Adhyaya 55
यज्ञसमापन-दक्षिणा-आवभृथस्नान-वर्णनम् (Completion of the Sacrifice, Gifts, and Avabhṛtha Bath)
या खंडात राजसत्तम वेदपारंगत ऋत्विज व सदस्यांसह शास्त्रोक्त विधीने समृद्ध यज्ञ पूर्ण करतो. सुशोभित वेदी, पात्रे आणि योग्य क्रमाने कर्मे पार पडून यज्ञसमाप्तीनंतर तो ऋत्विजांना दक्षिणा देतो, ब्राह्मण व याचकांना अपेक्षेपेक्षा अधिक धन वितरित करतो आणि ज्येष्ठांना साष्टांग प्रणाम करून क्षमा व आशीर्वाद मागतो. पुढे सूत‑मागध‑वंदी यांच्या स्तुती, वाद्य, छत्र‑चामर व नगरसज्जेसह भव्य मिरवणूक सरयू तीरावर जाऊन अवभृथ स्नान करते. स्नानानंतर वेदमंत्रघोष व मंगलवाद्यांसह राजा नगरात परततो; यज्ञसमापन, दानवाटप व सार्वजनिक अभिनंदनातून धर्म व राजवैधता दृढ होते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे कपिलाश्रमस्थाश्वानयनं नाम चतुष्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः // ५४// äः अभिनन्द्याशिषात्यर्थं लालयन्प्रशशंस ह
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यमभागातील तृतीय उपोद्धातपादातील ‘कपिलाश्रमस्थ अश्व-आनयन’ नावाचा पंचपन्नासावा अध्याय. तेव्हा त्याने त्याचे अभिनंदन करून, अत्यंत आशीर्वाद देत स्नेहाने त्याची प्रशंसा केली।
Verse 2
अथ ऋत्विक्सदस्यैश्च सहितो राजसत्तमः / उपाक्रमत तं यज्ञे विधिवद्वेदपारगैः
त्यानंतर राजसत्तम ऋत्विज व सभासदांसह, वेदपारंगतांनी विधिपूर्वक त्या यज्ञाचा आरंभ केला।
Verse 3
ततः प्रववृते यज्ञः सर्वसंपद्गुणान्वितः / सम्यगौर्ववसिष्ठाद्यैर्मुनिभिः संप्रवर्त्तितः
त्यानंतर सर्व संपत्ती व गुणांनी युक्त असा यज्ञ सुरू झाला; और्व, वसिष्ठ आदी मुनींनी तो विधिपूर्वक प्रवर्तित केला।
Verse 4
हिरण्मयमयी वेदिः पात्राण्युच्चावचानि च / सुसमृद्धं यथाशास्त्रं यज्ञे सर्वं बभूव ह
सुवर्णमयी वेदी होती आणि उंच-नीच विविध पात्रेही होती; शास्त्राप्रमाणे यज्ञात सर्व काही अत्यंत समृद्ध झाले होते।
Verse 5
एवं प्रवर्त्तितं यज्ञमृत्विजः सर्व एव ते / क्रमात्समापयामासुर्यजमानपुरस्सराः
अशा प्रकारे सुरू झालेला यज्ञ ते सर्व ऋत्विज यजमानाला पुढे ठेवून क्रमाने पूर्ण करू लागले।
Verse 6
समापयित्वा तं यज्ञं राजा विधिविदां वरः / यथावद्दक्षिणां चैव ऋत्विजां प्रददौ तदा
तो यज्ञ पूर्ण करून, विधिज्ञांमध्ये श्रेष्ठ अशा राजाने तेव्हा ऋत्विजांना यथोचित दक्षिणा दिली।
Verse 7
अथ ऋत्विक्सदस्यानां ब्राह्मणानां तथार्थिनाम् / तत्काङ्क्षितादभ्यधिकं प्रददौ वसु सर्वशः
मग ऋत्विज, सदस्य, ब्राह्मण तसेच याचकांना राजाने त्यांच्या इच्छेपेक्षाही अधिक, सर्व प्रकारचे धन दिले।
Verse 8
एवं संतर्प्य विप्रादीन्दक्षिणाभिर्यथाक्रमम् / क्षमापयामास गुरून्सदस्यान्प्रणिपत्य च
अशा रीतीने यथाक्रम दक्षिणा देऊन विप्रादींना संतुष्ट करून, त्याने गुरू व सभासदांना नमस्कार करून क्षमा मागितली।
Verse 9
ब्राह्मणाद्यैस्ततो वर्णैरृत्विग्भिश्च समन्वितः / वारकीयाकदंबैश्च सूतमागधवन्दिभिः
त्यानंतर तो ब्राह्मणादी विविध वर्णांतील लोकांबरोबर, ऋत्विजांसह, तसेच वारकीय समूह व सूत-मागध-वंदी यांनी समन्वित झाला।
Verse 10
अन्वीयमानः सस्त्रीकः श्वेतच्छत्रविराजितः / दोधूयमानचमरो वालव्यजनराजितः
तो स्त्रियांसह मागोमाग चालत होता; शुभ्र छत्राने शोभित, हलणाऱ्या चामरांनी व बालव्यजनांनी अलंकृत दिसत होता।
Verse 11
नानावादित्रनिर्घोषैर्बधिरीकृतदिङ्मुखः / स गत्वा सरयूतीरं यथाशाश्त्रं यथाविधि
नानाविध वाद्यांच्या निनादाने दिशा जणू बधिर झाल्या; तो शास्त्रानुसार व विधिपूर्वक सरयूच्या तीरावर गेला।
Verse 12
चकारावभृथस्नानं मुदितः सहबन्धुभिः / एवं स्नात्वा सपत्नीकः सुहृद्भिर्ब्राह्मणैः सह
तो आनंदाने बंधूं सहित अवभृथ-स्नान करू लागला; असे स्नान करून तो पत्नीसमवेत, सुहृद व ब्राह्मणांसह होता।
Verse 13
वीणावेणुमृदङ्गादिनानावादित्रनिःस्वनैः / मङ्गल्यैर्वेदघोषैश्च सह विप्रजनेरितैः
वीणा, वेणू, मृदंग इत्यादी नानाविध वाद्यांच्या निनादासह आणि विप्रांनी उच्चारलेल्या मंगल वेदघोषांसह।
Verse 14
संस्तूयमानः परितः सूतमागधबन्दिभिः / प्रविवेश पुरीं रम्यां हृष्टपुष्टजनायुतम्
सूता, मागध व बंदी यांनी सर्व बाजूंनी स्तुती केली जात असता तो आनंदित व समृद्ध जनसमूहाने भरलेल्या रम्य नगरीत प्रविष्ट झाला।
Verse 15
श्वेतव्यजन सच्छत्रपताकाध्वजमालिनीम् / सिक्तसंमृष्टभूभागापणशोभासमन्विताम्
ती नगरी शुभ्र चामर, सुंदर छत्र, पताका व ध्वजांच्या माळांनी सजलेली होती; भूमीभाग शिंपडून स्वच्छ केलेले आणि बाजारांच्या शोभेने युक्त होती।
Verse 16
कैलासाद्रिप्रकाशाभिरुज्ज्वलां सौधपङ्क्तिभिः / स तत्रागरुधूपोत्थगन्धामोदितदिङ्मुखम्
कैलास पर्वतासारख्या प्रकाशमान प्रासादांच्या रांगांनी ती नगरी उजळली होती; तेथे अगरु-धूपातून उठलेल्या सुवासाने दिशा प्रसन्न झाल्या होत्या।
Verse 17
विकीर्यमाणः परितः पौरनारीजनैर्मुहुः / लाजवर्षेण सानन्दं वीक्षमाणश्च नागरैः
नगरातील स्त्रिया वारंवार सर्व बाजूंनी त्याच्यावर लाजांची वृष्टी करीत होत्या; आणि नगरवासी आनंदाने त्याच्याकडे पाहत होते।
Verse 18
उपदाभिरनेकाभिस्तत्रतत्र वणिग्जनैः / संभाव्यमानः शनकैर्जगम स्वपुरं प्रति
तो अनेक भेटवस्तूंनी ठिकठिकाणच्या वणिकांकडून सन्मानित होत, हळूहळू आपल्या नगराकडे निघून गेला।
Verse 19
स प्रविश्य गृहं रम्यं सर्वमण्डलमण्डितम् / सम्यक्संभावयामास सुहृदो ब्राह्मणानपि
तो सर्व मण्डलांनी अलंकृत अशा रम्य गृहात प्रवेश करून, मित्रांनाही व ब्राह्मणांनाही यथोचित सत्कार करू लागला।
Verse 20
संसेव्यमानश्च तदा नानादेशेश्वरैर्नृपैः / सभायां राजशार्दूलो रेमे शक्र इवापरः
तेव्हा विविध देशांच्या अधिपती राजांकडून सेवित तो राजशार्दूल सभेत जणू दुसरा शक्रच असा रमला।
Verse 21
एवं सुहृद्भिः सहितः पूरयित्वा मनोरथम् / सगरः सह भार्याभ्यां रेमे नृपवरोत्तमः
अशा रीतीने सुहृदांसह मनोरथ पूर्ण करून, नृपश्रेष्ठ सगर आपल्या दोन्ही राण्यांसह आनंदाने रमला।
Verse 22
अंशुमन्तं ततः पौत्रं मुदा विनयशालिनम् / वसिष्ठानुमते राजा यौवराज्ये ऽभ्यषेचयत्
त्यानंतर राजाने वसिष्ठांच्या अनुमतीने, आनंदाने विनयशील नातू अंशुमान याचा युवराज्याभिषेक केला।
Verse 23
पौरजानपदानां तु बन्धूनां सुहृदामपि / स प्रियो ऽभवदत्यर्थमुदारैश्च गुणैर्नृपः
नगर व जनपदातील लोक, बंधू आणि सुहृद यांना तो राजा आपल्या उदार गुणांमुळे अत्यंत प्रिय झाला।
Verse 24
प्रजास्तमन्वरज्यन्त बालमप्यमितौजसम् / नवं च शुक्लपक्षादौशीतांशुमचिरोदितम्
प्रजेला तो बालकही—अपरिमित तेज असलेला—शुक्लपक्षाच्या आरंभी नुकताच उगवलेल्या नवचंद्राप्रमाणे प्रिय वाटू लागला।
Verse 25
स तेन सहितः श्रीमान्सुत्दृद्भिश्च नृपोत्तमः / भार्याभ्यामनुरूपाभ्यां रममाणो ऽवसच्चिरम्
तो श्रीमान श्रेष्ठ राजा, त्याच्यासह आणि सुदृढ पुत्रांसह, अनुरूप अशा दोन पत्नींसोबत रमून दीर्घकाळ राहिला।
Verse 26
युवैव राजशार्दूलः साक्षाद्धर्म इवापरः / पालयामास वसुधां सशैलवनकाननाम्
तरुण असूनही तो राजशार्दूल जणू साक्षात् दुसरा धर्मच; पर्वत, वन व काननांसह पृथ्वीचे त्याने पालन केले।
Verse 27
एवं महानहिमदीधितिवंशमौलिरत्नाय यमानवपुरुत्तरकोसलेशः / पूर्णेन्दुवत्सकललोकमनो ऽभिरामः सार्द्ध प्रजाभिरखिलाभिरलं जहर्ष
अशा रीतीने यमानवपुरचा उत्तरकोसलाधीश, महा-नहिम-दीधिति वंशाचा मौलिरत्न, पूर्णचंद्राप्रमाणे सर्व लोकांचे मन रमविणारा, सर्व प्रजेसह अत्यंत हर्षित झाला।
Frequently Asked Questions
In the provided verses, the emphasis is not a Vamsha catalogue but a ritual closure sequence (yajña → dakṣiṇā → avabhṛtha). Any lineage data would likely be contextual or in adjacent chapters rather than explicitly enumerated in this excerpt.
The chapter stresses vedapāragā officiants, a properly prepared vedi and vessels (pātrāṇi), orderly completion (kramāt samāpanam), prescribed dakṣiṇā to ṛtviks/sadasyas, and the avabhṛtha-snāna—together forming the canonical closure and validation of the sacrifice.
Sarayū anchors the rite in sacred geography, while the procession with bards, Vedic chants, and civic decoration externalizes ritual success into public order—encoding how dharma is made visible and politically operative after the sacrificial act.