Adhyaya 17
Aṣṭakā-Śrāddha Vidhi and Dāna-Praśaṃsā (Observances in the Dark Fortnight and Praise of Giving)
या अध्यायात बृहस्पती चंद्रकालानुसार श्राद्धविधी सांगतात, विशेषतः कृष्णपक्षातील अष्टका-श्राद्ध. श्राद्ध हे काम्य, नैमित्तिक व नित्य—या तिन्ही प्रकारांत सतत फलदायी आहे असे प्रतिपादन केले आहे. प्रथम, द्वितीय, तृतीय अष्टका आणि एक ‘चतुर्थ’ अष्टका असे भेद करून अपूप, मांस, शाक इत्यादी द्रव्यांनुसार ‘द्रव्यगत विधी’ दिली आहे. पर्व/तिथीच्या वेळी पितरांचे तर्पण करणे आवश्यक; दुर्लक्ष केल्यास महिन्याच्या शेवटी अपूजित अष्टका निघून जातात व आशा निष्फळ होतात. दान व पूजेची महती—दाता उच्चगती, बल, संतती, स्मृती, बुद्धी, पुत्र व समृद्धी मिळवतो; न देणारा क्षीण होतो. शेवटी द्वितीया ते दशमीपर्यंत तिथीफळे—राज्य/प्रतिष्ठा, शत्रुनाश, शत्रुदोष-ज्ञान, महाभाग्य, मान, राजत्व/नेतृत्व, पूर्ण समृद्धी व ‘ब्राह्मी श्री’—नमूद आहेत।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे दानप्रशंसा नाम षोडशो ऽध्यायः // १६// बृहस्पतिरुवाच अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि पूजितम् / काम्यं नैमित्तिकाजस्रं श्राद्धकर्मणि नित्यशः
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणाच्या मध्यभागातील तृतीय उपोद्धातपाद, श्राद्धकल्पातील ‘दानप्रशंसा’ नावाचा सोळावा अध्याय. बृहस्पती म्हणाले—आता पुढे श्राद्धकर्मात पूज्य, काम्य, नैमित्तिक व अखंड आचरला जाणारा श्राद्धकर्माचा नित्य विधी मी सांगतो।
Verse 2
पुत्रदारनिमित्ताः स्युरष्टकास्तिस्न एव तु / कृष्णपक्षे वरिष्ठा हि पूर्वाखण्डलदेवता
पुत्र व पत्नी यांच्या निमित्ताने सांगितलेल्या तीन अष्टका ह्याच होत; कृष्णपक्षात त्या श्रेष्ठ मानल्या जातात आणि त्यांची देवता पूर्वाखंडल आहे.
Verse 3
प्राजापत्या द्वितीया स्यात्तृतीया वैश्वदेविका / आद्यापूपैः सदाकार्या मांसैरन्या सदा भवेत्
दुसरी अष्टका प्राजापत्य, तिसरी वैश्वदेविकी; पहिली नेहमी अपूपांनी करावी, आणि दुसरी (अन्या) नेहमी मांसाने करावी.
Verse 4
शाकैः कार्या तृतीया स्यादेवं द्रव्यगतो विधिः / अत्रापीष्टं पितॄणां वै नित्यमेव विधीयते
तिसरी अष्टका शाकांनी करावी—हा द्रव्याप्रमाणे विधी आहे; येथेही पितरांसाठी नित्यच इष्ट (प्रिय) कर्माचे विधान केले आहे.
Verse 5
या चाप्यन्या चतुर्थी स्यात्तां च कुर्याद्विशेषतः / आसु श्राद्धं बुधः कुर्वन्सर्वस्वेनापि नित्यशः
आणि जी दुसरी चौथी अष्टका आहे, ती विशेषत्वाने करावी; या तिथींमध्ये ज्ञानी पुरुषाने नित्य श्राद्ध करावे, सर्वस्व देऊनही का होईना.
Verse 6
क्षिप्रमाप्नोति हि श्रेयः परत्रेह च मोदते / पितरः पर्वकालेषु तिथिकालेषु देवताः
तो शीघ्रच कल्याण प्राप्त करतो आणि इहलोकी व परलोकी आनंदित होतो; पर्वकाळी व तिथीकाळी पितर हेच देवता असतात.
Verse 7
सर्वेषु पुरुषा यान्ति निपातमिव धेनवः / मासांते प्रतिगच्छेयुरष्टकासु ह्यपूजिताः
सर्व पुरुष धेनूंप्रमाणे पतनास जातात; मासाअंती अष्टकांमध्ये जे पूजन करीत नाहीत ते परत दुःखास प्राप्त होतात।
Verse 8
मोघास्तस्य भवन्त्याशाः परत्रेह च सर्वशः / पूजकानां समुत्कर्षो नास्तिकानामधोगतिः
त्याच्या आशा इहलोकी व परलोकी सर्वथा व्यर्थ होतात; पूजकांचा उत्कर्ष होतो आणि नास्तिकांची अधोगती होते।
Verse 9
देवास्तु दायिनो यान्ति तिर्यग्गच्छन्त्यदायिनः / पुष्टिं प्रजां स्मृतिं मेधां पुत्रानैश्वर्यमेव च
दान देणारे देवगतीस जातात, दान न देणारे तिर्यक् योनीस जातात; (यामुळे) पुष्टी, प्रजा, स्मृती, मेधा, पुत्र व ऐश्वर्य मिळते।
Verse 10
कुर्वाणः पूजनं चासु सर्वं पूर्णं समश्नुते / प्रतिपद्धनलाभाय लब्धं चास्य न नश्यति
जो या (अष्टकांमध्ये) पूजन करतो तो सर्व काही पूर्णत्वाने भोगतो; नित्य धनलाभासाठी जे मिळते ते त्याचे प्राप्त धन नष्ट होत नाही।
Verse 11
द्वितीयायां तु यः कुर्याद्द्विपदाधिंपतिर् भवेत् / वरार्थिनां तृतीया तु शत्रुघ्नी पापनाशिनी
द्वितीयेला जो (पूजन) करील तो द्विपदांचा अधिपती होईल; वर मागणाऱ्यांसाठी तृतीया शत्रुघ्नी व पापनाशिनी आहे।
Verse 12
चतुर्थ्यां तु प्रकुर्वाणः शत्रुच्छिद्राणि पश्यति / पञ्चम्यां चापिकुर्वाणः प्राप्नोति महतीं श्रियम्
चतुर्थीला श्राद्ध करणारा शत्रूंची दुर्बल छिद्रे पाहतो. पंचमीला करणारा महान् श्री-समृद्धी प्राप्त करतो.
Verse 13
षष्ठ्यां श्राद्धानि कुर्वाणः संपूज्यः स्यात्प्रयत्नतः / कुरुते यस्तु सप्तम्यां श्राद्धानि सततं नरः
षष्ठीला श्राद्ध करणारा प्रयत्नपूर्वक सर्वत्र पूज्य होतो. आणि जो मनुष्य सप्तमीला सतत श्राद्ध करतो.
Verse 14
महीशत्वमवाप्नोति गणानां चाधिपो भवेत् / संपूर्णामृद्धिमाप्नोति यो ऽष्टम्यां कुरुते नरः
अष्टमीला करणारा मनुष्य राजसत्ता प्राप्त करतो आणि गणांचा अधिपती होतो. तो पूर्ण समृद्धी मिळवतो.
Verse 15
श्राद्धं नवम्यां कर्त्तव्यमैश्वर्यं स्त्रीश्च काङ्क्षता / कुर्वन्दशम्यां तु नरो ब्राह्मीं श्रियमवाप्नुयात्
ऐश्वर्य व स्त्रीसौभाग्याची इच्छा असणाऱ्याने नवमीला श्राद्ध करावे. आणि दशमीला करणारा नर ब्राह्मी श्री प्राप्त करतो.
Verse 16
वेदांश्चैवाप्नुयात्सर्वान्विप्राणां समतां व्रजेत् / एकादश्यां परं दानमैश्वर्य सततं तथा
तो सर्व वेद प्राप्त करतो आणि विप्रांच्या समतेस पोहोचतो. एकादशीला परम दानफळ व सतत ऐश्वर्य मिळते.
Verse 17
द्वादश्यां जयलाभं च राज्यमायुर्वसूनि च / प्रजावृद्धिं पशून्मेधां स्वातन्त्र्यं पुष्टिमुत्तमाम्
द्वादशीस श्राद्ध केल्याने जयलाभ, राज्य, आयुष्य व धन मिळते; प्रजावृद्धी, पशुधन, मेधा, स्वातंत्र्य आणि उत्तम पुष्टी प्राप्त होते।
Verse 18
दीर्घमायुरथैश्वर्यं कुर्वाणस्तु त्रयोदशीम् / युवानश्च गृहे यस्य मृतास्तेभ्यः प्रदापयेत्
त्रयोदशीस श्राद्ध केल्याने दीर्घायुष्य व ऐश्वर्य मिळते; ज्याच्या घरी तरुण वयात मृत्यू झाले असतील, त्यांच्यासाठी दान अवश्य करवावे।
Verse 19
शस्त्रेण वा हता ये च तेषां दद्याच्चतुर्दशीम् / अमावास्यां प्रयत्नेन श्राद्धं कुर्यात्सदा शुचिः
शस्त्राने मारले गेलेले जे असतील, त्यांच्या निमित्त चतुर्दशीस श्राद्ध द्यावे; अमावास्येस प्रयत्नपूर्वक, सदैव शुचिर्भूत होऊन श्राद्ध करावे।
Verse 20
सर्वकामानवाप्नोति स्वर्गं चानन्तमश्नुते / तथाविषमजातानां यमलानां च सर्वशः
तो सर्व कामना प्राप्त करतो आणि अनंत स्वर्गाचा उपभोग घेतो; तसेच विषमजातीने जन्मलेल्यांनाही व यमल (जुळ्या) जनांनाही सर्वथा (हे फलदायी ठरते)।
Verse 21
श्राद्धं दद्यादमावास्यां सर्वकामानवाप्नुयात् / मघासु कुर्वञ्छ्राद्धानि सर्वकामानवाप्नुयात्
अमावास्येस श्राद्ध दिल्यास सर्व कामना पूर्ण होतात; मघा नक्षत्रात श्राद्ध केल्यासही सर्व कामना प्राप्त होतात।
Verse 22
प्रत्यक्षमर्चितास्तेन भवन्ति पितरस्तदा / पितृदवा मघा यस्मात्तस्मात्तास्वक्षयं स्मृतम्
त्यामुळे त्या वेळी पितर प्रत्यक्ष पूजिले जातात. मघा ‘पितृदवा’ म्हणून प्रसिद्ध असल्याने, त्या काळातील श्राद्ध अक्षय फल देणारे मानले आहे.
Frequently Asked Questions
Rite (Kalpa): it is a śrāddha-focused chapter (Śrāddha-kalpa) that systematizes Aṣṭakā observances and dāna as the merit mechanism that indirectly supports lineage continuity rather than listing dynastic genealogies.
The chapter stresses kṛṣṇa-pakṣa, tithi, and parvan as the correct temporal windows for pitṛ-pūjā; neglect is portrayed as causing the Aṣṭakā observances to pass unfulfilled at month’s end, nullifying expected results.
A differentiated offering scheme is taught: one observance is to be done with apūpa cakes, another with meat, and another with vegetables—indicating that the rite’s efficacy is mapped to prescribed substances according to the specific Aṣṭakā day/sequence.