Shloka 1
The City Equal to Amarāvatī: Creation of Households, Women, and Civic Splendor
Arjunopākhyāna Context
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने षड्विंशतितमो ऽध्यायः // २६// वसिष्ठ उवाच तस्मिन्पुरे सन्तुलितामरेद्रपुरीप्रभावे मुनिवर्यधेनुः / विनिर्ममे तेषु गृहेषु पश्चात्तद्योग्यनारीनरवृन्दजातम्
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāder'junopākhyāne ṣaḍviṃśatitamo 'dhyāyaḥ // 26// vasiṣṭha uvāca tasminpure santulitāmaredrapurīprabhāve munivaryadhenuḥ / vinirmame teṣu gṛheṣu paścāttadyogyanārīnaravṛndajātam
Translation
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यभागातील तृतीय उपोद्धातपादातील अर्जुनोपाख्यानाचा सव्वीसावा अध्याय. वसिष्ठ म्हणाले—इंद्रपुरीच्या वैभवाशी तुल्य अशा त्या नगरात मुनिश्रेष्ठाची धेनू नंतर त्या घरांत त्यांना योग्य असा स्त्री-पुरुषांचा समुदाय निर्माण करू लागली।
Word by Word
इतिthus
इति:
Vacana-suchaka (वचनसूचक)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक-अव्ययम् (quotative particle)
श्रीब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa
श्रीब्रह्माण्डे:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootश्रीब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम्; तत्पुरुषः—श्री + ब्रह्माण्ड (honorific)
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम्; कर्मधारयः—महत् पुराणम्
वायुप्रोक्तेspoken by Vāyu
वायुप्रोक्ते:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootवायु + प्रोक्त (कृदन्त, √वच् + प्र)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्त; तत्पुरुषः—वायुनाऽ प्रोक्तम् (spoken by Vāyu)
मध्यभागेin the middle section
मध्यभागे:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootमध्यभाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सप्तमी एकवचनम्; तत्पुरुषः—मध्यस्य भागः
तृतीयthird
तृतीय:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सप्तमी एकवचनम् (अध्याये/भागे इत्यर्थे); क्रमवाचक
उपोद्घातपादेin the introductory section
उपोद्घातपादे:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootउपोद्घात + पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सप्तमी एकवचनम्; तत्पुरुषः—उपोद्घातस्य पादः (introductory quarter/section)
अर्जुनोपाख्यानेin the Arjuna episode
अर्जुनोपाख्याने:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootअर्जुन + उपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम्; तत्पुरुषः—अर्जुनस्य उपाख्यानम्
षड्विंशतितमःtwenty-sixth
षड्विंशतितमः:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootषड्विंशति + तम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; क्रमवाचक (26th)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्
वसिष्ठःVasiṣṭha
वसिष्ठः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootवसिष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/Perfect) प्रथमपुरुषः एकवचनम्; परस्मैपदम्
तस्मिन्in that
तस्मिन्:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम्; सर्वनाम
पुरेcity
पुरे:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootपुर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम्
सन्तुलितामरेद्रपुरीप्रभावेin which the splendour equalled Indra’s city
सन्तुलितामरेद्रपुरीप्रभावे:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeAdjective
Rootसन्तुलित (कृदन्त, √तुल् + सम्) + अमर + इन्द्र + पुरी + प्रभाव (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्त; तत्पुरुषः—अमरेन्द्रपुरीप्रभावः (splendour of Indra's city) सन्तुलितः (equalled) यस्मिन् (locative)
मुनिवर्यधेनुःthe excellent cow of the sage
मुनिवर्यधेनुः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootमुनि + वर्य + धेनु (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; कर्मधारयः—मुनिवर्यस्य धेनुः (the sage’s excellent cow)
विनिर्ममेcreated/produced
विनिर्ममे:
Kriya (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Root√मा (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/Perfect) प्रथमपुरुषः एकवचनम्; आत्मनेपदम्; वि-निर्-उपसर्गाः
तेषुin those
तेषु:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी बहुवचनम्; सर्वनाम
गृहेषुhouses
गृहेषु:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootगृह (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी बहुवचनम्
पश्चात्afterwards
पश्चात्:
Kala (काल/Time)
TypeIndeclinable
Rootपश्चात् (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्ययम् (adverb of time)
तद्योग्यनारीनरवृन्दजातम्a group of suitable women and men
तद्योग्यनारीनरवृन्दजातम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootतद् + योग्य + नारी + नर + वृन्द + जात (कृदन्त, √जन्)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम्; जात (क्त) = born/produced; तत्पुरुषः—तद्-योग्य (suitable for that) + नारीनरवृन्द (groups of women and men)