Adhyaya 31

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्याभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते त्रिंशत्तमो ऽध्यायः // ३०// सगर उवाच ब्रह्मपुत्र महाभाग वद भार्गवचेष्टितम् / यच्चकार महावीर्य्यो राज्ञः क्रुद्धो हि कर्मणा

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यभागातील तृतीय उपोद्धातपादातील भार्गवचरिताचा त्रिंशत्तम अध्याय. सगर म्हणाला—हे ब्रह्मपुत्र महाभाग! भार्गवाचे आचरण सांग; राजाच्या कर्मामुळे क्रुद्ध झालेल्या त्या महावीराने काय केले?

Verse 2

वसिष्ठ उवाच गते तस्मिन्महाभागे भृगो पितृपरायणः / रामः प्रोवाच संक्रुद्धो मुञ्चञ्छ्वासान्मुहर्मुहुः

वसिष्ठ म्हणाले—पितृपरायण महाभाग भृगु निघून गेल्यावर, राम अत्यंत क्रुद्ध झाला आणि वारंवार दीर्घ श्वास सोडत बोलू लागला।

Verse 3

परशुराम उवाच अहो पश्यत मूढत्वंराज्ञो ह्युत्पथगामिनः / कार्त्तवीर्यस्य यो विद्वांश्चक्रे ब्रह्मवधोद्यमम्

परशुराम म्हणाले—अहो, पाहा! कुमार्गाने जाणाऱ्या राजा कार्त्तवीर्याचे मूढत्व; तो विद्वान असूनही ब्राह्मणवधाचा उद्योग करू लागला।

Verse 4

दैवं हि बलवन्मन्ये यत्प्रभावाच्छरीरिणः / शुभं वाप्यशुभं सर्वे प्रकुर्वन्ति विमोहिताः

मी दैवच बलवान मानतो; त्याच्या प्रभावाने देहधारी सर्वजण मोहग्रस्त होऊन शुभ वा अशुभ कर्म करतात.

Verse 5

शृणवन्तु ऋषयः सर्वे प्रतिज्ञा क्रियते मया / कार्त्तवीर्यं निहत्याजौ पितुर्वैरं प्रसाधये

सर्व ऋषींनो ऐका—मी ही प्रतिज्ञा करीत आहे: रणांगणात कार्त्तवीर्याचा वध करून पित्याच्या वैराचा प्रतिशोध पूर्ण करीन.

Verse 6

यदि राजा सुरैः सर्वैरिन्द्राद्दैर्दानवैस्तथा / रक्षिष्यते तथाप्येनं संहरिष्यामि नान्यथा

जर त्या राजाचे रक्षण इंद्रादी सर्व देव आणि दानवही करतील, तरीही मी त्याचा निश्चयच संहार करीन—यावाचून नाही.

Verse 7

एवमुक्तं समाकर्ण्य रामेण समुहात्मना / जमदग्निरुवाचेदं पुत्रं साहसभाषिणम्

उत्साही मनाच्या रामाचे असे वचन ऐकून जमदग्नीने धाडसी बोलणाऱ्या पुत्राला हे सांगितले.

Verse 8

जमदग्निरुवाच श्रुणु राम प्रवक्ष्यामि सतां धर्मं सनातनम् / यच्छ्रुत्वा मानवाः सर्वे जायन्ते धर्मकारिणः

जमदग्नी म्हणाले—हे राम, ऐक; मी सत्पुरुषांचा सनातन धर्म सांगतो, तो ऐकून सर्व मनुष्य धर्माचरण करणारे होतात.

Verse 9

साधवो ये महाभागाः संसारान्मोक्षकाङ्क्षिणाः / न कस्मैचित्प्रकुप्यन्ति निन्दितास्ताडिता अपि

जे महाभाग साधू संसारातून मोक्षाची इच्छा करतात, ते कोणावरही रागावत नाहीत—निंदिले व मारले गेले तरीही।

Verse 10

क्षमाधना महाभागा ये च दान्तास्तपस्विनः / तेषां चैवाक्षया लोकाः सततं साधुकारिणाम्

जे महाभाग क्षमेला धन मानतात, संयमी व तपस्वी आहेत—अशा सत्कर्म करणाऱ्यांचे लोक सदैव अक्षय असतात.

Verse 11

यस्तु दुष्टैस्तु दण्डाद्यैर्वचसापि च ताडितः / न च क्षोभमवाप्नोति स साधुः परिकीर्त्थते

जो दुष्टांकडून दंड इत्यादीने व शब्दांनीही ताडित होऊनही क्षोभ पावत नाही, तोच ‘साधू’ म्हणून कीर्तिला जातो.

Verse 12

ताडयेत्ताडयन्तं यो न च साधुः स पापभाक् / क्षमयार्ऽहणतां प्राप्ताः साधवो ब्राह्मणा वयम्

जो मारणाऱ्याला प्रत्युत्तर म्हणून मारतो, तो साधू नाही; तो पापाचा भागीदार आहे. आम्ही ब्राह्मण साधू, क्षमेमुळेच पूज्यत्वास पोहोचलो आहोत.

Verse 13

नरनाथवधे तात पातकं सुमहद्भवेत् / तस्मान्निवारये त्वाद्य क्षमां कुरु तपश्चर

तात! राजाचा वध केल्यास अतिशय मोठे पातक होते; म्हणून आज मी तुला थांबवतो—क्षमा कर आणि तप आचर.

Verse 14

वसिष्ठ उवाच एवं पित्रा समादिष्टं विज्ञाय नृपनन्दन / रामः प्रोवाच पितरं क्षमाशीलमरिन्दमम्

वसिष्ठ म्हणाले: हे राजनंदना! वडिलांनी असा आदेश दिल्याचे जाणून, राम (परशुराम) आपल्या क्षमाशील आणि शत्रूंचा नाश करणाऱ्या वडिलांना म्हणाला.

Verse 15

परशुराम उवाच शृणु तात महाप्राज्ञ वि५प्तिं मम सांप्रतम् / भवता शम उद्दिष्टः साधूनां सुमहात्मनाम्

परशुराम म्हणाले: हे बाबा! हे महाज्ञानी! आता माझी विनंती ऐका. आपण साधू आणि महात्म्यांसाठी शांतीचा (क्षमेचा) उपदेश केला आहे.

Verse 16

म शमः साधुदीनेषु गुरुष्वीश्वरभावनैः / कर्त्तव्यो दुष्टचेष्टेषु न शमः सुखदो भवेत्

ती शांती सज्जन, दीन आणि गुरूंच्या ठायी ईश्वरभाव ठेवून करावी. दुष्ट कृत्य करणाऱ्यांच्या बाबतीत शांती सुखकारक ठरत नाही.

Verse 17

तस्मादस्य वधः कार्यः कार्त्तवीर्यस्य वै मया / देह्याज्ञां माननीयाद्य साधये वैरमात्मनः

त्यामुळे, या कार्तवीर्याचा वध माझ्या हातून झालाच पाहिजे. हे माननीया! मला आज्ञा द्या, आज मी माझे वैर साधेन (सूड घेईन).

Verse 18

जमदग्निरुवाच शृणु राम महाभाग वचो मम समाहितः / करिष्यसि यथा भावि तथा नैवान्यथा भवेत्

जमदग्नी म्हणाले: हे महाभाग रामा! एकाग्र चित्ताने माझे बोलणे ऐक. जसे घडायचे आहे (दैव), तसेच तू करशील; ते अन्यथा होणार नाही.

Verse 19

इतो व्रजत्वं ब्रह्माणां बृच्छ तात हिताहितम् / स यद्वदिष्यति विभुस्तत्कर्त्ता नात्र संशयः

आता तू तेथे जाऊन, हे तात, ब्रह्मांना हित-अहित विचार. तो विभू जे सांगेल तेच कर; यात संशय नाही.

Verse 20

वसिष्ठ उवाच एवमुक्तः स पितरं नमस्कृत्य महामतिः / जगाम ब्रह्मणो लोकमगम्यं प्राकृतैर्जनैः

वसिष्ठ म्हणाले—असे सांगितल्यावर तो महामती पित्याला नमस्कार करून ब्रह्मलोकास गेला, जो सामान्य जनांस अगम्य आहे.

Verse 21

ददर्श ब्रह्मणो लोकं शातकैंभविनिर्मितम् / स्वर्णप्राकारसंयुक्तं मणिस्तंभैर्विमूषितम्

त्याने ब्रह्मलोक पाहिला—शातकुंभ सुवर्णाने निर्मित; सुवर्ण प्राकारांनी युक्त आणि मणीस्तंभांनी शोभित.

Verse 22

तत्रापश्यत्समासीनं ब्रह्माणममितौजसम् / रत्नसिंहासने रम्ये रत्नभूषणभूषितम्

तेथे त्याने अमित तेजस्वी ब्रह्मांना विराजमान पाहिले—रम्य रत्नसिंहासनावर, रत्नभूषणांनी विभूषित.

Verse 23

सिद्धेन्द्रैश्च मुनीन्द्रैश्च वेष्टितं ध्यानतत्परैः / विद्याधरीणां नृत्यं च पश्यन्तं सस्मितं मुदा

तो ध्यानपरायण सिद्धेंद्र व मुनींद्रांनी वेढलेला होता, आणि आनंदाने स्मित करत विद्याधरींचे नृत्य पाहत होता.

Verse 24

तपसा फलदातारं कर्त्तारं जगतां विभुम् / परिपूर्णतमं ब्रह्म ध्यायतं यतमानसम्

तपाने फळ देणारा, जगाचा कर्ता व सर्वव्यापी विभू—परिपूर्णतम ब्रह्माचे संयत मनाने ध्यान करा.

Verse 25

गुह्ययोगं प्रवोचन्तं भक्तवृन्देषु संततम् / दृष्ट्वा तमव्ययं भक्त्या प्रणनाम भृगूद्वहः

भक्तवृंदांत सतत गुह्ययोग उपदेश करणाऱ्या त्या अव्यय प्रभूला पाहून भृगुश्रेष्ठाने भक्तीने प्रणाम केला.

Verse 26

स दृष्ट्वा विनतं राममाशीर्भिरभिनन्द्य च / पप्रच्छ कुशलं वत्स कथमागमनं कृथाः

त्याने विनम्र रामाला पाहून आशीर्वाद देऊन अभिनंदन केले आणि विचारले—“वत्सा, कुशल आहेस ना? इथे कसा आलास?”

Verse 27

संपृष्टो विधिना रामः प्रोवाचाखिलमादितः / वृत्तान्तं कार्त्तवीर्यस्य पितुः स्वस्य महात्मनः

विधिपूर्वक विचारले असता रामाने आरंभापासून सर्व सांगितले—आपल्या महात्मा पिता कार्त्तवीर्याचा सारा वृत्तांत.

Verse 28

तच्छ्रुत्वा सकलं ब्रह्मा विज्ञातार्थो ऽपि मानद / उवाच रामं धर्मिष्ठं परिणामसुखावहम्

ते सर्व ऐकून, अर्थ जाणत असूनही, मानद ब्रह्माने धर्मिष्ठ रामाला असे सांगितले—जे पुढे सुखद ठरणारे होते.

Verse 29

प्रतिज्ञा दुर्लभा वत्स यां भवन्कृतवान्रुषा / सृष्टि रेषा भगवतः संभवेत्कृपया बटो

वत्सा, तू रागाने जी दुर्मिळ प्रतिज्ञा केलीस; ही सृष्टी तर भगवंताच्या कृपेनेच संभवते, बाळा।

Verse 30

जगत्सृष्टं मया तात संक्लेशेन तदाज्ञया / तन्नाशकारिणी चैव प्रतिज्ञा भवता कृता

तात, त्याच्या आज्ञेने मी क्लेश सहन करून जगताची सृष्टी केली; आणि तू तिचा नाश करणारी प्रतिज्ञा केलीस।

Verse 31

त्रिःसप्तकृत्वो निर्भूपां कर्तुमिच्छसि मेदिनीम् / एकस्य राज्ञो दोषेण पितुः परिभवेन च

तू एकवीस वेळा पृथ्वी राजाहीन करावयास इच्छितोस—एका राजाच्या दोषामुळे आणि पित्याच्या अपमानामुळे।

Verse 32

ब्रह्मक्षत्र्रियविट्शूद्रैः सृष्टिरेषा सनातनी / आविर्भूता तिरोभूता हरेरेव पुनः पुनः

ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्रांनी युक्त ही सनातन सृष्टी हरिच्याच शक्तीने पुन्हा पुन्हा प्रकट होते व लय पावते।

Verse 33

अव्यर्था त्वत्प्रतिज्ञा तु भवित्री प्राक्तनेन च / यद्वायासेन ते कार्यसिद्धिर्भवितुमर्हति

तुझी प्रतिज्ञा व्यर्थ ठरणार नाही; पूर्वकर्मानुसार, जरी परिश्रमाने का होईना, तुझे कार्य नक्की सिद्ध होईल।

Verse 34

शिवलोकं प्रयाहि त्वं शिवस्याज्ञामवाप्नुहि / पृथिव्यां बहवो भूपाः संति शङ्करकिङ्कराः

तू शिवलोकास जा आणि शिवाची आज्ञा प्राप्त कर. पृथ्वीवर अनेक राजे आहेत, जे शंकराचे सेवक आहेत.

Verse 35

विनैवाज्ञां महेशस्य को वा तान्हन्तुमीश्वरः / बिभ्रतः कवचान्यङ्गे शक्तीश्चापि दुरासदाः

महेशाच्या आज्ञेशिवाय त्यांना कोण मारू शकेल? ते अंगावर कवच धारण करतात आणि त्यांच्या शक्तीही दुर्जेय आहेत.

Verse 36

उपायं कुरु यत्नेन जयबीजं शुभावहम् / उपाये तु समारब्धे सर्वे सिध्यन्त्युपक्रमाः

यत्नाने असा उपाय कर, जो विजयाचे बीज आणि शुभ फल देणारा आहे. उपाय सुरू झाला की सर्व प्रयत्न सफल होतात.

Verse 37

श्रीकृष्णमन्त्रं कवचं गृह्ण वत्स गुरोर्हरात् / दुर्ल्लङ्घ्यं वैष्णवं तेजः शिवशक्तिर्विजेष्यति

वत्सा, गुरु हर (शिव) यांच्याकडून श्रीकृष्णमंत्ररूपी कवच घे. दुर्लंघ्य वैष्णव तेजावर शिवशक्ती विजय मिळवील.

Verse 38

त्रैलोक्यविजयं नाम कवचं परमाद्भुतम् / यथाकथं च विज्ञाप्य शङ्करं लभदुर्लभम्

‘त्रैलोक्यविजय’ नावाचे हे कवच परम अद्भुत आहे. कसेही करून शंकरास विनवून हे दुर्लभ प्राप्त कर.

Verse 39

प्रसन्नः स गुणैस्तुभ्यं कृपालुर्दीनवत्सलः / दिव्यपाशुपतं चापि दास्यत्येव न संशयः

तो तुझ्या गुणांनी प्रसन्न, कृपाळू व दीनवत्सल आहे। तो निःसंशय दिव्य पाशुपत अस्त्रही देईल.