Adhyaya 19
ललितापरमेश्वरी-सेनाजय-यात्रा (Lalitā Parameśvarī’s Army-March for Victory)
या अध्यायात ललितोपाख्यानातील संवादात अगस्त्य हयग्रीवाला विचारतो—चक्रराजाच्या तेजस्वी रथेंद्राच्या विविध “पर्वां”वर कोणकोणत्या प्रकट देवता/देवी स्थित आहेत? हयग्रीव क्रमाने वर्णन करतो—प्रथम सिद्धि-देव्या, म्हणजे योगसिद्धींचे साकार रूप (अणिमा, महिमा, लघिमा, गरिमा, ईशिता, वशिता, प्राप्ति, प्राकाम्य इ.), जपाफुलासारखा वर्ण, बहुभुज रूप आणि कपाल, त्रिशूल, चिंतामणी इत्यादी आयुध-चिन्हांसह। पुढे रथाच्या अग्रभागी ब्रह्माद्या अष्टशक्ती—ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, माहेंद्री, चामुंडा व महालक्ष्मी—स्वस्व देवतांसदृश रूप-आयुधांसह, ध्यानरूपभेद मान्य करून प्रतिष्ठित आहेत। त्यानंतर मुद्रा-देव्यांचे वर्णन येते—त्यांची स्थाने, हस्तमुद्रा, रंग व शस्त्रे (ढाल-तलवार इ.) आणि नावे जसे सर्वसंक्षोभिणी, सर्वविद्राविणी, सर्वाकर्षिणी, सर्ववशंकारी, सर्वोन्मादिनी, सर्वमहांकुशा, सर्वखेचरी, सर्वबीजा, सर्वयोनि, सर्वत्रिशंडिका—या प्रकट शक्ती आहेत। अध्यायाची रचना ललितेची जययात्रा केवळ युद्ध नव्हे, तर सिद्धी, मातृशक्ती व मुद्राशक्ती यांचा यंत्रात्मक विन्यास म्हणून रथाच्या पर्वांवर मांडते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ललितापरमेश्वरीसेनाजय यात्रा नामाष्टादशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच चक्रराजरथेन्द्रस्य याःपर्वणि समाश्रिताः / देवता प्रकटाभिख्यास्तासामाख्यां निवेदय
अशा रीतीने श्रीब्रह्माण्डमहापुराणाच्या उत्तरभागात, हयग्रीव–अगस्त्य संवादातील ललितोपाख्यानात ‘ललितापरमेश्वरीसेनाजय-यात्रा’ नावाचा अठरावा अध्याय. अगस्त्य म्हणाले—चक्रराज रथेन्द्राच्या ज्या ज्या पर्वावर प्रकट-प्रसिद्ध देवता अधिष्ठित आहेत, त्यांची नावे मला सांगा।
Verse 2
संख्याश्च तासामखिला वर्णभेदांश्च शोभनान् / आयुधानि च दिव्यानि कथयस्व हयानन
हे हयानन! त्यांची एकूण संख्या, त्यांचे शोभिवंत वर्णभेद आणि त्यांची दिव्य आयुधेही सांग।
Verse 3
हयग्रीव उवाच नवमं पर्व दीप्तस्य रथस्य समुपस्थिताः / तश प्रोक्ता सिद्धिदेव्यस्तासां नामानि मच्छृणु
हयग्रीव म्हणाला—दीप्तिमान रथाच्या नवव्या पर्वावर ज्या उपस्थित आहेत, त्या ‘सिद्धि’ देव्या म्हणून सांगितल्या आहेत; त्यांची नावे माझ्याकडून ऐक।
Verse 4
अणिमा महिमाचैव लघिमा गरिमा तथा / ईशिता वशिता चैव प्राप्तिः सिद्धिश्च सप्तमी
अणिमा, महिमा, लघिमा, गरिमा; तसेच ईशिता, वशिता, प्राप्ति आणि सातवी ‘सिद्धि’।
Verse 5
प्राकाम्यमुक्तिसिद्धिश्च सर्वकामाभिधापरा / एतादेव्यश्चतुर्बाह्व्यो जपाकुसुमसंनिभाः
प्राकाम्य, मुक्ति व सिद्धी—या सर्वकाम-प्रदायिनी देव्या आहेत; त्या चतुर्भुजा असून जपाकुसुमासारख्या तेजस्वी आहेत.
Verse 6
चिन्तामणिकपालं च त्रिशूलं सिद्धिकज्जलम् / दधाना दयया पूर्णा योगिभिश्च निषेविताः
त्या चिंतामणीने शोभित कपाल, त्रिशूल आणि सिद्धिदायक कज्जल धारण करतात; दयेनं परिपूर्ण असून योगींनी त्यांची सेवा केली जाते.
Verse 7
तत्र पूर्वार्द्धभागे च ब्रह्माद्या अष्ट शक्तयः / ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्मवी तथा / वाराही चैव मांहेन्द्री चामुण्डा चैव सप्तमी
तेथे पूर्वार्धभागी ब्रह्मादी अष्ट शक्ती आहेत—ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, माहेन्द्री, चामुण्डा आणि सप्तमी.
Verse 8
महालक्ष्मीरष्टमी च द्विभुजाः शोणविग्रहाः / कपालमुत्पलं चैव बिभ्राणा रक्तवाससः
महालक्ष्मी आणि अष्टमी—या द्विभुजा, शोणवर्ण देहधारी; कपाल व उत्पल धारण करून रक्तवस्त्रे परिधान करतात.
Verse 9
अथ वान्य प्रकारेण केचिद्ध्यानं पचक्षते / ब्रह्मादिसदृशाकारा ब्रह्मादिसदृशायुधाः
पुन्हा काही जण अन्य प्रकारे ध्यान सांगतात—त्यांचा आकार ब्रह्मादीसारखा आणि आयुधेही ब्रह्मादीसारखी आहेत.
Verse 10
ब्रह्मादीनां परं चिह्नं धारयन्त्यः प्रकीर्तिताः / तासामूर्ध्वस्थानगतां मुद्रा देव्यो महत्तराः
त्या देव्या ब्रह्मादीनांचे परम चिन्ह धारण करणाऱ्या म्हणून कीर्तिल्या आहेत. त्या महत्तर देवतांची मुद्रा ऊर्ध्वस्थानी स्थित आहे.
Verse 11
मुद्राविरचनायुक्तैर्हस्तैः कमलकान्तिभिः / दाडिमीपुष्पसङ्काशाः पीतांबरमनोहराः
मुद्रा रचनेत निपुण, कमलासारखी कांती असलेल्या हातांनी युक्त त्या देव्या डाळिंबी फुलासारख्या वर्णाच्या व पितांबराने मनोहर आहेत.
Verse 12
चतुर्भुजा भुजद्वन्द्वधृतचर्मकृपाणकाः / मदरक्तविलोलाक्ष्यस्तासां नामानि मच्छृणु
त्या चतुर्भुजा आहेत; भुजांच्या द्वंद्वात चर्म व कृपाण धारण करतात. मदाने रक्तिम व चंचल नेत्र असलेल्या त्या देवतांची नावे माझ्याकडून ऐक.
Verse 13
सर्वसंक्षोभिणी चैव सर्वविद्राविणी तथा / सर्वाकर्षणकृन्मुद्रा तथा सर्ववशङ्करी
एक ‘सर्वसंक्षोभिणी’ आणि एक ‘सर्वविद्राविणी’; तसेच ‘सर्वाकर्षणकृत्’ मुद्रा आणि ‘सर्ववशङ्करी’ अशीही आहे.
Verse 14
सर्वोन्मादनमुद्रा च यष्टिः सर्वमहाङ्कुशा / सर्वखेचरिका मुद्रा सर्वबीजा तथापरा
‘सर्वोन्मादन’ मुद्रा, ‘यष्टि’ (दंड), ‘सर्वमहाङ्कुशा’; तसेच ‘सर्वखेचरिका’ मुद्रा आणि ‘सर्वबीजा’ नावाची परा (श्रेष्ठ) आहे.
Verse 15
सर्वयोनिश्च नवमी तथा सर्वत्रिशण्डिका / सिद्धिब्राहयादिमुद्रास्ता एताः प्रकटशक्तयः
सर्वयोनी, नवमी तसेच सर्वत्रिशण्डिका; आणि सिद्धि-ब्राह्मी आदी मुद्रा—या सर्व प्रकट शक्ती आहेत.
Verse 16
भण्डासुरस्य संहारं कर्तुं रक्तरथे स्थिताः / या गुप्ताख्याः पूर्वमुक्तास्तासां नामानि मच्छृणु
भण्डासुराचा संहार करण्यासाठी त्या रक्तरथावर आरूढ झाल्या; ज्या पूर्वी ‘गुप्त’ म्हणून सांगितल्या, त्यांची नावे माझ्याकडून ऐक.
Verse 17
कामाकर्षणिका चैव बुद्ध्याकर्षणिका कला / अहङ्काराकर्षिणी च शब्दाकर्षणिका कला
काम आकर्षिणी आणि बुद्धी आकर्षिणी कला; अहंकार आकर्षिणी तसेच शब्द आकर्षिणी कला.
Verse 18
स्पर्शाकर्षणिका नित्या रूपाकर्षणिका कला / रसाकर्षणिका नित्या गन्धाकर्षणिका कला
स्पर्श आकर्षिणी नित्या, रूप आकर्षिणी कला; रस आकर्षिणी नित्या, गंध आकर्षिणी कला.
Verse 19
चित्ताकर्षणिका नित्या धैर्याकर्षणिका कला / स्मृत्या कर्षणिका नित्या नामाकर्णणिका कला
चित्त आकर्षिणी नित्या, धैर्य आकर्षिणी कला; स्मृती आकर्षिणी नित्या, आणि नाम आकर्णिणी कला.
Verse 20
बीजाकर्षणिका नित्या चात्मकर्षणिका कला / अमृताकर्षणी नित्या शरीराकर्षिणी कला
बीज आकर्षिणारी नित्य कला आणि आत्मा आकर्षिणारी कला; अमृत आकर्षिणारी नित्य शक्ती व शरीर आकर्षिणारी कला आहे.
Verse 21
एताः षोडश शीतांशुकलारूपाश्च शक्तयः / अष्टमं पर्व सम्प्राप्ता गुप्ता नाम्ना प्रकीर्तिताः
या सोळा शक्ती शीतांशु (चंद्र) कलारूप आहेत; आठव्या पर्वास प्राप्त होऊन त्या ‘गुप्ता’ या नावाने प्रसिद्ध झाल्या.
Verse 22
विद्रुमद्रुमसङ्काशा मन्दस्मित मनोहराः / चतुर्भुजास्त्रिनेत्राश्च चन्द्रार्कमुकुजोज्ज्वलाः
त्या विद्रुमवृक्षासारख्या तेजस्वी, मंदस्मिताने मनोहर; चतुर्भुजा, त्रिनेत्री आणि चंद्र-सूर्य मुकुटांनी उजळलेल्या होत्या.
Verse 23
चापबाणौ चर्मखड्गौ दधाना दिव्यकान्तयः / भण्डासुरवधार्थाय प्रवृत्ताः कुम्भसम्भव
दिव्य कांतिने युक्त त्या धनुष्य-बाण आणि ढाल-खड्ग धारण करून; हे कुंभसम्भव, भण्डासुरवधासाठी प्रवृत्त झाल्या.
Verse 24
सायन्तनज्वलद्दीपप्रख्यचक्ररथस्य तु / सप्तमे पर्वणि कृतावासा गुप्ततराभिधाः
सायंकाळच्या जळत्या दीपाप्रमाणे तेजस्वी चक्ररथाच्या; सातव्या पर्वणी निवास करून त्या ‘गुप्ततरा’ या नावाने ओळखल्या गेल्या.
Verse 25
अनङ्गमदनानङ्गमदनातुरया सह / अनङ्गलेखा चानङ्गवेगानङ्गाङ्कुशापि च
अनंगमदना अनंगमदनातुरा हिच्यासह, तसेच अनंगलेखा, अनंगवेगा आणि अनंगांकुशा ह्याही होत्या।
Verse 26
अनङ्गमालिग्यपरा एता देव्यो जपात्विषः / इक्षुचापं पुष्पशरान्पुष्पकन्दुकमुत्पलम्
जपाफुलासारख्या तेजस्वी या देव्या अनंगाला आलिंगन करण्यास तत्पर होत्या; त्या इक्षुधनुष्य, पुष्पबाण, पुष्पकंदुक व उत्पल धारण करीत होत्या।
Verse 27
बिभ्रत्यो ऽदभ्रविक्रान्तिशालिन्यो ललिताज्ञया / भण्डासुरमभिक्रुद्धाः प्रज्वलन्त्य इव स्थिताः
अपर पराक्रमशालिनी त्या ललितेच्या आज्ञेने शस्त्रे धारण करून; भंडासुरावर क्रुद्ध होऊन जणू ज्वाळांसारख्या उभ्या राहिल्या।
Verse 28
अथ चक्ररथेन्द्रस्य षष्ठं पर्व समाश्रिताः / सर्वसंक्षोभिणीमुख्याः सम्प्रदायाख्यया युताः
त्यानंतर त्या चक्ररथेंद्राच्या सहाव्या पर्वास आश्रयास गेल्या; ‘सर्वसंक्षोभिणी’ प्रमुख शक्ती ‘सम्प्रदाय’ नावाच्या क्रमाने युक्त होत्या।
Verse 29
वेणीकृतकचस्तोमाः सिंदूरतिलकोज्ज्वलाः / अतितीव्रस्वभावाश्च कालानलसमत्विषः
त्यांचे केश वेणीमध्ये गुंफलेले, सिंदूर-टिळकाने उजळलेले; स्वभाव अतितीव्र आणि प्रभा प्रलयाग्नीसम होती।
Verse 30
वह्निबाणं वह्निचापं वह्निरूपमसिं तथा / वह्निचक्राख्याफलकं दधाना दीप्तविग्रहाः
ते अग्निबाण, अग्निधनुष्य, अग्निरूप तलवार तसेच ‘अग्निचक्र’ नावाचे फलक धारण करून तेजस्वी देहाने प्रकट झाले।
Verse 31
असुरेन्द्रं प्रति क्रुद्धाः कामभस्मसमुद्भवाः / आज्ञाशक्तय एवैता ललिताया महौजसः
ते असुरेंद्रावर क्रुद्ध होते; कामदेवाच्या भस्मातून उत्पन्न झालेले हेच महातेजस्विनी ललितेच्या आज्ञाशक्ती आहेत।
Verse 32
सर्वसंक्षोभिणी चैव सर्वविद्राविणी तथा / सर्वाकर्षणिका शक्तिः सर्वाह्लादिनिका तथा
एक ‘सर्वसंक्षोभिणी’, दुसरी ‘सर्वविद्राविणी’; एक ‘सर्वाकर्षणिका’ शक्ती आणि एक ‘सर्वाह्लादिनिका’ शक्ती आहे।
Verse 33
सर्वसंमोहिनीशक्तिः सर्वस्तम्भनशक्तिका / सर्वजृंभणशक्तिश्च सर्वोन्मादनशक्तिका
एक ‘सर्वसंमोहिनी’ शक्ती, एक ‘सर्वस्तम्भन’ शक्ती; एक ‘सर्वजृंभण’ शक्ती आणि एक ‘सर्वोन्मादन’ शक्ती आहे।
Verse 34
सर्वार्थसाधिका शक्तिः सर्वसम्पत्तिपूरणी / सर्वमन्त्रमयी शक्तिः सर्वद्वन्द्वक्षयङ्करी
एक ‘सर्वार्थसाधिका’ शक्ती आहे, जी सर्व संपत्ती पूर्ण करते; आणि एक ‘सर्वमंत्रमयी’ शक्ती आहे, जी सर्व द्वंद्वांचा क्षय करणारी आहे।
Verse 35
एवं तु सम्प्रदायानां नामानि कथितानि वै / अथ पञ्चमपर्वस्थाः कुलोत्तीर्णा इति स्मृताः
अशा रीतीने संप्रदायांची नावे निश्चयच सांगितली. नंतर पाचव्या पर्वात स्थित ते ‘कुलोत्तीर्ण’ असे स्मरणात आहेत.
Verse 36
ताश्च सप्तटिकसङ्काशाः परशुं पाशमेव च / गदां घण्टां मणिं चैव दधाना दीप्तविग्रहाः
त्या सात टिकांसारख्या दीप्त होत्या; आणि परशु, पाश, गदा, घंटा व मणी धारण करून तेजस्वी देहयुक्त होत्या.
Verse 37
देवद्विषमति क्रुद्धा भ्रुकुटीकुटिलाननाः / एतासामपि नामानि समाकर्मय कुम्भज
देवद्वेष्ट्यांवर क्रुद्ध, भृकुटीने वाकडे झालेले मुख असलेल्या—हे कुम्भज! यांचीही नावे क्रमाने ठरव.
Verse 38
सर्वसिद्धिप्रदा देवी सर्वसम्पत्प्रदा तथा / सर्वप्रियङ्करी देवी सर्वमङ्गलकारिणी
देवी सर्व सिद्धी देणारी, तसेच सर्व संपत्ती देणारी; सर्वांना प्रिय करणारी देवी आणि सर्व मंगल करणारी आहे.
Verse 39
सर्वकामप्रदा देवी सर्वदुःखविमोचिनी
देवी सर्व कामना देणारी आणि सर्व दुःखांपासून मुक्त करणारी आहे.
Verse 40
सर्वमृत्युप्रशमिनी सर्वविघ्ननिवारिणी / सर्वाङ्गसुन्दरी देवी सर्वसौभाग्यदायिनी
ती देवी सर्व मृत्युभय शमविणारी, सर्व विघ्ने दूर करणारी; सर्वांगसुंदरी आणि सर्व सौभाग्य देणारी आहे.
Verse 41
दशैन्ताः कथिता देव्यो दयया पूरिताशयाः / चक्रे तुरीयपर्वस्था मुक्ताहारसमत्विषः
या दहा देव्या करुणेने परिपूर्ण अंतःकरणाच्या सांगितल्या आहेत; त्या चक्रात तुरीय पर्वावर स्थित असून मोत्यांच्या हारासारख्या तेजस्वी आहेत.
Verse 42
निगर्भयोगिनीनाम्ना प्रथिता दश कीर्तिताः / सर्वज्ञा सर्वशक्तिश्च सर्वैश्वर्यप्रदा तथा
‘निगर्भयोगिनी’ या नावाने प्रसिद्ध अशा या दहा देव्या कीर्तिल्या आहेत; त्या सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमती आणि सर्व ऐश्वर्य देणाऱ्या आहेत.
Verse 43
सर्वज्ञानमयी देवी सर्वव्याधिविनाशिनी / सर्वाधारस्वरूपा च सर्वपापहरा तथा
ती देवी सर्वज्ञानमयी, सर्व व्याधींचा नाश करणारी; सर्वांचा आधारस्वरूप आणि सर्व पापे हरून नेणारी आहे.
Verse 44
सर्वानन्दमयी देवी सर्वरक्षास्वरूपिणी / दशमी देवताज्ञेया सर्वेष्सितफलप्रदा
ती देवी सर्वानंदमयी व सर्वरक्षास्वरूपिणी आहे; तिला दहावी देवता म्हणून जाणावे, जी सर्व इच्छित फळे देते.
Verse 45
एताश्चतुर्भुजा ज्ञेया वज्रं शक्तिं च तोमरम् / चक्रं चैवाभिबिभ्राणा भण्डासुरवधोद्यताः
या देव्या चतुर्भुजा आहेत; त्या वज्र, शक्ती, तोमर व चक्र धारण करून भण्डासुरवधासाठी उद्यत आहेत.
Verse 46
अथ चक्ररथेन्द्रस्य तृतीयं पर्वसंश्रिताः / रहस्ययोगिनीनाम्ना प्रख्याता वागधीश्वराः
यानंतर चक्ररथेन्द्राच्या तृतीय पर्वात आश्रित, ‘रहस्ययोगिनी’ या नावाने प्रसिद्ध वाणीच्या अधीश्वरी देव्या आहेत.
Verse 47
रक्ताशोकप्रसूनाभाबाणकार्मुकपाणयः / कवचच्छन्नसर्वाङ्गयो वीणापुस्तकशोभिताः
त्या रक्त अशोकपुष्पासारख्या तेजस्वी; हातात बाण व धनुष्य; सर्वांग कवचाने आच्छादित, वीणा व पुस्तकाने शोभित आहेत.
Verse 48
वशिनी चैव कामेशी भोगिनी विमला तथा / अरुणाच जविन्याख्या सर्वेशी कौलिनी तथा
वशिनी, कामेशी, भोगिनी, विमला, अरुणा, ‘जविनी’ नावाने प्रसिद्ध, सर्वेशी आणि कौलिनी—या आहेत.
Verse 49
अष्टावेताः स्मृता देव्यो दैत्यसंहारहेतवः / अथ चक्ररथेन्द्रस्य द्वितीयं पर्वसंश्रिताः
या आठ देव्या दैत्यसंहाराचे कारण म्हणून स्मरणात आहेत; पुढे त्या चक्ररथेन्द्राच्या द्वितीय पर्वात आश्रित आहेत.
Verse 50
चापबाणौ पानपात्रं मातुरुङ्गं कृपाणिकाम् / तिस्रस्त्रिपीठनिलया अष्टबाहुसमन्विताः
त्या धनुष्य-बाण, पानपात्र, मातुलिंग (लिंबू) आणि कृपाण धारण करतात; त्रिपीठनिवासिनी त्या तिन्ही देवी अष्टभुजांनी युक्त आहेत.
Verse 51
पलकं नागपाशं च घण्टां चैव महाध्वनिम् / विभ्राणा मदिरामत्ता अतिगुप्तरहस्यकाः
त्या पलक, नागपाश आणि महाध्वनी घंटा धारण करतात; मदिरामत्त होऊन त्या अतिगुप्त रहस्यांनी युक्त आहेत.
Verse 52
कामेशी चैव वज्रेशी भगमालिन्यथापरा / तिस्र एताः स्मृता देव्यो भण्डे कोपसमन्विताः
कामेशी, वज्रेशी आणि दुसरी भगमालिनी—या तिन्ही देवी भण्डासुराविषयी क्रोधयुक्त म्हणून स्मरणात आहेत.
Verse 53
ललितासममाहात्म्या ललितासमतेजसः / एतास्तु नित्यं श्रीदेव्या अन्तरङ्गाः प्रकीर्तिताः
माहात्म्यात ललितेसमान आणि तेजातही ललितेसमान—या सदैव श्रीदेवीच्या अंतरंग शक्ती म्हणून कीर्तिल्या आहेत.
Verse 54
अथानन्दमहापीठे रथमध्यमपर्वणि / परितो रचितावासाः प्रोक्ताः पञ्चदशाक्षराः
त्यानंतर आनंद-महापीठात, रथाच्या मध्यम पर्वणी, सर्व बाजूंनी रचित आवासांनी युक्त अशी पञ्चदशाक्षरी (मंत्रशक्ती) सांगितली आहे.
Verse 55
तिथिनित्याः कालरूपा विश्वं व्याप्यैव संस्थिताः / भण्डासुरादिदैत्येषु प्रक्षुब्धभ्रुकुटीतटाः
तिथिनित्याः या कालरूप आहेत; त्या सर्व विश्व व्यापून स्थित आहेत. भंडासुरादि दैत्यांवर त्या क्रुद्ध भृकुटीच्या तटाने प्रचंड होतात.
Verse 56
देवीसमनिजाकारा देवीसमनिजायुधाः / जगतामुपकाराय वर्तमाना युगेयुगे
त्या देवीसमान रूपाच्या आणि देवीसमान आयुधांच्या आहेत; जगताच्या उपकारासाठी त्या युगोयुगी कार्यरत असतात.
Verse 57
तासां नामानि मत्तस्त्वमवधारयकुम्भज / कामेशी भगमाला च नित्यक्लिन्ना तथैव च
हे कुंभज! माझ्याकडून तू त्यांची नावे नीट जाणून घे—कामेशी, भगमाला आणि तसेच नित्यक्लिन्ना.
Verse 58
भेरुण्डा वह्निवासिन्यो महावज्रेश्वरी तथा / दती च त्वरिता देवी नवमी कुलसुन्दरी
भेरुण्डा, वह्निवासिन्यः, महावज्रेश्वरी; तसेच दती, त्वरिता देवी, नवमी आणि कुलसुंदरी.
Verse 59
नित्या नीलपताका च विजया सर्वमङ्गला / ज्वालामालिनिकाचित्रे दश पञ्च च कीर्तिताः
नित्या, नीलपताका, विजया, सर्वमंगला आणि ज्वालामालिनिका—अशा रीतीने ‘चित्रे’मध्ये दहा आणि पाच, म्हणजे पंधरा, कीर्तित आहेत.
Verse 60
एताभिः सहिता देवी सदा सेवैकबुद्धिभिः / दुष्टं भण्डासुरं जेतुं निर्ययौ परमेश्वरी
या सर्वांसह, सेवेत एकनिष्ठ बुद्धी असलेल्या परमेश्वरी देवी दुष्ट भण्डासुरास जिंकण्यासाठी प्रस्थान केली।
Verse 61
मन्त्रिनाथा महाचक्रे गीतिं चक्रे रथोत्तमे / सप्तपर्वाणि चोक्तानि तत्र देव्याश्च ताः शृणु
मन्त्रिनाथेने त्या श्रेष्ठ रथाच्या महाचक्रात गीती रचली; तेथे देवीची सात पर्वे सांगितली आहेत—ती ऐक।
Verse 62
गेयचक्ररथे पर्वमध्यपीढनिकेतना / संगीतयोगिनी प्रोक्ता श्रीदेव्या अतिवल्लभा
गेयचक्र-रथाच्या पर्वमध्य पीठात वास करणारी, ‘संगीतयोगिनी’ म्हणून कथित, श्रीदेवीस अत्यंत प्रिय आहे।
Verse 63
तदेव प्रथमं पर्व मन्त्रिण्यास्तु निवासभूः / अथ द्वितीयपर्वस्था गेयचक्रे रथोत्तमे
तेच पहिले पर्व मन्त्रिणीचे निवासस्थान आहे; आणि दुसरे पर्व त्या श्रेष्ठ गेयचक्र-रथात स्थित आहे।
Verse 64
रतिः प्रीतिर्मनोजा च वीणाकार्मुकपाणयः / तमालश्यामलाकारा दानवोन्मूलनक्षमाः
रति, प्रीति आणि मनोजा—ज्यांच्या हाती वीणा व धनुष्य आहे; तमालासारखी श्यामकाया, दानवांचे उन्मूलन करण्यास समर्थ आहेत।
Verse 65
तृतीयपर्वसंरूढा मनोभूबाणदेवता / द्राविणी शोषिणी चैव बन्धिनी मोहिनी तथा
तृतीय पर्वावर आरूढ, मनोभवाच्या बाणांच्या देवता—द्राविणी, शोषिणी, बंधिनी आणि मोहिनी।
Verse 66
उन्मादिनीति पञ्चैता दीप्तकार्मुकपाणयः / तत्र पर्वण्यधस्तात्तु वर्तमाना महौजसः
उन्मादिनी असे पाचही, ज्यांच्या हाती तेजस्वी धनुष्ये आहेत; त्या त्या पर्वाच्या खाली स्थित, महातेजस्वी आहेत.
Verse 67
कामराजश्च कन्दर्पौं मन्मथो मकरध्वजः / मनोभवः पञ्चमः स्यादेते त्रैलोक्यमोहनाः
कामराज, कंदर्प, मन्मथ, मकरध्वज आणि पाचवा मनोभव—हे त्रैलोक्याला मोहित करणारे आहेत.
Verse 68
कस्तूरीतिलकोल्लासिभालामुक्ताविराजिताः / कवचच्छन्नसर्वाङ्गाः पलाशप्रसवत्विषः
कस्तुरी-टिळकाने उजळलेले ललाट, मोत्यांनी शोभित; कवचाने झाकलेले सर्व अंग, पलाशफुलांसारखी कांती।
Verse 69
पञ्चकामा इमे प्रोक्ता भण्डासुरवधार्थिनः / जेयचक्ररथेन्द्रस्य चतुर्थं पर्व संश्रिताः
हे ‘पंचकामा’ म्हणून सांगितले गेले, भंडासुर-वध इच्छिणारे; जेयचक्र रथेन्द्राच्या चौथ्या पर्वात आश्रित आहेत.
Verse 70
ब्रह्मीमुख्यास्तु पूर्वोक्ताश्चण्डिका त्वष्टमी परा / तत्र पर्वण्यधस्ताच्च लक्ष्मीश्चैव सरस्वती
पूर्वोक्त देवतांमध्ये ब्राह्मी इत्यादी प्रमुख आहेत; आणि अष्टमीला परा चंडिका आहे. त्या पर्वणीच्या अधोभागी लक्ष्मी व सरस्वतीही आहेत.
Verse 71
रतिः प्रीतिः कीर्तिशान्ती पुष्टिस्तुष्टिश्च शक्तयः / एताश्चक्रोधरक्ताक्ष्यो दैत्यं हन्तुं महाबलम्
रती, प्रीती, कीर्ती, शांती, पुष्टी आणि तुष्टी—या शक्ती आहेत. क्रोधाने रक्तनेत्र झालेल्या त्या महाबली दैत्याचा वध करण्यास निघाल्या.
Verse 72
कुन्तचक्रधराः प्रोक्ताः कुमार्यः कुंभसंभव / पञ्चमं पर्व संप्राप्ता वामाद्याः षोडशापराः
हे कुंभसंभवा! त्या कुमारिका कुंत व चक्र धारण करणाऱ्या म्हणून सांगितल्या आहेत. पाचव्या पर्वात वामा इत्यादी आणखी सोळा (कुमारिका) प्रकट झाल्या.
Verse 73
गीतिं चक्रू रथेन्द्रस्य तासां नामानि मच्छृणु / वामा ज्येष्टा च रौद्री च शान्तिः श्रद्धा सरस्वती
त्यांनी रथेन्द्रासाठी गीत गायिले; आता त्यांची नावे माझ्याकडून ऐक—वामा, ज्येष्ठा, रौद्री, शांती, श्रद्धा आणि सरस्वती.
Verse 74
श्रीभूशाक्तिश्च लक्ष्मीश्च सृष्टिश्चैव तु मोहिनी / तथा प्रमाथिनी चाश्वसिनी वीचिस्तथैव च
श्री-भू-शक्ती, लक्ष्मी, सृष्टी आणि मोहिनी; तसेच प्रमाथिनी, आश्वसिनी आणि वीचीही (त्यांत आहेत).
Verse 75
विद्युन्मालिन्यथ सुरानन्दाथो नागबुद्धिका / एतास्तु कुरविन्दाभा जगत्क्षोभणलंपटाः
विद्युन्मालिनी, सुरानंदा आणि नागबुद्धिका—या सर्व कुरविंदासारख्या प्रभेच्या, जगत् क्षोभविण्यात आसक्त आहेत।
Verse 76
महासरसमन्नाहमादधानाः पदेपदे / वज्रकङ्कटसंछन्ना अट्टहासोज्ज्वलाः परे / वज्रदण्डौ शतघ्नीं च संबिभ्राणा भुशुण्डिकाः
प्रत्येक पावलागणिक महासरसमय सन्नाह धारण करून, वज्रकंकटांनी आच्छादित, अट्टहासाने उजळ; वज्रदंड, शतघ्नी व भुशुण्डिका धारण करीत आहेत।
Verse 77
अथ गीतिरथेन्द्रस्य षष्ठं पर्व समाश्रिताः / असिताङ्गप्रभृतयो भैरवाः शस्त्रभीषणाः
मग गीतिरथेन्द्राच्या सहाव्या पर्वात असिताङ्ग आदी भैरव, शस्त्रांनी भीषण, प्रकट झाले।
Verse 78
त्रिशिखं पानपात्रं च बिभ्राणा नीलवर्चसः / असिताङ्गो रुरुश्चण्डः क्रोध उन्मत्तभैरवः
नील तेज असलेले ते त्रिशिख व पानपात्र धारण करतात—असिताङ्ग, रुरु, चण्ड, क्रोध आणि उन्मत्तभैरव।
Verse 79
कपाली भीषणश्चैव संहारश्चाष्ट भैरवाः / अथ गीतिरथेन्द्रस्य सप्तमं पर्व संश्रिताः
कपाली, भीषण आणि संहार—हे आठ भैरव; मग ते गीतिरथेन्द्राच्या सातव्या पर्वात संश्रित झाले।
Verse 80
मातङ्गी सिद्धलक्ष्मीश्च महामातङ्गिकापि च / महती सिद्धलक्ष्मीश्च शोणा बाणधनुर्धराः
मातंगी, सिद्धलक्ष्मी, महामातंगिका तसेच महती सिद्धलक्ष्मी—आणि शोणा, जी धनुष्यबाण धारण करणारी आहे.
Verse 81
तस्यैव पर्वणो ऽधस्ताद्गणपः क्षेत्रपस्तथा / दुर्गांबा बटुकश्चेंव सर्वे ते शस्त्रपाणयः
त्याच पर्वाच्या खाली गणप व क्षेत्रपाल आहेत; दुर्गांबा आणि बटुकही—ते सर्व शस्त्रधारी आहेत.
Verse 82
तत्रैव पर्वणो ऽधस्ताल्लक्ष्मीश्चैव सरस्वती / शङ्खः पद्मो निधिश्चैव ते सर्वे शस्त्रपाणयः
तेथेच त्या पर्वाच्या खाली लक्ष्मी व सरस्वती आहेत; शंख, पद्म आणि निधीही—ते सर्व शस्त्रधारी आहेत.
Verse 83
लोकद्विषं प्रति क्रुद्धा भण्डं चण्डपराक्रमम् / शक्रादयश्च विष्म्वन्ता दश दिक्चक्रनायकाः
लोकद्वेष्ट्यावर क्रुद्ध होऊन, उग्र पराक्रमी भंडावर (ते धावून गेले); आणि शक्रादि दहा दिशांचे अधिपती विस्मयित झाले.
Verse 84
शक्तिरूपास्तत्र पर्वण्यधस्तात्कृतसंश्रयाः / वज्रे शक्तिं कालदण्डमकिं पाशं ध्वजं तथा
तेथे त्या पर्वाच्या खाली शक्तिरूपा (देव्या) आश्रय घेऊन स्थित होत्या—वज्र, शक्ति, कालदंड, अंकुश, पाश आणि ध्वज धारण करून.
Verse 85
गदां त्रिशूलं दर्भास्त्रं वज्रं च दधतस्त्वमी / सेवन्ते मन्त्रिनाथां तां नित्यं भक्तिसमन्विताः
ते गदा, त्रिशूळ, दर्भास्त्र व वज्र धारण करून, भक्तिसंयुक्त होऊन नित्य मंत्रिणीनाथा देवीची सेवा करीत असतात।
Verse 86
भण्डासुरान्दुर्दुरूढान्निहन्तुं विश्वकण्टकान् / मन्त्रिनाथाश्रयद्वारा ललिताज्ञापनोत्सुकाः
जगाला काटा ठरणाऱ्या दुर्दम भंडासुरांचा संहार करण्यासाठी, ते मंत्रिणीनाथेच्या आश्रयाने ललिता देवीची आज्ञा मिळविण्यास उत्सुक आहेत।
Verse 87
गीतिचक्ररथोपान्ते दिक्पालाः संश्रयं ददुः / सर्वेषां चैव देवानां मन्त्रिणी द्वारतः कृता
गीति-चक्ररथाच्या जवळ दिक्पालांनी आश्रय घेतला; आणि सर्व देवांसाठी मंत्रिणीला द्वारपालरूपे नेमले गेले।
Verse 88
विज्ञापना महादेव्याः कार्यसिद्धिं प्रयच्छति / राक्षी विज्ञापना चेति प्रधानद्वारतः कृता
महादेवीकडे केलेली विनंती कार्यसिद्धी देते; म्हणून ‘राक्षी’ आणि ‘विज्ञापना’ या दोघींना प्रधान द्वारावर नेमले गेले।
Verse 89
यथा खलु फलप्राप्तिः सेवकानां हि जायते / अन्यथा कथमेतेषां सामर्थ्यं ज्वलितौजसः
सेवकांना जशी फळप्राप्ती होते तशीच होते; अन्यथा ज्वलंत तेज असलेल्या यांचे सामर्थ्य तरी कसे सिद्ध होईल?
Verse 90
अपधृष्यप्रभावायाः श्रीदेव्या उपसर्पणे / सा हि संगीतविद्येति श्रीदेव्या अतिवल्लभा
अपराजेय प्रभाव असलेल्या श्रीदेवीजवळ जेव्हा उपसर्पण केले जाते, ती ‘संगीतविद्या’ म्हणून प्रसिद्ध असून श्रीदेवीला अत्यंत प्रिय आहे।
Verse 91
नातिलङ्घति च क्वापि तदुक्तं कार्यसिद्धिषु / श्रीदेव्याःशक्तिसाम्राज्ये सर्वकर्माणि मन्त्रिणी
कार्यसिद्धीच्या बाबतीत ती सांगितलेले कधीही ओलांडत नाही; श्रीदेवीच्या शक्तिसाम्राज्यात ती सर्व कर्मांची मंत्रिणी आहे।
Verse 92
अकर्त्तुमन्यथा कर्तुं कर्तुं चैव प्रगल्भते / तस्मात्सर्वे ऽपि दिक्पालाः श्रीदेव्या जयकाङ्क्षिणः / तस्याः प्रधानभूतायाः सेवामेव वितन्वते
ती न करावयाचेही करून दाखविण्यास, आणि केलेलेही अन्यथा करण्यास समर्थ आहे; म्हणून सर्व दिक्पाल श्रीदेवीच्या जयाची आकांक्षा धरून तिच्या प्रधान शक्तीचीच सेवा करीत राहतात।
Verse 93
इति श्रीललितादेव्याश्चक्रराजरथोत्तमे / पर्वस्थितानां देवीनां नामानि कथितान्यलम्
अशा प्रकारे श्रीललितादेवीच्या श्रेष्ठ चक्रराज-रथावर पर्वांवर स्थित देविंची नावे पुरेशी सांगितली गेली।
Verse 94
भण्डासुरस्य संहारे तस्या दिव्यायुधान्यपि / प्रोक्तानि गेयचक्रस्य पर्वदेव्याश्च कीर्तिताः
भण्डासुराच्या संहारात तिची दिव्य आयुधेही सांगितली गेली, तसेच गेयचक्रातील पर्वदेवींचेही कीर्तन झाले।
Verse 95
इमानि सर्वदेवीनां नामान्याकर्णयन्ति ये / सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते स्युर्विजयिनो नराः
जे सर्वदेवींंची ही नावे श्रद्धेने ऐकतात, ते सर्व पापांपासून मुक्त होऊन विजयी पुरुष होतात.
Frequently Asked Questions
The Siddhi-devīs are enumerated first (Aṇimā through Prāpti/Siddhi and related attainments). Doctrinally, they convert yogic capacities into personified, deployable Śakti-functions within Lalitā’s campaign cosmology.
By assigning named śaktis to specific parvans/sections of the ratha, the text maps a hierarchical power-distribution (siddhis, mātṛkā-like śaktis, mudrās) onto a mobile yantra—turning procession/march into a structured cosmogram.
They represent operative ritual gestures as deities: each mudrā-name encodes a function (agitation, dispersal, attraction, subjugation, etc.), implying that Lalitā’s victory is achieved through regulated Śākta praxis—mantra–mudrā–yantra—rather than brute force alone.