Shloka 60
Indra’s Query on Karma-vipāka and the Viśvarūpa Episode
Lalitopākhyāna Context
Devanagari script
आदिकूर्माकृतिः श्रीमान्मध्ये क्षीरपयोनिधेः / भ्रमतो मन्दराद्रेस्तु तस्या धिष्टानतामगात्
Transliteration
ādikūrmākṛtiḥ śrīmānmadhye kṣīrapayonidheḥ / bhramato mandarādrestu tasyā dhiṣṭānatāmagāt
Translation
क्षीरसागराच्या मध्यभागी श्रीमान् भगवान आदिकूर्मरूप धारण करून फिरत्या मंदराचलाचा अधिष्ठान-आधार झाले।
Word by Word
आदि-कूर्म-आकृतिःthe form of the primeval tortoise
आदि-कूर्म-आकृतिः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootआदि (प्रातिपदिक) + कूर्म (प्रातिपदिक) + आकृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine), प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन (Singular); षष्ठी-तत्पुरुषः (genitive determinative): ‘कूर्मस्य आकृतिः’ with ‘आदि’ as qualifier
श्रीमान्glorious, illustrious
श्रीमान्:
कर्तृविशेषण (Agent-qualifier)
TypeAdjective
Rootश्रीमत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन (Singular)
मध्येin the middle
मध्ये:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeNoun
Rootमध्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), सप्तमी (Locative/7th), एकवचन (Singular)
क्षीर-पयः-निधेःof the ocean of milk(-waters)
क्षीर-पयः-निधेः:
सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootक्षीर (प्रातिपदिक) + पयस् (प्रातिपदिक) + निधि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), षष्ठी (Genitive/6th), एकवचन (Singular); षष्ठी-तत्पुरुषः: ‘क्षीरस्य पयसोः निधिः’ (ocean/treasury of milk and water)
भ्रमतःof (the mountain) rotating
भ्रमतः:
सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
TypeVerb
Rootभ्रम् (धातु)
Formवर्तमान-कृदन्त (Present participle/शतृ), पुंलिङ्ग (Masculine), षष्ठी (Genitive/6th), एकवचन (Singular); ‘भ्रमन्’ → ‘भ्रमतः’ (of/while rotating)
मन्दर-अद्रेःof Mount Mandara
मन्दर-अद्रेः:
सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootमन्दर (प्रातिपदिक) + अद्रि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), षष्ठी (Genitive/6th), एकवचन (Singular); कर्मधारयः: ‘मन्दरः अद्रिः’
तुbut/indeed
तु:
सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle), विरोध/विशेषार्थ (contrast/emphasis)
तस्याःof it/of her
तस्याः:
सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine), षष्ठी (Genitive/6th), एकवचन (Singular)
धिष्ठानताम्the state of being a support/base
धिष्ठानताम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootअधिष्ठानता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine), द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)
अगात्went/assumed
अगात्:
क्रिया (Kriyā/Verb)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formलुङ् (Aorist/लुङ्), परस्मैपद (Parasmaipada), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular)