Adhyaya 70
कार्त्तवीर्यसंभवः (Kārttavīrya’s Origin / Rise)
हा सूक्ष्म अध्याय ऋषींच्या प्रश्नरूप प्रस्तावनेप्रमाणे आहे. कोलोफॉनमध्ये तो तृतीय उपोद्घात-पादाच्या मध्यम-भागात, भार्गव-चरित चक्रात ‘कार्त्तवीर्यसंभव’ असा नामनिर्देश करतो. ऋषी विचारतात—कार्त्तवीर्याच्या पराक्रमाने पराभूत झाल्यानंतर आपव महात्म्याचे तपोवन का जाळले गेले? ते विरोध दाखवतात: कार्त्तवीर्य हा राजर्षी असून प्रजांचा रक्षक म्हणून प्रसिद्ध आहे, मग तो तपोवनाचा नाश कसा करील? त्यामुळे राजधर्मातील संरक्षण आणि पवित्र तपोवन-हिंसा यांतील नैतिक व वंशपरंपरागत प्रश्न उभा करून पुढील कथेसाठी समाधानाची भूमिका तयार होते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महोपुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते कार्त्तवीर्यसंभवो नाम एकोनसप्ततितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः किमर्थं तु वनं दग्धमापवस्य महात्मनः / कार्त्तवीर्येण विक्रम्य तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यमभागाच्या तृतीय उपोद्धातपादातील भार्गवचरितात ‘कार्त्तवीर्यसंभव’ नावाचा एकोणसत्तरावा अध्याय. ऋषी म्हणाले—हे सूत! महात्मा आपवाचे वन कार्त्तवीर्याने पराक्रम करून का जाळून टाकले? आम्ही विचारतो, आम्हाला सांगावे।
Verse 2
रक्षिता सतु राजर्षिः प्रजानामिति नः श्रुतम् / कथं सरक्षिता भूत्वा नाशयेत तपोवनम्
तो राजर्षी प्रजांचा रक्षक होता असे आम्ही ऐकले आहे। मग रक्षक असून तो तपोवनाचा नाश कसा करील?
Frequently Asked Questions
The chapter is a gateway into the Bhārgava-carita narrative frame and introduces Kārttavīrya as the focal royal figure; the explicit lineage list is not given in these two verses, but the placement signals forthcoming genealogy/history around Kārttavīrya in relation to the Bhṛgu/Bhārgava cycle.
They ask why Kārttavīrya burned/destroyed a tapovana linked with Āpava Mahātmā, despite Kārttavīrya’s reputation as a rājarṣi who protects subjects—highlighting an ethical inconsistency that demands contextual explanation.
No. This adhyāya is purely a framing interrogation within a genealogical-ethical narrative; it contains no bhuvana-kośa (cosmography) measurements, planetary distances, or geographic enumerations.