Adhyaya 16
Vaivāhika-utsava (Martial Procession of Lalitā’s Śakti-Senā) / वैवाहिकोत्सवः
या अध्यायखंडात (उत्तरभागातील ललितोपाख्यान) हयग्रीव–अगस्त्य संवादात ललिता परमेेश्वरी त्रैलोक्यकण्टक भण्डाचा नाश करण्यासाठी शक्तिसेनेची कूच घडविते. मृदंग, मुरज, पटह, आनक, पणव इत्यादी वाद्यांचा निनाद सर्वत्र भरून युद्धोत्सवाची दिव्यता निर्माण करतो. पुढे सम्पत्करी देवीप्रमुख शक्तिरूपिणी गज-अश्व-रथांच्या विशाल मांडणीसह, नामांकित वाहने व ध्वज घेऊन प्रकट होतात—ही केवळ रणभूमी नव्हे, तर विश्वव्यापी शोभायात्रा भासते. नाद, सेनाव्यूह आणि शक्तींचे व्यक्त रूप ललितेचे सार्वभौम्य अधिपत्य दर्शविते, जेव्हा ती भण्डासुरासमोर अग्रसर होते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने वैवाहिकोत्सवो नाम पञ्चदशो ऽध्यायः अथ सा जगतां माता ललिता परमेश्वरी / त्रैलोक्यकण्टकं भण्डं दैत्यं जेतुं विनिर्ययौ
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्डमहापुराणाच्या उत्तरभागातील हयग्रीव–अगस्त्य संवादातील ललितोपाख्यानात ‘वैवाहिकोत्सव’ नावाचा पंधरावा अध्याय. तेव्हा जगन्माता ललिता परमेश्वरी त्रैलोक्याचा कण्टक असलेल्या भण्ड दैत्याला जिंकण्यासाठी प्रस्थान केली.
Verse 2
चकार मर्दलाकारानंभोराशींस्तु सप्त ते / प्रभूतमर्द्दलध्वानैः पूरयामासुरंबरम्
त्यांनी सात समुद्रांना मर्दलाच्या आकारासारखे केले आणि प्रचंड मर्दलध्वनींनी आकाश भरून टाकले।
Verse 3
मृदङ्गमुरजाश्चैव पटहो ऽतुकुलीङ्गणाः / सेलुकाझल्लरीराङ्घाहुहुकाहुण्डुकाघटाः
मृदंग, मुरज, पटह, अतुकुलींगण, सेलुका, झाल्लरी, राङ्घा, हुहुका, हुण्डुका आणि घट—अशी अनेक वाद्ये निनादली।
Verse 4
आनकाः पणवाश्चैव गोमुखाश्चार्धचन्द्रिकाः / यवमध्या मुष्टिमध्या मर्द्दलाडिण्डिमा अपि
आनक, पणव, गोमुख, अर्धचंद्रिका, यवमध्या, मुष्टिमध्या तसेच मर्दल व डिण्डिम ही वाद्येही निनादली।
Verse 5
झर्झराश्च बरीताश्च इङ्ग्यालिङ्ग्यप्रभेदजाः / उद्धकाश्चैतुहुण्डाश्च निःसाणा बर्बराः परे
झर्झर, बरीत, इङ्ग्यालिङ्ग्य-प्रभेदातून उत्पन्न वाद्य, उद्धक, ऐतुहुण्ड, निःसाण आणि इतर बर्बर वाद्येही निनादली।
Verse 6
हुङ्कारा काकतुण्डाश्च वाद्यभेदास्तथापरे / दध्वनुः शक्तिसेनाभिराहताः समरोद्यमे
हुंकार, काकतुण्डांचे निनाद आणि इतर नानाविध वाद्यभेद—समरारंभात शक्तिसेनांच्या आघाताने घुमू लागले।
Verse 7
ललितापरमेशान्या अङ्कुशास्त्रान्समुद्गता / संपत्करी नाम देवी चचाल सह शक्तिभिः
ललिता-परमेश्वरीकडून अङ्कुशास्त्रे प्रकट झाली; आणि ‘सम्पत्करी’ नामदेवी आपल्या शक्तीं सहित पुढे निघाली।
Verse 8
अनेककोटिमातङ्गतुरङ्गरथपङ्क्तिभिः / सेविता तरुणादित्यपाटला संपदीश्वरी
अनेक कोटी हत्ती, घोडे व रथांच्या रांगांनी सेवित, तरुण सूर्याप्रमाणे पाटलवर्णी ‘सम्पदीश्वरी’ शोभत होती।
Verse 9
मत्तमुद्दण्डसंग्रामरसिकं शैलसन्निभम् / रणकोलाहलं नाम सारुरोह मतङ्गजम्
मत्त, उद्दाम, संग्रामरसिक, पर्वतासारखा विशाल—‘रणकोलाहल’ नावाच्या हत्तीवर ती आरूढ झाली।
Verse 10
तामन्वगा ययौ सेना महती धोरराविणी / लोलाभिः केतुमालाभिरुल्लिखन्ती धनाधनात्
तिच्यामागे महान, भयंकर निनाद करणारी सेना निघाली; चंचल ध्वजमाळांनी जणू आकाश कुरतडीत पुढे सरकली।
Verse 11
तस्याश्च संपन्नाथायाः पीनस्तनसुसंकटः / कण्टको घनसंनाहो रुरुचे वक्षसिस्थितः
त्या समृद्ध स्वामिनीच्या पीन स्तनांच्या मध्ये घन कवचासारखा कण्टक वक्षस्थळी स्थित होऊन तेजस्वी दिसला.
Verse 12
कंपमाना खड्गलता व्यरुचत्तत्करे धृता / कुटिला कालनाथस्य भृकुटीव भयङ्करा
कंपणारी खड्गलता तिच्या हातात धारण केलेली तेजाने चमकली; ती कालनाथाच्या वाकड्या, भयावह भृकुटीसारखी होती.
Verse 13
उत्पातवातसंपाताच्चलिता इव पर्वताः / तामन्वगा ययुः कोटिसंख्याकाः कुञ्जरोत्तमाः
उत्पात वाऱ्याच्या झंझावाताने हललेल्या पर्वतांसारखे, कोटीसंख्य श्रेष्ठ हत्ती तिच्या मागोमाग चालू लागले.
Verse 14
अथ श्रीललितादेव्या श्रीपाशायुधसंभवा / अतित्वरितविक्रान्तिरश्वारूढाचलत्पुरः
मग श्रीललिता देवीच्या श्रीपाश आयुधातून उत्पन्न झालेली, अतिशय वेगवान पराक्रमाची अश्वारूढा सेना पुढे सरकली.
Verse 15
तया सह हयप्रायं सैन्यं हेषातरङ्गितम् / व्यचरत्खुरकुद्दालविदारितमहीतलम्
तिच्यासह घोड्यांनी भरलेली सेना हेषेच्या तरंगांनी गाजत चालली; खुरांच्या कुदळीप्रहाराने भूमितल विदीर्ण झाले.
Verse 16
वनायुजाश्च कांबोजाः पारदाः सिंधुदेशजाः / टङ्कणाः पर्वतीयाश्च पारसीकास्तथा परे
वनात वाढलेले, कांबोज, पारद व सिंधुदेशज; टंकण, पर्वतीय तसेच इतर पारसीकही (उल्लेखिले आहेत)।
Verse 17
अजानेया घट्टधरा दरदाः काल वन्दिजाः / वाल्मीकयावनोद्भूता गान्धर्वाश्चाथ ये हयाः
अजानेय, घट्टधरा, दरद, कालवन्दिज; तसेच वाल्मीकि-यवनोद्भूत आणि गान्धर्व म्हणून ओळखले जाणारे जे घोडे, तेही।
Verse 18
प्राग्देशजाताः कैराता प्रान्तदेशोद्भवास्तथा / विनीताः साधुवोढारो वेगिनः स्थिरचेतसः
पूर्वदेशात जन्मलेले किरात आणि प्रांतदेशोद्भव; ते विनीत, साधूंना वाहणारे, वेगवान व स्थिरचित्त आहेत।
Verse 19
स्वामिचित्तविशेषज्ञा महायुद्धसहिष्णवः / लक्षणैर्बहुभिर्युक्ता जितक्रोधा जितश्रमाः
ते स्वामीच्या चित्तातील विशेष जाणणारे, महायुद्ध सहन करणारे; अनेक लक्षणांनी युक्त, क्रोध व श्रम जिंकलेले आहेत।
Verse 20
पञ्चधारासु शक्षढ्या विनीताश्च प्लवान्विताः
ते पञ्चधारांमध्ये समर्थ, विनीत आणि उडी मारण्याच्या शक्तीने युक्त आहेत।
Verse 21
फलशुक्तिश्रिया युक्ताः श्वेतशुक्तिसमन्विताः / देवपद्मं देवमणिं देवस्वस्तिकमेव च
ते फल-शुक्तीच्या श्रीने युक्त, श्वेत-शुक्तीने समन्वित होते; तसेच देवपद्म, देवमणी आणि देवस्वस्तिकही (सह) होते.
Verse 22
अथ स्वस्तिकशुक्तिश्च गडुरं पुष्पगण्डिकाम् / एतानि शुभलक्ष्माणि ज्यराज्यप्रदानि च / वहन्तो वातजवना वाजिनस्तां समन्वयुः
मग स्वस्तिक-शुक्ती, गडुर आणि पुष्प-गंडिका—ही शुभलक्षणे व जय-राज्य देणारी चिन्हे—वाहून, वाऱ्यासारख्या वेगाने धावणारे घोडे तिला वेढून उभे राहिले.
Verse 23
अपराजितनामानमतितेजस्विनं चलम् / अत्यन्तोत्तुङ्गवर्ष्माणं कविकाविलसन्मुखम्
‘अपराजित’ नावाचा, अतितेजस्वी व चपळ; अत्यंत उंच देहयष्टीचा, कवीसारख्या तेजाने उजळ मुखाचा.
Verse 24
पार्श्वद्वये ऽपि पतितस्फुरत्केसरमण्डलम् / स्थूलवालधिविक्षेपक्षिप्यमाणपयोधरम्
ज्याच्या दोन्ही बाजूंना झुकलेले, स्फुरणारे केसरमंडल चमकत होते; आणि जाड शेपटीच्या फटकाऱ्यांनी ज्याचा वक्षप्रदेश उडत असल्यासारखा दिसत होता.
Verse 25
जङ्घाकाण्डसमुन्नद्धमणिकिङ्किणिभासुरम् / वादयन्तमिवोच्चण्डैः खुरनिष्ठुरकुट्टनैः
जंघेजवळ बांधलेल्या मणिखचित किंकिण्यांनी जो भासमान होता; आणि उग्र, कठोर खुरांच्या ठेक्यांनी जणू त्या वाजवत होता.
Verse 26
भूमण्डलमहावाद्यं विजयस्य समृद्धये / घोषमाणं प्रति मुहुः संदर्शितगतिक्रमम्
विजयाच्या समृद्धीसाठी भूमंडलाचे ते महावाद्य वारंवार निनादत, आपला गतीक्रम दाखवीत होते।
Verse 27
आलोलचामरव्याजाद्वहन्तं पक्षती इव / भाण्डैर्मनोहरैर्युक्तं घर्घरीजालमण्डितम्
डुलणाऱ्या चामरांच्या बहाण्याने जणू पंखांनी वहात आहे; मनोहर भांड्यांनी युक्त, घुंगरांच्या जाळ्याने मंडित।
Verse 28
एषां घोषस्य कपटाद्धुङ्कुर्वतीमि वासुरान् / अश्वारूढा महादेवी समारूढा हयं ययौ
त्यांच्या घोषाच्या बहाण्याने जणू असुरांवर हिणहिणत; अश्वारूढा महादेवी घोड्यावर आरूढ होऊन निघाली।
Verse 29
चतुर्भिर्वाहुभिः पाशमङ्कुशं वेत्रमेव च / हयवल्गां च दधती बहुविक्रमशोभिनी
चार भुजांत पाश, अंकुश, वेत्र आणि घोड्याची लगाम धारण करून ती अनेक पराक्रमांनी शोभत होती।
Verse 30
तरुणादित्यसङ्काशा ज्वलत्काञ्चीतरङ्गिणी / सञ्चचाल हयारूढा नर्तयन्तीव वाजिनम्
तरुण सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, ज्वलंत कंबरपट्ट्याच्या तरंगांनी युक्त; घोड्यावर आरूढ होऊन ती चालली, जणू वाजिनाला नाचवीत आहे।
Verse 31
अथ श्रीदण्डनाथाया निर्याणपटहध्वनिः / उद्दण्डसिन्धुनिस्वानश्चकार बधिरं जगत्
तेव्हा श्रीदण्डनाथाच्या प्रस्थान-नगाऱ्यांचा नाद उन्मत्त सागरगर्जनेसारखा होऊन जणू सारे जग बहिरे करून टाकला।
Verse 32
वज्रबाणैः कठोरैश्चभिन्दन्त्यः ककुभो दश / अन्युद्धतभुजाश्मानः शक्तयः काश्चिदुच्छ्रिताः
कठोर वज्रबाणांनी त्या दहा दिशांना भेदत होत्या; आणि काही उंचावलेल्या शक्ती उन्मत्त भुजांच्या शिलाखंडांसारख्या उभ्या राहिल्या।
Verse 33
काश्चिच्छ्रीदण्डनाथायाः सेनानासीरसङ्गताः / खड्गं फलकमादाय पुप्लुवुश्चण्डसक्तयः
श्रीदण्डनाथाच्या सैन्यातील काही भयंकर शक्तिधारी योद्धे तलवार व ढाल घेऊन उड्या मारत पुढे सरसावले।
Verse 34
अत्यन्तसैन्यसम्बाधं वेत्रसंताडनैः शतैः / निवारयन्त्यो वेत्रिण्यो व्युच्छलन्ति स्मशक्तयः
अतिशय दाट सैन्यगर्दीत वेत्रधारी स्त्रिया शेकडो बेंतप्रहारांनी अडवू लागल्या; आणि शक्ती उड्या मारत पुढे सरकत राहिल्या।
Verse 35
अथ तुङ्गध्वजश्रेणीर्महिषाङ्का मृगाङ्किकाम् / सिहाङ्काश्चैव बिभ्राणाः शक्तयो व्यचलन्पुरा
मग उंच ध्वजांच्या रांगा पुढे सरकल्या—कुठे महिषचिन्ह, कुठे मृगचिन्ह, तर कुठे सिंहचिन्ह धारण केलेल्या शक्ती नगरात चालू लागल्या।
Verse 36
ततः श्रीदण्डनाथायाः श्वेतच्छत्रं सहस्रशः / स्फुरत्कराः प्रचलिताः शक्तयः काश्चिदाददुः
त्यानंतर श्री दंडनाथेसाठी हजारो शुभ्र छत्रे उभी राहिली; चमकत्या हातांनी हालचाल करणाऱ्या काही शक्तींनी ती धारण केली।
Frequently Asked Questions
Lalitā Parameśvarī sets out to conquer Bhaṇḍa (trailokya-kaṇṭaka), accompanied by a vast Śakti-senā, with the narrative highlighting the ceremonial-martial soundscape of many instruments and the ordered advance of divine forces.
Saṃpatkarī Devī is highlighted as moving with Lalitā’s powers, attended by enormous ranks of elephants, horses, and chariots; her depiction emphasizes abundance, splendor, and battle-readiness as a personification of prosperity harnessed for cosmic restoration.
The catalogue functions as nāda-metadata: sound becomes a cosmological signal of sovereignty and impending dharmic conflict, transforming the march into a ritualized cosmic event where vibration, order, and power converge before the battle with Bhaṇḍāsura.