Shloka 19
अग्निनिचयः (Agninichaya) / The Accumulation of Sacred Fire & the Classification of Pitṛs by Time-Order
Devanagari script
ऋतुपुत्राः स्मृताः पञ्च प्रजाः स्वार्तवलक्षणाः / यस्माच्चैवार्त्तवेभ्यस्तु जायन्ते स्थाणु जङ्गमाः
Transliteration
ṛtuputrāḥ smṛtāḥ pañca prajāḥ svārtavalakṣaṇāḥ / yasmāccaivārttavebhyastu jāyante sthāṇu jaṅgamāḥ
Translation
ऋतुपुत्रांपासून पाच प्रकारच्या प्रजा सांगितल्या आहेत, ज्यांची लक्षणे ऋतुजन्य आहेत. कारण त्या आर्तवांपासूनच स्थावर व जंगम सर्वांचा जन्म होतो.
Word by Word
ऋतुपुत्राःsons of the seasons
ऋतुपुत्राः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootऋतु + पुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन (Plural)
स्मृताःare remembered/are said to be
स्मृताः:
Kriya (क्रिया/Predicative)
TypeAdjective
Rootस्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त/प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन (Plural); विधेय-विशेषण
पञ्चfive
पञ्च:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootपञ्चन् (प्रातिपदिक)
Formसंख्याविशेषण; अव्ययवत् प्रयोग (indeclinable-like numeral)
प्रजाःcreatures/progeny
प्रजाः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन (Plural)
स्वार्तवलक्षणाःhaving their own seasonal marks
स्वार्तवलक्षणाः:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootस्व + आर्तव + लक्षण (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन (Plural); विशेषण प्रजाः इत्यस्य; बहुव्रीहिः = ‘having their own seasonal characteristics’
यस्मात्from which/because of which
यस्मात्:
Hetu (हेतु/Cause)
TypeIndeclinable
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावार्थे पञ्चमी-रूपम्; हेतु (ablative of cause)
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण (emphasis)
आर्त्तवेभ्यःfrom the seasonal factors/periods
आर्त्तवेभ्यः:
Apadana (अपादान/Source)
TypeNoun
Rootआर्तव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), बहुवचन (Plural)
तुindeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण (emphasis)
जायन्तेare born/arise
जायन्ते:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootजन् (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन (Plural)
स्थाणुimmobile (beings)
स्थाणु:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeAdjective
Rootस्थाणु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular) (collective usage); विशेषण (immobile)
जङ्गमाःmobile (beings)
जङ्गमाः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeAdjective
Rootजङ्गम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन (Plural); विशेषण (mobile)