Adhyaya 11

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे महादेवविभूतिवर्णनं ना दशामो ऽध्योयः सूत उवाच भृगोः ख्यातिर्विजज्ञे वै ईश्वरौ सुखदुःखयोः / शुभाशुभप्रदातारौ सर्वप्राणभृतामिह

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त पूर्वभागाच्या द्वितीय अनुषंगपादातील ‘महादेवविभूतीवर्णन’ नावाचा दहावा अध्याय. सूत म्हणाले—भृगूची पत्नी ख्यातीने सुख-दुःखाचे दोन ईश्वर ओळखले, जे येथे सर्व प्राण्यांना शुभ-अशुभ फळ देतात.

Verse 2

देवौ धातृविधातारौ मन्वन्तरविचारिणौ / तयार्ज्येष्ठा तु भगिनी देवी श्रीर्लोकभाविनी

ते दोन्ही देव धाता व विधाता असून मन्वंतरांचा विचार करणारे आहेत. त्यांची ज्येष्ठ भगिनी देवी श्री आहे, जी लोकमंगल करणारी आहे.

Verse 3

सा तु नारायणं देवं पति मासद्य शोभना / नारायणात्मजौ तस्यां बलोन्मादौव्यजायताम्

ती शोभना नारायण देवाला पती म्हणून प्राप्त करून; तिच्या गर्भातून नारायणाचे पुत्र बल व उन्माद उत्पन्न झाले.

Verse 4

बलस्य तेजः पुत्रस्तु उन्मादस्य तु संशयः / तस्यान्ये मानसाः पुत्रा आसन् व्योमविचारिणः

बलाचा पुत्र तेज आणि उन्मादाचा पुत्र संशय; त्याचे इतरही मानसपुत्र होते, जे आकाशात विचरण करणारे होते.

Verse 5

ये वहन्ति विमानानि देवानां पुण्यकर्मणाम् / मेरुकल्पे स्मृते भार्ये विधातुर्धातुरेव च

जे पुण्यकर्म देवतांची विमाने वहन करतात; मेरुकल्पात ते विधाता व धाता यांच्या ‘स्मृती’ नामक भार्येशी संबंधित म्हणून स्मरले जातात.

Verse 6

आयतिर्नियतिश्चैव तयोः पुत्रौ दृढव्रतौ / प्राणश्चैव मृकण्डश्च ब्रह्मकोशौ सनातनौ

आयति आणि नियति—या दोघांचे दृढव्रती पुत्र प्राण व मृकण्ड होते; ते सनातन ब्रह्मकोश म्हणून प्रसिद्ध होते.

Verse 7

मनस्विन्यां मृकण्डस्य मार्कण्डेयो बभूव ह / सुतो वेदशिरास्तस्य धूम्रपत्न्यामजायत

मृकण्डाच्या मनस्विनी पत्नीपासून मार्कण्डेय झाला; आणि त्याच्या धूम्रा पत्नीपासून वेदशिरा हा पुत्र जन्मला.

Verse 8

पीवर्यां वेदशिरसः पुत्रा वशकराः स्मृताः / मार्कण्डेयाः समाख्याता ऋषयो वेदपारगाः

पीवरीमध्ये वेदशिरसांचे पुत्र ‘वशकर’ म्हणून स्मृत आहेत; ते ‘मार्कण्डेय’ नावाने प्रसिद्ध, वेदपारंगत ऋषी होते.

Verse 9

प्राणस्य पुण्डरीकायां द्युतिमानात्मजो ऽभवत् / उन्नतश्चद्युतिमतः स्वनवातश्च तावुभौ

प्राणाच्या पत्नी पुण्डरीकापासून ‘द्युतिमान’ नावाचा पुत्र झाला; आणि द्युतिमानाचे दोन पुत्र—उन्नत व स्वनवात—हे दोघे होते.

Verse 10

तयोः पुत्राश्च पौत्राश्च भार्गवाणां परस्परात् / स्वायंभुवेन्तरे ऽतीता मरीचेः शृणुत प्रजाः

त्या दोघांचे पुत्र व पौत्र भार्गवांच्या परंपरेत परस्परांपासून उत्पन्न झाले; स्वायंभुव मन्वंतरात जे होऊन गेले, हे प्रजाजनांनो, मरीचीचा वंश ऐका.

Verse 11

पत्नी मरीचेः संभूतिर्विजज्ञे ह्यात्मसंभंवम् / प्रजापतेः पूर्णमासं कन्याश्चेमा निबोधत

मरीचीची पत्नी संभूती हिने आत्मसंभव प्रजापतीचा ‘पूर्णमास’ हा पुत्र जन्मास घातला; आणि या कन्याही आहेत—त्यांना जाणून घ्या.

Verse 12

कृषिर्वृष्टिस्त्विषा चैव तथा चोपचितिः शुभा / पूर्णमासः सरस्वत्यां पुत्रौ द्वावुदपादयत्

कृषि, वृष्टि, त्विषा तसेच शुभा उपचिति—आणि पूर्णमासाने सरस्वतीमध्ये दोन पुत्र उत्पन्न केले.

Verse 13

विरजं चैव धर्मिष्ठं पर्वशं चैव तावुभौ / विरजस्यात्मजो विद्वान् सुधामा नाम विश्रुतः

विरज आणि पर्वश—हे दोघेही अत्यंत धर्मनिष्ठ होते. विरजाचा विद्वान पुत्र ‘सुधामा’ या नावाने प्रसिद्ध झाला.

Verse 14

सुधामा स तु वैराजः प्राचीं दिशमुपा श्रितः / लोकपालः स धर्मात्मा गौरीपुत्रः प्रतापवान्

वैराज सुधामाने पूर्व दिशेचा आश्रय घेतला. तो धर्मात्मा, प्रतापवान आणि गौरीचा पुत्र—लोकपाल झाला.

Verse 15

पर्वशः पर्वगणनां प्रविष्टः स महायशाः / पर्वशः पर्वशायां तु जनया मास वै सुतौ

महायशस्वी पर्वश पर्व-गणनेत प्रविष्ट झाला. आणि पर्वशाने पर्वशा हिच्यापासून दोन पुत्र उत्पन्न केले.

Verse 16

यजुर्धाम च धीमन्तं स्तंभकाश्यपमेव च / तयोर्गोत्रकरौ पुत्रौ जातौ संन्यासनिश्चितौ

यजुर्धाम व धीमंत, तसेच स्तंभकाश्यप—हे दोन पुत्र जन्मले. ते दोघेही गोत्रप्रवर्तक आणि संन्यासात दृढनिश्चयी होते.

Verse 17

स्मृतस्त्वं गिरसः पत्नी जज्ञे सा ह्यात्मसंभवान् / पुत्रो कन्याश्चतस्रश्च पुण्यास्ता लोकविश्रुताः

तू ‘गिरस’ची पत्नी म्हणून स्मरणात आहेस; ती आत्मसम्भवा होती. तिच्यापासून एक पुत्र आणि चार पुण्य कन्या जन्मल्या, ज्या लोकप्रसिद्ध आहेत.

Verse 18

सिनीवाली कुहूश्चैव राका चानुमतिस्तथा / तथैव भरताग्निं च कीर्तिमन्तं च तावुभौ

सिनीवाली, कुहू, राका आणि अनुमती—हे सर्व; तसेच भरताग्नी व कीर्तिमान—ते दोघेही (प्रसिद्ध झाले)।

Verse 19

अग्नेः पुत्रं च पर्जन्यं सद्वती सुषुवे तथा / हिरण्यरोमा पर्जन्यो मारीच्यामुदपद्यत

सद्वतीने अग्नीचा पुत्र पर्‍जन्य यालाही जन्म दिला; आणि हिरण्यरोमा नावाचा पर्‍जन्य मरीचीपासून उत्पन्न झाला।

Verse 20

आभूतसंप्लवस्थायी लोकपालः स वै स्मृतः / यज्ञे कीर्त्तिमतश्चापि धेनुका वीतकल्मषौ

जो भूत-संप्लव (प्रलय) येईपर्यंत स्थिर राहतो, तोच लोकपाल म्हणून स्मृत आहे; आणि यज्ञात कीर्तिमानाच्या (संबंधातून) धेनुका व वीतकल्मष—हे दोघेही (उत्पन्न झाले)।

Verse 21

चरिष्णुं धृतिमन्तं च उभावङ्गिरसां वरौ / तयोः पुत्राश्च पौत्राश्च अतीता वै सहस्रशः

चरिष्णु आणि धृतिमान—हे दोघे अंगिरसांमध्ये श्रेष्ठ होते; त्यांच्या पुत्र-पौत्रांची संख्या सहस्रोंनी (अतिशय) झाली आहे।

Verse 22

अनसूया विजज्ञे वै पञ्चात्रेयानकल्मषान् / कन्यां चैव श्रुतिं नाम माता शङ्खपदस्य सा

अनसूयाने पाच आत्रेय, निष्कल्मष (पुत्र) जन्माला घातले; आणि ‘श्रुती’ नावाची एक कन्याही—ती शंखपदाची माता होती।

Verse 23

कर्दसस्य तु पत्नी सा पौलहस्य प्रजापतेः / सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपो मूर्त्तिः शनैश्चरः

कर्दसाची ती पत्नी प्रजापती पौलहाची होती. सत्यनेत्र, हव्य, आपः, मूर्ती आणि शनैश्चर—हे (तिच्यापासून) उत्पन्न झाले असे सांगितले आहे.

Verse 24

सोमश्च पञ्चमस्तेषामासीत्स्वायंभुवेन्तरे / यामदेवैस्सहातीताः पञ्चात्रेयाः प्रकीर्त्तिताः

स्वायंभुव मन्वंतरात त्यांचा पाचवा सोम होता. यामदेवांसह जे लयास गेले, ते ‘पंच आत्रेय’ म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

Verse 25

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च आत्रेयाणां महात्मनाम् / स्वायंभुवे ऽन्तरे ऽतीताः शतशो ऽथ सहस्रशः

त्या महात्मा आत्रेयांचे पुत्र व पौत्र स्वायंभुव मन्वंतरात शेकडो, तसेच हजारोच्या संख्येने झाले (आणि अतीत झाले).

Verse 26

प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दाना ग्निस्तत्सुतो ऽभवत् / पूर्वजन्मनि सो ऽगस्त्यः स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे

पुलस्त्याच्या पत्नी प्रीतीपासून ‘दानाग्नि’ नावाचा पुत्र झाला. स्वायंभुव मन्वंतरात तोच पूर्वजन्मी अगस्त्य म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 27

मध्यमो देवबाहुश्च अत्रिनामा च ते त्रयः / स्वमा यवीयसी तेषां सद्वती नाम विश्रुता

त्या तिघांपैकी मधला देवबाहु होता आणि एकाचे नाव अत्रि होते. त्यांची धाकटी बहीण ‘सद्वती’ या नावाने प्रसिद्ध होती.

Verse 28

पर्जन्यजननी शुभ्रा पत्नी चाग्नेः स्मृता शुभा / पौलस्त्यस्य च ब्रह्मर्षेः प्रीतिपुत्रस्य धीमतः

पर्जन्याची जननी शुभ्रा ही शुभ मानली जाते; ती अग्नीची पत्नी म्हणून स्मरणात आहे, तसेच प्रीतिपुत्र धिमान ब्रह्मर्षी पौलस्त्याचीही पत्नी होती।

Verse 29

दानाच्च सुषुवे पत्नी सुजङ्घी चं बहून्सुतान् / पौलस्त्या इति विख्याताः स्मृताः स्वायंभुवे ऽन्तरे

दानापासून पत्नी सुजंघीने अनेक पुत्रांना जन्म दिला; स्वायंभुव मन्वंतरात ते ‘पौलस्त्य’ म्हणून विख्यात मानले गेले।

Verse 30

क्षमा तु सुषुवे पुत्रान्पुलस्त्यस्य प्रजापतेः / त्रेताग्निवर्चसः सर्वे येषां कीर्त्तिः प्रतिष्ठिता

क्षमाने प्रजापती पुलस्त्याचे पुत्र प्रसवले; ते सर्व त्रेताग्नीच्या तेजाने युक्त होते, ज्यांची कीर्ती दृढपणे प्रतिष्ठित आहे।

Verse 31

कर्दमश्चोर्वरीवांश्च सहिष्णुश्चेति ते त्रयः / ऋषिः कनकपीठश्च शुभा कन्या च पीवरी

कर्दम, उर्वरीवान आणि सहिष्णु—हे तिघे; तसेच कनकपीठ नावाचा ऋषी, आणि शुभा नावाची कन्या पीवरी होती।

Verse 32

कर्दमस्य श्रुतिः पत्नी आत्रेय्यजनयत्स्वयम् / पुत्रं शङ्खपदं नाम कन्यां काम्यां तथैव च

कर्दमाची पत्नी श्रुतीने आत्रेयीपासून स्वतः एक पुत्र जन्माला घातला, ज्याचे नाव शंखपद; तसेच काम्या नावाची कन्याही।

Verse 33

स वै शङ्खपदः श्रीमांल्लोकपालः प्रजापतिः / दक्षिणस्यां दिशि रतः काम्या दत्ता प्रियव्रते

तोच श्रीमान् शंखपद नामक लोकपाल प्रजापती होता. तो दक्षिण दिशेत रत होता आणि प्रियव्रताला काम्या अर्पण करण्यात आली होती.

Verse 34

काम्या प्रियव्रताल्लेभे स्वायंभुवसमान्सुतान् / दश कन्याद्वयं चैव यैः क्षत्रं सम्प्रवर्त्तितम्

काम्येला प्रियव्रतापासून स्वायंभुवासमान पुत्र प्राप्त झाले. दहा पुत्र आणि दोन कन्या झाली; ज्यांच्यामुळे क्षत्रवंश प्रवर्तित झाला.

Verse 35

पुत्रं कनकपीठस्य सहिष्णुं नाम विश्रुतम् / यशोधरा विजज्ञे वै कामदेवं सुमध्यामा

कनकपीठाचा ‘सहिष्णु’ नावाचा पुत्र प्रसिद्ध होता. सुमध्यमा यशोधरेने कामदेवाला जन्म दिला.

Verse 36

क्रतोः क्रतुसमान्पु त्रान् विजज्ञे संनतिः शुभान् / तेषां न भार्या पुत्रो वा सर्वे ते उर्द्धरेतसः

क्रतूची पत्नी संनतीने क्रतूसमान शुभ पुत्रांना जन्म दिला. त्यांना ना पत्नी होती ना पुत्र; ते सर्व ऊर्ध्वरेतस (ब्रह्मचारी) होते.

Verse 37

तानि षष्टिसहस्राणि वालखिल्या इति श्रुताः / अरुणस्याग्रतो यान्ति परिवार्य दिवाकरम्

ते साठ हजार ‘वालखिल्य’ म्हणून प्रसिद्ध आहेत. ते अरुणाच्या पुढे चालत दिवाकर सूर्याला परिक्रमेत वेढून राहतात.

Verse 38

आभूतसंप्लवात्सर्वेपतङ्गसहचारिणः / स्वसारौ तद्यवीयस्यौ पुण्या सत्यवती चते

महाप्रलयकाळी ते सर्व पतंगाचे सहचर म्हणून प्रसिद्ध झाले; त्याच्या धाकट्या भावाच्या दोन बहिणी—पुण्या आणि सत्यवती।

Verse 39

पर्वशस्य स्नुवे ते वै पूर्णमास सुतस्य तु / ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य वासिष्ठाः सप्त जज्ञिरे

त्या पर्वशाच्या सून होत्या आणि पूर्णमासाचे पुत्रही; ऊर्ज्या पासून वसिष्ठाचे सात वासिष्ठ पुत्र जन्मले।

Verse 40

ज्यायसी च सुता तेषां पुण्डरीका सुमध्यमा / जननी सा द्युतिमतः प्राणस्य महिषी प्रियाः

त्यांची ज्येष्ठ कन्या सुमध्यमा पुण्डरीका होती; तीच द्युतिमान प्राणाची प्रिय महिषी व जननी झाली।

Verse 41

तस्यास्तु ये यवीयांसो वासिष्ठाः सप्त विश्रुताः / रक्षो गर्त्तोर्द्धबा हुश्च सवनः पवनश्च यः

तिचे जे कनिष्ठ, प्रसिद्ध सात वासिष्ठ—रक्षो, गर्त्त, उद्दभा, हु, सवन आणि पवन इत्यादी।

Verse 42

सुतपाः संकुरित्येते सर्वे सप्तर्षयः समृताः / रत्नो वराङ्ग्यजनयन्मार्कण्डेयी यशस्विनी

सुतपा व संकु इत्यादी हे सर्व सप्तर्षी मानले गेले; रत्नाने वराङ्गीपासून यशस्विनी मार्कण्डेयीला जन्म दिला।

Verse 43

प्रतीच्यां दिशि राजानं केतुमन्तं प्रजापतिम् / गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम्

पश्चिम दिशेत केतुमंत प्रजापती राजा आहेत; त्या वसिष्ठवंशी महात्म्यांची गोत्रे त्यांच्या नावांसह सांगितली जातात।

Verse 44

स्वायंभुवे ऽन्तरेतीतान्यग्नेस्तु शृणुत प्रजाः / इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबन्धः प्रकीर्त्तितः

हे प्रजाजनांनो, स्वायंभुव मन्वंतरातील अग्नीविषयी जे पूर्ववृत्तांत झाले ते ऐका; अशा रीतीने ऋषिसृष्टीचा हा प्रसंग अनुवंधासह सांगितला आहे।