Adhyaya 39

Verse 1

लक्ष्म्युपाख्यानवर्णनम् नारद उवाच श्रीमूलप्रकृतेर्देव्या गायत्र्यास्तु निराकृतेः । सावित्रीयमसंवादे श्रुतं वै निर्मलं यशः

लक्ष्मी-उपाख्यानाचे वर्णन. नारद म्हणाले: सावित्री आणि यम यांच्या संवादात मी निराकार मूळप्रकृती देवी गायत्रीचे निर्मल यश ऐकले.

Verse 2

तद्‌गुणोत्कीर्तनं सत्यं मङ्‌गलानां च मङ्‌गलम् । अधुना श्रोतुमिच्छामि लक्ष्म्युपाख्यानमीश्वर

त्यांच्या गुणांचे कीर्तन सत्य आणि मंगलांचेही मंगल आहे. हे ईश्वरा, आता मला लक्ष्मीचे आख्यान ऐकायचे आहे.

Verse 3

केनादौ पूजिता सापि किंभूता केन वा पुरा । तद्‌गुणोत्कीर्तनं मह्यं वद वेदविदांवर

सर्वप्रथम त्यांची पूजा कोणी केली? त्यांचे स्वरूप काय आहे आणि प्राचीन काळी कोणी त्यांची स्तुती केली? हे वेदवेत्त्यांमध्ये श्रेष्ठ, मला त्यांच्या गुणांचे वर्णन सांगा.

Verse 4

श्रीनारायण उवाच सृष्टेरादौ पुरा ब्रह्मन् कृष्णस्य परमात्मनः । देवी वामांससम्भूता बभूव रासमण्डले

श्री नारायण म्हणाले: हे ब्राह्मण, सृष्टीच्या आरंभी प्राचीन काळी परमात्मा कृष्णाच्या डाव्या खांद्यापासून रासमंडलात देवी प्रकट झाली.

Verse 5

अतीव सुन्दरी श्यामा न्यग्रोधपरिमण्डिता । यथा द्वादशवर्षीया शश्वत्सुस्थिरयौवना

त्या अत्यंत सुंदरी, श्यामा आणि न्यग्रोधाप्रमाणे सुडौल अंग असलेल्या होत्या. त्या बारा वर्षांच्या कन्येप्रमाणे नित्य स्थिर यौवन असलेल्या होत्या.

Verse 6

श्वेतचम्पकवर्णाभा सुखदृश्या मनोहरा । शरत्पार्वणकोटीन्दुप्रभाप्रच्छादनानना

त्यांचा वर्ण श्वेत चंपकाप्रमाणे होता, त्या दिसायला सुखद आणि मनोहर होत्या. त्यांच्या मुखाची कांती कोटी शरत्कालीन पूर्ण चंद्रांच्या प्रभाला झाकून टाकणारी होती.

Verse 7

शरन्मध्याह्नपद्मानां शोभामोचनलोचना । सा देवी द्विविधा भूता सह सर्वेश्वरेच्छया

त्यांचे डोळे शरत्कालीन मध्यान्हाच्या कमळांची शोभा हरण करणारे होते. सर्वेश्वराच्या इच्छेने ती देवी दोन रूपांत विभागली गेली.

Verse 8

स्वीयरूपेण वर्णेन तेजसा वयसा त्विषा । यशसा वाससा कृत्या भूषणेन गुणेन च

ते दोन्ही रूप आपल्या स्वरूप, वर्ण, तेज, वय, कांती, यश, वस्त्र, कर्म, भूषण आणि गुणांमध्ये समान होते.

Verse 9

स्मितेन वीक्षणेनैव प्रेम्णा वानुनयेन च । तद्वामांसान्महालक्ष्मीर्दक्षिणासांच्च राधिका

हास्य, दृष्टी, प्रेम आणि अनुनय यामध्येही त्या समान होत्या. त्यांच्या डाव्या भागातून महालक्ष्मी आणि उजव्या भागातून राधिका प्रकट झाली.

Verse 10

राधाऽऽदौ वरयामास द्विभुजञ्च परात्परम् । महालक्ष्मीश्च तत्पश्चाच्चकमे कमनीयकम्

राधेने प्रथम त्या द्विभुज परात्पर प्रभूला वरले. त्यानंतर महालक्ष्मीने त्या कमनीय प्रभूची इच्छा केली.

Verse 11

कृष्णस्तद्‌गौरवेणैव द्विधारूपो बभूव ह । दक्षिणांसश्च द्विभुजो वामांसश्च चतुर्भुजः

त्यांच्या गौरवासाठी कृष्ण स्वतः दोन रूपांत विभागला गेला. उजव्या भागातून द्विभुज आणि डाव्या भागातून चतुर्भुज रूप धारण केले.

Verse 12

चतुर्भुजाय द्विभुजो महालक्ष्मीं ददौ पुरा । लक्ष्यते दृश्यते विश्वं स्निग्धदृष्ट्या ययानिशम्

प्राचीन काळी द्विभुज कृष्णाने महालक्ष्मीला चतुर्भुज नारायणाकडे सोपवले. ज्यांच्या स्निग्ध दृष्टीने हे संपूर्ण विश्व निरंतर पाहिले आणि पोसले जाते.

Verse 13

देवीभूता च महती महालक्ष्मीश्च सा स्मृता । राधाकान्तश्च द्विभुजो लक्ष्मीकान्तश्चतुर्भुजः

ती महान देवी जी प्रकट झाली तिला महालक्ष्मी असे म्हणतात. राधाकांत द्विभुज आहेत, तर लक्ष्मीकांत चतुर्भुज आहेत.

Verse 14

शुद्धसत्त्वस्वरूपा च गोपैर्गोपीभिरावृता । चतुर्भुजश्च वैकुण्ठं प्रययौ पद्मया सह

शुद्धसत्त्वस्वरूपा राधा गोप-गोपींनी वेढलेली राहिली. चतुर्भुज भगवान पद्मासह वैकुंठाला गेले.

Verse 15

सर्वांशेन समौ तौ द्वौ कृष्णनारायणौ परौ । महालक्ष्मीश्च योगेन नानारूपा बभूव सा

कृष्ण आणि नारायण हे दोन्ही सर्व अंशांनी समान आणि श्रेष्ठ आहेत. महालक्ष्मीने योगबलाने अनेक रूपे धारण केली.

Verse 16

वैकुण्ठे च महालक्ष्मीः परिपूर्णतमा रमा । शुद्धसत्त्वस्वरूपा च सर्वसौभाग्यसंयुता

वैकुंठात ती परिपूर्णतमा रमा महालक्ष्मी आहे. ती शुद्धसत्त्वस्वरूपा आणि सर्व सौभाग्यसंपन्न आहे.

Verse 17

प्रेम्णा सा च प्रधाना च सर्वासु रमणीषु च । स्वर्गेषु स्वर्गलक्ष्मीश्च शक्रसम्पत्स्वरूपिणी

प्रेमात ती सर्व स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ आहे. स्वर्गात ती स्वर्गलक्ष्मी आणि इंद्राच्या संपत्तीचे स्वरूप आहे.

Verse 18

पाताले नागलक्ष्मीश्च राजलक्ष्मीश्च राजसु । गृहलक्ष्मीर्गृहेष्वेव गृहिणां च कलांशतः

पाताळात ती नागलक्ष्मी आणि राजांमध्ये राजलक्ष्मी आहे. आपल्या अंशाने ती गृहस्थांच्या घरात गृहलक्ष्मी आहे.

Verse 19

सम्पत्स्वरूपा गृहिणां सर्वमङ्‌गलमङ्‌गला । गवां प्रसूतिः सुरभिर्दक्षिणा यज्ञकामिनी

ती गृहस्थांची संपत्ती आणि सर्वमंगलमयी आहे. ती गाईंची माता सुरभी आणि यज्ञाची प्रिय दक्षिणा आहे.

Verse 20

क्षीरोदसिन्धुकन्या सा श्रीरूपा पद्मिनीषु च । शोभास्वरूपा चन्द्रे च सूर्यमण्डलमण्डिता

ती क्षीरसागराची कन्या आहे, कमळांमध्ये श्री रूप आहे, चंद्रात शोभा आणि सूर्यमंडळाला सुशोभित करणारी आभा आहे.

Verse 21

विभूषणेषु रत्‍नेषु फलेषु च जलेषु च । नृपेषु नृपपत्‍नीषु दिव्यस्त्रीषु गृहेषु च

ती दागिन्यांमध्ये, रत्नांमध्ये, फळांमध्ये आणि जलामध्ये आहे. ती राजांमध्ये, राण्यांमध्ये, दिव्य स्त्रियांमध्ये आणि घरांमध्ये निवास करते.

Verse 22

सर्वसस्येषु वस्त्रेषु स्थानेषु संस्कृतेषु च । प्रतिमासु च देवानां मङ्‌गलेषु घटेषु च

ती सर्व धान्यांमध्ये, वस्त्रांमध्ये, पवित्र स्थानांमध्ये, देवांच्या मूर्तींमध्ये आणि मंगल कलशांमध्ये स्थित आहे.

Verse 23

माणिक्येषु च मुक्तासु माल्येषु च मनोहरा । मणीन्द्रेषु च हीरेषु क्षीरेषु चन्दनेषु च

ती मनमोहक देवी माणिक्ये, मोती, माळा, श्रेष्ठ मणी, हिरे, दूध आणि चंदनामध्ये वास करते.

Verse 24

वृक्षशाखासु रम्यासु नवमेघेषु वस्तुषु । वैकुण्ठे पूजिता साऽऽदौ देवी नारायणेन च

ती वृक्षांच्या सुंदर फांद्यांमध्ये, नवीन मेघांमध्ये आणि सर्व शुभ वस्तूंमध्ये आहे. प्रारंभी वैकुंठात भगवान नारायणाने तिची पूजा केली होती.

Verse 25

द्वितीये ब्रह्मणा भक्त्या तृतीये शङ्‌करेण च । विष्णुना पूजिता सा च क्षीरोदे भारते मुने

हे मुनी! दुसऱ्यांदा ब्रह्मदेवाने भक्तीने आणि तिसऱ्यांदा शंकराने तिची पूजा केली. त्यानंतर विष्णूने क्षीरसागरात आणि भारतात तिची पूजा केली.

Verse 26

स्वायम्भुवेन मनुना मानवेन्द्रेश्च सर्वतः । ऋषीन्द्रैश्च मुनीन्द्रैश्च सद्‌भिश्च गृहिभिर्भवे

या जगात स्वायंभुव मनु, श्रेष्ठ राजे, ऋषी, मुनी, सज्जन आणि गृहस्थांनी तिची पूजा केली.

Verse 27

गन्धर्वैश्चैव नागाद्यैः पातालेषु च पूजिता । शुक्लाष्टम्यां भाद्रपदे कृता पूजा च ब्रह्मणा

पाताळात गंधर्व आणि नागांनी तिची पूजा केली. भाद्रपद महिन्यातील शुक्लाष्टमीला ब्रह्मदेवाने तिची विशेष पूजा केली.

Verse 28

भक्त्या च पक्षपर्यन्तं त्रिषु लोकेषु नारद । चैत्रे पौषे च भाद्रे च पुण्ये मङ्‌गलवासरे

हे नारद! तिन्ही लोकांत चैत्र, पौष आणि भाद्रपद महिन्यातील पवित्र मंगळवारी पंधरा दिवस भक्तीने तिची पूजा केली जाते.

Verse 29

विष्णुना पूजिता सा च त्रिषु लोकेषु भक्तितः । वर्षान्ते पौषसङ्‌क्रान्त्यां माध्यामावाह्य मङ्‌गले

विष्णूने तिन्ही लोकांत भक्तीने तिची पूजा केली. वर्षाच्या शेवटी पौष संक्रांतीला आणि माघ महिन्यात मङ्गलासाठी तिचे आवाहन केले जाते.

Verse 30

मनुस्तां पूजयामास सा भूता भुवनत्रये । पूजिता सा महेन्द्रेण मङ्‌गलेनैव मङ्‌गला

मनूने तिची पूजा केली, ज्यामुळे तिची पूजा तिन्ही लोकांत प्रस्थापित झाली. सर्वमंगला देवीची पूजा महेंद्र आणि मंगळ ग्रहानेही केली.

Verse 31

केदारेणैव नीलेन सुबलेन नलेन च । ध्रुवेणोत्तानपादेन शक्रेण बलिना तथा

केदार, नील, सुबल, नल, ध्रुव, उत्तानपाद, शक्र आणि राजा बळी यांनी तिची पूजा केली.

Verse 32

कश्यपेन च दक्षेण कर्दमेन विवस्वता । प्रियव्रतेन चन्द्रेण कुबेरेणैव वायुना

कश्यप, दक्ष, कर्दम, विवस्वान, प्रियव्रत, चंद्र, कुबेर आणि वायू देव यांनीही तिची पूजा केली.

Verse 33

यमेन वह्निना चैव वरुणेनैव पूजिता । एवं सर्वत्र सर्वेषु पूजिता वन्दिता सदा । सर्वेश्वर्याधिदेवी सा सर्वसम्पत्स्वरूपिणी

त्या यम, अग्नी आणि वरुण यांच्याकडून पूजिल्या गेल्या. अशा प्रकारे त्या सर्वत्र आणि सर्वांकडून सदैव पूजिल्या आणि वंदिल्या जातात. त्या सर्व ऐश्वर्याच्या अधिष्ठात्री देवी आणि सर्व संपत्तीचे स्वरूप आहेत।

Verse 39

ति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे लक्ष्म्युपाख्यानवर्णनं नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे अठरा हजार श्लोकांच्या श्रीमद्देवीभागवत महापुराण संहितेतील नवव्या स्कंधातील 'लक्ष्मी-उपाख्यान वर्णन' नावाचा एकूणचाळीसावा अध्याय समाप्त होतो।