्यन्दिनोक्तेन ध्यानेन भक्तिपूर्वकम्

संगीत, नर्तक, वाद्ये, उत्सव आणि नामसंकीर्तनासह, माध्यंदिन शाखेतील ध्यानानुसार भक्तीने ध्यान केले.

Verse 20

ददौ द्रव्याणि मूलेन मन्त्रेणैव च नारद । ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं सर्वपूज्ये देवि मङ्‌गलचण्डिके

हे नारदा! त्यांनी मूळ मंत्रानेच द्रव्ये अर्पण केली— 'ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं सर्वपूज्ये देवि मङ्गलचण्डिके...'

Verse 21

हूँ हूँ फट् स्वाहाप्येकविंशाक्षरो मनुः । पूज्यः कल्पतरुश्चैव भक्तानां सर्वकामदः

'...हूँ हूँ फट् स्वाहा'—हा एकवीस अक्षरी मंत्र पूजनीय आहे, कल्पतरू प्रमाणे आहे आणि भक्तांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे।

Verse 22

दशलक्षजपेनैव मन्त्रसिद्धिर्भवेद्‌ ध्रुवम् । ध्यानं च श्रूयतां ब्रह्मन् वेदोक्तं सर्वसम्मतम्

दहा लाख जप केल्याने निश्चितच मंत्र-सिद्धी प्राप्त होते. हे ब्रह्मन्! आता वेदांमध्ये वर्णिलेले आणि सर्वसंमत ध्यान ऐका.

Verse 23

देवीं षोडशवर्षीयां शश्वत्सुस्थिरयौवनाम् । बिम्बोष्ठीं सुदतीं शुद्धां शरत्पद्मनिभाननाम्

मी त्या देवीचे ध्यान करतो जी सोळा वर्षांची आहे, जिचे यौवन सदैव स्थिर असते, जिचे ओठ बिंब फळासारखे आहेत, जिचे दात सुंदर आहेत, जी शुद्ध आहे आणि जिचा चेहरा शरद ऋतूतील कमळासारखा आहे.

Verse 24

श्वेतचम्पकवर्णाभां सुनीलोत्पललोचनाम् । जगद्धात्रीं च दात्रीं च सर्वेभ्यः सर्वसम्पदाम्

श्वेत चाफ्याप्रमाणे वर्ण असलेल्या, नीलकमलाप्रमाणे डोळे असलेल्या, जगद्धात्री आणि सर्वांना सर्व संपत्ती देणाऱ्या देवीचे मी ध्यान करतो।

Verse 25

संसारसागरे घोरे ज्योतीरूपां सदा भजे । देव्याश्च ध्यानमित्येवं स्तवनं श्रूयतां मुने

या भयानक संसारसागरात ज्योतिरुप असलेल्या देवीचे मी सदा भजन करतो। हे मुने, हे देवीचे ध्यान आहे, आता तिचे स्तोत्र ऐका।

Verse 26

महादेव उवाच रक्ष रक्ष जगन्मातर्देवि मङ्‌गलचण्डिके । हारिके विपदां राशेर्हर्षमङ्‌गलकारिके

महादेव म्हणाले—हे जगन्माता देवी मंगलचंडिके! माझे रक्षण कर, रक्षण कर. तू संकटांचा नाश करणारी आणि आनंद व मंगल देणारी आहेस।

Verse 27

हर्षमङ्गलदक्षे च हर्षमङ्गलदायिके । शुभे मङ्गलदक्षे च शुभे मङ्‌गलचण्डिके

तू आनंद आणि मंगल देण्यात कुशल आहेस आणि आनंद-मंगल देणारी आहेस. हे शुभे! तू मंगल कार्यात निपुण आणि कल्याणमयी मंगलचंडिका आहेस।

Verse 28

मङ्‌गले मङ्‌गलार्हे च सर्वमङ्‌गलमङ्‌गले । सतां मङ्‌गदे देवि सर्वेषां मङ्गलालये

हे मंगले! तू मङ्गलासाठी पात्र आहेस आणि सर्व मंगलांमध्ये मंगलरूप आहेस. हे देवी! तू सज्जनांना मंगल देणारी आणि सर्वांसाठी मङ्गलाचे आश्रयस्थान आहेस।

Verse 29

पूज्ये मङ्‌गलवारे च मङ्‌गलाभीष्टदेवते । पूज्ये मङ्गलभूपस्य मनुवंशस्य सन्ततम्

तू मंगळवारी पूजनीय आहेस आणि मंगल देणारी अभीष्ट देवी आहेस. तू राजा मंगल आणि मनूवंशातील राजांकडून सदैव पूजिली जातेस।

Verse 30

मङ्‌गलाधिष्ठातृदेवि मङ्‌गलानां च मङ्‌गले । संसारमङ्‌गलाधारे मोक्षमङ्‌गलदायिनि

तू मङ्गलाची अधिष्ठात्री देवी आहेस आणि मंगलांमध्येही मंगल आहेस. तू संसाराच्या मङ्गलाचा आधार आहेस आणि मोक्षरूपी मंगल देणारी आहेस।

Verse 31

सारे च मङ्गलाधारे पारे च सर्वकर्मणाम् । प्रतिमङ्‌गलवारे च पूज्ये मङ्गसुखप्रदे

तू जगाचा सार आणि मङ्गलाचा आधार आहेस, तसेच सर्व कर्मांच्या पलीकडे नेणारी आहेस. प्रत्येक मंगळवारी पूजनीय असलेली तू मंगल आणि सुख प्रदान करतेस।

Verse 32

स्तोत्रेणानेन शम्भुश्च स्तुत्वा मङ्‌गलचण्डिकाम् । प्रतिमङ्‌गलवारे च पूजां दत्त्वा गतः शिवः

या स्तोत्राने मंगलचंडिकेची स्तुती करून आणि प्रत्येक मंगळवारी तिची पूजा करून भगवान शिव तेथून निघून गेले।

Verse 33

प्रथमे पूजिता देवी शिवेन सर्वमङ्‌गला । द्वितीये पूजिता सा च मङ्‌गलेन ग्रहेण च

सर्वप्रथम भगवान शिवाने सर्वमङ्गला देवीची पूजा केली. दुसऱ्यांदा मंगळ ग्रहाने तिची पूजा केली।

Verse 34

तृतीते पूजिता भद्रा मङ्‌गलेन नृपेण च । चतुर्थे मङ्‌गले वारे सुन्दरीभिः प्रपूजिता

तिसऱ्यांदा राजा मंगलने भद्रेची पूजा केली. चौथ्यांदा मंगळवारी सुंदर स्त्रियांनी त्यांची पूजा केली.

Verse 35

पञ्चमे मङ्‌गलाकाङ्‌क्षिनरैर्मङ्‌गलचण्डिका । पूजिता प्रतिविश्वेषु विश्वेशपूजिता सदा

पाचव्यांदा कल्याणाची इच्छा करणाऱ्या पुरुषांनी मंगलचंडिकेची पूजा केली. त्या सर्व विश्वात आणि विश्वेश्वराकडून सदैव पूजिल्या जातात.

Verse 36

ततः सर्वत्र सम्पूज्या बभूव परमेश्वरी । देवैश्च मुनिभिश्चैव मानवैर्मनुभिर्मुने

हे मुने! त्यानंतर ती परमेश्वरी देव, मुनी, मानव आणि मनू यांच्याकडून सर्वत्र पूजली जाऊ लागली.

Verse 37

देव्याश्च मङ्‌गस्तोत्रं यः शृणोति समाहितः । तन्मङ्‌गलं भवेत्तस्य न भवेत्तदमङ्‌गलम् । वर्धते पुत्रपौत्रैश्च मङ्‌गलं च दिने दिने

जो एकाग्र चित्ताने देवीचे हे मंगल स्तोत्र ऐकतो, त्याचे कल्याण होते आणि कधीही अमंगल होत नाही. पुत्र-पौत्रांसह त्याचे मंगल दिवसेंदिवस वाढते.

Verse 38

श्रीनारायण उवाच उक्तं द्वयोरुपाख्यानं ब्रह्मपुत्र यथागमम् । श्रूयतां मनसाऽऽख्यानं यच्छ्रुतं धर्मवक्त्रतः

श्री नारायण म्हणाले: हे ब्रह्मपुत्रा! शास्त्रानुसार दोन देवींचे आख्यान सांगितले आहे. आता मनसा देवीचे आख्यान ऐक, जे मी धर्माच्या मुखातून ऐकले आहे.

Verse 39

सा च कन्या भगवती कश्यपस्य च मानसी । तेनैव मनसा देवी मनसा या च दीव्यति

त्या भगवती कन्या कश्यपांच्या मानसी कन्या आहेत. मनातून उत्पन्न झाल्यामुळे आणि मनातच क्रीडा करत असल्यामुळे त्यांना 'मनसा देवी' म्हणतात.

Verse 40

मनसा ध्यायते या च परमात्मानमीश्वरम् । तेन सा मनसा देवी तेन योगेन दीव्यति

ज्या आपल्या मनाने परमात्मा ईश्वराचे ध्यान करतात, म्हणून त्या 'मनसा देवी' आहेत आणि त्याच योगामुळे त्या दिव्य रूपाने शोभून दिसतात.

Verse 41

आत्मारामा च सा देवी वैष्णवी सिद्धयोगिनी । त्रियुगं च तपस्तप्त्वा कृष्णस्य परमात्मनः

त्या देवी आत्माराम, वैष्णवी आणि सिद्ध योगिनी आहेत. त्यांनी परमात्मा श्रीकृष्णासाठी तीन युगांपर्यंत तपश्चर्या केली.

Verse 42

जरत्कारुशरीरं च दृष्ट्वा यत्क्षीणमीश्वरः । गोपीपतिर्नाम चक्रे जरत्कारुरिति प्रभुः

तपश्चर्येमुळे त्यांचे शरीर क्षीण झालेले पाहून, गोपीपती प्रभू श्रीकृष्णांनी त्यांचे नाव 'जरत्कारू' ठेवले.

Verse 43

वाञ्छितं च ददौ तस्यै कृपया च कृपानिधिः । पूजां च कारयामास चकार च स्वयं प्रभुः

कृपानिधी प्रभूंनी कृपापूर्वक त्यांना इच्छित वरदान दिले. प्रभूंनी स्वतः त्यांची पूजा केली आणि इतरांकडूनही त्यांची पूजा करवून घेतली.

Verse 45

स्वर्गे च नागलोके च पृथिव्यां ब्रह्मलोकतः । भृशं जगत्सु गौरी सा सुन्दरी च मनोहरा । ४४ जगद्‌गौरीति विख्याता तेन सा पूजिता सती । शिवशिष्या च सा देवी तेन शैवी प्रकीर्तिता

स्वर्ग, नागलोक, पृथ्वी आणि ब्रह्मलोकात ती सुंदरी गौरी 'जगद्गौरी' म्हणून प्रसिद्ध आहे. शिवशिष्या असल्यामुळे तिला 'शैवी' म्हणतात.

Verse 46

विष्णुभक्तातीव शश्वद्वैष्णवी तेन कीर्तिता । नागानां प्राणरक्षित्री यज्ञे पारीक्षितस्य च

विष्णूची भक्त असल्यामुळे तिला 'वैष्णवी' म्हणतात. तिने जनमेजयाच्या सर्पयज्ञात नागांचे प्राण वाचवले होते.

Verse 47

नागेश्वरीति विख्याता सा नागभगिनीति च । विषं संहर्तुमीशा या तेन विषहरी स्मृता

ती 'नागेश्वरी' आणि 'नागभगिनी' म्हणून प्रसिद्ध आहे. विष नष्ट करण्यास समर्थ असल्यामुळे तिला 'विषहरी' म्हणतात.

Verse 48

सिद्धयोगं हरात्प्राप तेन सा सिद्धयोगिनी । महाज्ञानं च योगं च मृतसज्जीवनीं पराम्

शंकराकडून सिद्धयोग प्राप्त केल्यामुळे ती 'सिद्धयोगिनी' झाली. तिने महाज्ञान, योग आणि श्रेष्ठ मृतसंजीवनी विद्या प्राप्त केली.

Verse 49

महाज्ञानयुतां तां च प्रवदन्ति मनीषिणः । आस्तीकस्य मुनीन्द्रस्य माता सापि तपस्विनी

विद्वान तिला महाज्ञानयुक्त म्हणतात. ती तपस्विनी मुनींद्र आस्तीकाची माता आहे.

Verse 50

आस्तीकमाता विज्ञाता जगत्यां सुप्रतिष्ठिता । प्रिया मुनेर्जरत्कारोर्मुनीन्द्रस्य महात्मनः

ती जगात 'आस्तीकमाता' म्हणून सुप्रतिष्ठित आहे. ती महात्मा मुनी जरत्कारूची प्रिय पत्नी आहे.

Verse 51

योगिनो विश्वपूज्यस्य जरत्कारुप्रिया ततः । जरत्कारुर्जगद्‌गौरी मनसा सिद्धयोगिनी

विश्वपूज्य योगी जरत्कारूची प्रिया असल्यामुळे ती 'जरत्कारुप्रिया' आहे. जरत्कारू, जगद्गौरी, मनसा आणि सिद्धयोगिनी ही तिची नावे आहेत.

Verse 52

वैष्णवी नागभगिनी शैवी नागेश्वरी तथा । जरत्कारुप्रियास्तीकमाता विषहरेति च

वैष्णवी, नागभगिनी, शैवी, नागेश्वरी, जरत्कारुप्रिया, आस्तीकमाता आणि विषहरी ही तिची इतर नावे आहेत.

Verse 53

महाज्ञानयुता चैव सा देवी विश्वपूजिता । द्वादशैतानि नामानि पूजाकाले तु यः पठेत्

महाज्ञानाने युक्त ती देवी विश्वपूजित आहे. पूजेच्या वेळी जो या बारा नावांचे पठण करतो...

Verse 54

तस्य नागभयं नास्ति तस्य वंशोद्‍भवस्य च । नागभीते च शयने नागग्रस्ते च मन्दिरे

त्याला आणि त्याच्या वंशजांना नागांची भीती राहत नाही. सापांची भीती असलेल्या ठिकाणी झोपले तरी किंवा सापांनी भरलेल्या घरातही तो निर्भय राहतो.

Verse 55

नागशोभे महादुर्गे नागवेष्टितविग्रहे । इदं स्तोत्रं पठित्वा तु मुच्यते नात्र संशयः

सर्पांनी भरलेल्या महादुर्गात किंवा सर्पांनी वेढलेल्या शरीरात असताना हे स्तोत्र वाचल्यास मनुष्य नि:संशय मुक्त होतो।

Verse 56

नित्यं पठेद्यस्तं दृष्ट्वा नागवर्गः पलायते । दशलक्षजपेनैव स्तोत्रसिद्धिर्भवेन्नृणाम्

जो नित्य पाठ करतो त्याला पाहून सर्प पळून जातात. दहा लक्ष जपाने मनुष्यांना स्तोत्रसिद्धी प्राप्त होते।

Verse 57

स्तोत्रसिद्धिर्भवेद्यस्य स विषं भोक्तुमीश्वरः । नागैश्च भूषणं कृत्वा स भवेन्नागवाहनः

ज्याला स्तोत्रसिद्धी प्राप्त होते तो विष प्राशन करण्यास समर्थ होतो. नागांचे अलंकार करून तो नागवाहन होतो।

Verse 58

नागासनो नागतल्पो महासिद्धो भवेन्नरः । अन्ते च विष्णुना सार्धं क्रीडत्येव दिवानिशम्

तो मनुष्य नागांचे आसन आणि शय्या असलेला महासिद्ध होतो. शेवटी तो भगवान विष्णूंसोबत रात्रंदिवस क्रीडा करतो।

Verse 999

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे नारायणनारदसंवादे मङ्‌गलचण्डीमनसयोरुपाख्यानवर्णनं नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः

अठरा हजार श्लोक असलेल्या श्रीमद्देवीभागवत महापुराण संहितेच्या नवव्या स्कंधातील नारायण-नारद संवादातील 'मंगलचंडी आणि मनसा उपाख्यान वर्णन' नावाचा सत्तेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।