Shloka 169
Vaṃśānuvārṇana and the Transition to the Fourth (Upasaṃhāra) Pada
Devanagari script
अद्भिस्तेजोभिभूतं च तदाग्निः प्रविशत्यपः / नष्टे चाग्नौ वर्षगते पयोदाः पावकोद्भवाः
Transliteration
adbhistejobhibhūtaṃ ca tadāgniḥ praviśatyapaḥ / naṣṭe cāgnau varṣagate payodāḥ pāvakodbhavāḥ
Translation
जलाने तेज पराभूत झाल्यावर ती अग्नी जलात प्रवेश करते; आणि अग्नी नष्ट झाल्यावर, वर्षेच्या प्रवाहात, अग्नीपासून उत्पन्न मेघ प्रकट होतात.
Word by Word
अद्भिःby waters
अद्भिः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootअप्/अद् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (अप्-शब्दः), तृतीया (करण), बहुवचन
तेजसाby heat, by fiery energy
तेजसा:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootतेजस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन
अभिभूतम्overpowered
अभिभूतम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअभि-√भू (धातु) + त (कृत्) → अभिभूत (कृदन्त)
Formत-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; ‘अभिभूत’ = ‘पराजित/आक्रान्त’
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-निपात
तदाthen
तदा:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)
अग्निःfire
अग्निः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन
प्रविशतिenters
प्रविशति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-√विश् (धातु)
Formलट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्
अपःthe waters
अपः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (अप्-शब्दः), द्वितीया (कर्म), बहुवचन
नष्टेwhen (it is) destroyed
नष्टे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Root√नश् (धातु) + त (कृत्) → नष्ट (कृदन्त)
Formत-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त; सप्तमी (अधिकरण), एकवचन; ‘नष्टे’ = ‘नष्टे सति’ (locative absolute)
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-निपात
अग्नौin/when the fire
अग्नौ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन; ‘अग्नौ’ (locative)
वर्षगतेwhen the rain has passed
वर्षगते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootवर्ष (प्रातिपदिक) + गत (कृदन्त; √गम् + क्त)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (वर्षस्य गतः/गते); सप्तमी, एकवचन; ‘वर्षगते’ = ‘वर्षे गते’ (when the rain has passed)
पयोदाःclouds (water-givers)
पयोदाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपयस् (प्रातिपदिक) + द (प्रातिपदिक; दा ‘giver’)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (पयसः दः = जलदः); पुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), बहुवचन
पावक-उद्भवाःarisen from fire
पावक-उद्भवाः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootपावक (प्रातिपदिक) + उद्भव (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (पावकात् उद्भवाः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणं ‘पयोदाः’