Shloka 41
रामस्य पितृसेवा-तीर्थाटन-वृत्तान्तः
Rama’s filial service and ordered pilgrimage; setting for the Haihaya episode
Devanagari script
विशश्राम च तत्तीरे तरुखण्डोपमण्डिते / आलंबपाने तिग्मांशौ ससैन्यः सानुगो नृपः
Transliteration
viśaśrāma ca tattīre tarukhaṇḍopamaṇḍite / ālaṃbapāne tigmāṃśau sasainyaḥ sānugo nṛpaḥ
Translation
तो नृप सैन्य व अनुचरांसह त्या तीरावर, वृक्षसमूहांनी शोभलेल्या स्थानी, सूर्य मावळतीला असता विसावला।
Word by Word
विशश्रामrested
विशश्राम:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि-श्रम् (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (singular)
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
तत्-तीरेon that bank
तत्-तीरे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootतत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + तीर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; तत्पुरुष-समास (तस्य तीरे)
तरु-खण्ड-उप-मण्डितेadorned with clumps of trees
तरु-खण्ड-उप-मण्डिते:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतरु (प्रातिपदिक) + खण्ड (प्रातिपदिक) + उप (उपसर्ग/अव्यय) + मण्डित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; विशेषणम् (qualifying 'तीरे'); समासः—तरुखण्डैः उपमण्डिते (adorned with clumps of trees)
आलम्ब-पानेat the drinking-place (watering spot)
आलम्ब-पाने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootआलम्ब (प्रातिपदिक) + पान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; तत्पुरुष-समास (आलम्बस्य पानम्/पाने)
तिग्मांशौwhen the sun (sharp-rayed) [was present]
तिग्मांशौ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootतिग्मांशु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन
स-सैन्यःwith his army
स-सैन्यः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootस (अव्यय/उपसर्गवत्) + सैन्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; बहुव्रीहिः—सैन्येन सहितः (accompanied by an army)
स-अनुगःwith attendants
स-अनुगः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootस (अव्यय/उपसर्गवत्) + अनुग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; बहुव्रीहिः—अनुगैः सहितः (with attendants/followers)
नृपःthe king
नृपः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनृप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन