Shloka 10
The City Equal to Amarāvatī: Creation of Households, Women, and Civic Splendor
Arjunopākhyāna Context
Devanagari script
संख्यातिगाभिरनिशं गृहकृत्यकर्मव्यग्रात्मकाभिरपि तत्परिचारिकाभिः / पुंभिश्च तद्गुणगणोचितरूपशोभैरुद्भासितैर्गृहचरैः परितः परीतम्
Transliteration
saṃkhyātigābhiraniśaṃ gṛhakṛtyakarmavyagrātmakābhirapi tatparicārikābhiḥ / puṃbhiśca tadguṇagaṇocitarūpaśobhairudbhāsitairgṛhacaraiḥ paritaḥ parītam
Translation
तो असंख्य दासींनी वेढलेला होता; त्या सतत गृहकर्मात गुंतल्या तरीही त्याच्या सेवेत तत्पर होत्या. तसेच त्याच्या गुणसमूहास अनुरूप रूपशोभेने उजळणाऱ्या गृहसेवक पुरुषांनीही तो सर्व बाजूंनी परितः परीत होता.
Word by Word
संख्यातिगाभिःby women exceeding number (countless)
संख्यातिगाभिः:
करण (Instrument)
TypeAdjective
Rootसंख्या-अतिग (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; qualifying (स्त्रीभिः understood)
अनिशम्constantly
अनिशम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootअनिशम् (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (adverb of time)
गृह-कृत्य-कर्म-व्यग्र-आत्मिकाभिःby those whose nature is busy with household duties
गृह-कृत्य-कर्म-व्यग्र-आत्मिकाभिः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootगृह + कृत्य + कर्म + व्यग्र + आत्मिका (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; qualifying परिचारिकाभिः/स्त्रीभिः
अपिalso/even
अपि:
सम्बन्धसूचक (Particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय/अपवादार्थक निपात (particle: also/even)
तत्-परिचारिकाभिःby his attendants/maids
तत्-परिचारिकाभिः:
करण (Instrument)
TypeNoun
Rootतत् + परिचारिका (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; ‘तत्’ = his/that; Instrumental plural
पुंभिःby men
पुंभिः:
करण (Instrument)
TypeNoun
Rootपुम्स् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; Instrumental plural
चand
च:
समुच्चय (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक अव्यय (conjunction)
तद्-गुण-गण-उचित-रूप-शोभैःwith beauty of form befitting his multitude of virtues
तद्-गुण-गण-उचित-रूप-शोभैः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootतद् + गुण + गण + उचित + रूप + शोभा (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (शोभा-शोभैः? here as ‘शोभैः’ masc/neut instr pl), तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; qualifying पुंभिः
उद्भासितैःmade splendid/illuminated
उद्भासितैः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootउद्-भास् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त; qualifying गृहचरैः
गृहचरैःby household servants/retainers
गृहचरैः:
करण (Instrument)
TypeNoun
Rootगृहचर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; ‘house-attendants’; Instrumental plural
परितःall around
परितः:
देशाधिकरण (Locative sense)
TypeIndeclinable
Rootपरितः (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (adverb: around)
परीतम्surrounded
परीतम्:
कर्मणि-भाव (Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootपरि-इ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; agrees with implied ‘गृहम्/भवनम्’