Shloka 93
यज्ञप्रवर्तनम् (Yajña-pravartana) — The Institution/Commencement of Sacrifice in Dvāpara
Devanagari script
अराजके युगवशात्संक्षये समुपस्थिते / प्रजास्ता वै ततः सर्वाः परस्परभयार्द्दिताः
Transliteration
arājake yugavaśātsaṃkṣaye samupasthite / prajāstā vai tataḥ sarvāḥ parasparabhayārdditāḥ
Translation
राजा नसल्याने युगधर्माचा क्षय आला; तेव्हा सर्व प्रजा परस्परांच्या भयाने व्याकुळ झाली।
Word by Word
अराजकेin a kingless (state)
अराजके:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
TypeNoun
Rootअराजक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; locative of condition/state
युग-वशात्due to the force of the age (yuga)
युग-वशात्:
हेतु (Hetu/Cause)
TypeIndeclinable
Rootयुग (प्रातिपदिक) + वश (प्रातिपदिक)
Formपञ्चमी-तत्पुरुषसमास; अव्ययप्रयोगः; ablative sense ‘because of/owing to’
संक्षयेat the time of destruction/decline
संक्षये:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
TypeNoun
Rootसंक्षय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन
समुपस्थितेhaving arrived; present
समुपस्थिते:
विशेषण (Viśeṣaṇa/Qualifier)
TypeAdjective
Rootसम्+उप+स्था (धातु) → समुपस्थित (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त), सप्तमी (7th), एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; agrees with implied ‘काले/अवस्थायाम्’
प्रजाःthe people
प्रजाः:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन
ताःthose
ताः:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; demonstrative pronoun
वैindeed
वै:
सम्बन्ध/निपात (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात (particle/emphatic)
ततःthen
ततः:
काल/क्रम (Temporal/Sequence)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; तद्-प्रभवम्; adverb ‘then/from that’
सर्वाःall
सर्वाः:
विशेषण (Viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; agrees with प्रजाः
परस्पर-भय-अर्दिताःafflicted by fear of one another
परस्पर-भय-अर्दिताः:
विशेषण (Viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootपरस्पर (अव्यय/प्रातिपदिक) + भय (प्रातिपदिक) + अर्दित (कृदन्त)
Formतत्पुरुषसमास; अर्द् (धातु) → अर्दित (क्त); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; agrees with प्रजाः