Adhyaya 31
The Lord’s Supervision of Embodiment: Fetal Development, Womb-Suffering, and the Jīva’s Prayer (Garbha-stuti) — and the Trap of Māyā
भगवान कपिल देवहूतीला साधना-प्रधान सांख्य सांगताना या अध्यायात परमेश्वराच्या देखरेखीखाली व कर्मानुसार जीवाचा गर्भप्रवेश वर्णन करतात. भ्रूणविकासाच्या टप्प्यांसह अशुचिता व कोंडीत गर्भस्थ जीवाचे तीव्र दुःख, आणि चेतना जागृत झाल्यावर अनेक पूर्वजन्मांचे स्मरण सांगितले आहे. असहाय जीव गर्भ-स्तुती करतो—विष्णूच्या चरणकमळांचा आश्रय घेतो, मायाबंधन मान्य करतो आणि जन्मानंतर होणाऱ्या विस्मृतीची भीती व्यक्त करतो. प्रसूतीच्या धक्क्याने स्मृती नष्ट होते; बाल्य-कौमार्यात परावलंबी क्लेश, पुढे अहंकार, काम, क्रोधामुळे पुन्हा कर्मबंधन वाढते. शेवटी विषयसंग व आसक्ती वाढविणाऱ्या संबंधांपासून सावध करीत जन्म-मरण हे देहाभिमान व दृष्टीतील बदल म्हणून दाखवून वैराग्य व भक्तीने पुनःपुन्हा देहधारणेवर विजय मिळविण्याची भूमिका तयार केली आहे।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच कर्मणा दैवनेत्रेण जन्तुर्देहोपपत्तये । स्त्रिया: प्रविष्ट उदरं पुंसो रेत:कणाश्रय: ॥ १ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—कर्मानुसार आणि परमेश्वराच्या देखरेखीखाली देहप्राप्तीसाठी जीव पुरुषाच्या वीर्यकणाचा आश्रय घेऊन स्त्रीच्या उदरात प्रवेश करतो।
Verse 2
कललं त्वेकरात्रेण पञ्चरात्रेण बुद्बुदम् । दशाहेन तु कर्कन्धू: पेश्यण्डं वा तत: परम् ॥ २ ॥
पहिल्या रात्री शुक्र-रज मिसळून ‘कलल’ होते; पाचव्या रात्री ते बुडबुड्यासारखे होते. दहाव्या रात्री ते बोरासारखा आकार घेते आणि पुढे हळूहळू मांसपिंड किंवा अंडरूप बनते.
Verse 3
मासेन तु शिरो द्वाभ्यां बाह्वङ्घ्र्याद्यङ्गविग्रह: । नखलोमास्थिचर्माणि लिङ्गच्छिद्रोद्भवस्त्रिभि: ॥ ३ ॥
एका महिन्यात डोके तयार होते; दोन महिन्यांत हात-पाय व इतर अवयवांची रचना होते. तीन महिन्यांत नखे, बोटे, पायाची बोटे, अंगावरील केस, हाडे व त्वचा दिसू लागतात; तसेच जननेंद्रिय व डोळे-नाक-कान-तोंड-गुदद्वार इत्यादी छिद्रे निर्माण होतात.
Verse 4
चतुर्भिर्धातव: सप्त पञ्चभि: क्षुत्तृडुद्भव: । षड्भिर्जरायुणा वीत: कुक्षौ भ्राम्यति दक्षिणे ॥ ४ ॥
चार महिन्यांत रस, रक्त, मांस, मेद, अस्थि, मज्जा व शुक्र अशा सात धातू निर्माण होतात. पाचव्या महिन्यात भूक-तहान जाणवते. सहाव्या महिन्यात जरायूने वेढलेला गर्भ पोटाच्या उजव्या बाजूस हालचाल करू लागतो.
Verse 5
मातुर्जग्धान्नपानाद्यैरेधद्धातुरसम्मते । शेते विण्मूत्रयोर्गर्ते स जन्तुर्जन्तुसम्भवे ॥ ५ ॥
आईने खाल्ले-पिले त्यातून पोषण घेऊन गर्भ वाढतो आणि मल-मूत्राच्या त्या घृणास्पद गर्तेत पडून राहतो, जे अनेक कृमींचे उत्पत्तीस्थान आहे.
Verse 6
कृमिभि: क्षतसर्वाङ्ग: सौकुमार्यात्प्रतिक्षणम् । मूर्च्छामाप्नोत्युरुक्लेशस्तत्रत्यै: क्षुधितैर्मुहु: ॥ ६ ॥
गर्भातील भुकेले कृमी त्याच्या सर्व अंगांना वारंवार चावतात; अतिशय कोमल असल्याने तो प्रचंड वेदना सहन करतो आणि त्या दारुण अवस्थेमुळे क्षणोक्षणी मूर्च्छित होतो.
Verse 7
कटुतीक्ष्णोष्णलवणरूक्षाम्लादिभिरुल्बणै: । मातृभुक्तैरुपस्पृष्ट: सर्वाङ्गोत्थितवेदन: ॥ ७ ॥
आईने कडू, तिखट, फार उष्ण, अतिखारट, रूक्ष किंवा आंबट अन्न घेतल्याने गर्भस्थ बालकाच्या सर्व अंगांत असह्य वेदना सतत उठत राहतात।
Verse 8
उल्बेन संवृतस्तस्मिन्नन्त्रैश्च बहिरावृत: । आस्ते कृत्वा शिर: कुक्षौ भुग्नपृष्ठशिरोधर: ॥ ८ ॥
अम्निऑनच्या आवरणात बंद आणि बाहेरून आतड्यांनी झाकलेला गर्भस्थ शिशु पोटाच्या एका बाजूस पडून राहतो; डोके पोटाकडे वळलेले आणि पाठ व मान धनुष्याप्रमाणे वाकलेल्या असतात।
Verse 9
अकल्प: स्वाङ्गचेष्टायां शकुन्त इव पञ्जरे । तत्र लब्धस्मृतिर्दैवात्कर्म जन्मशतोद्भवम् । स्मरन्दीर्घमनुच्छ्वासं शर्म किं नाम विन्दते ॥ ९ ॥
अवयव हलविण्यास असमर्थ असा गर्भस्थ शिशु पिंजऱ्यातील पक्ष्यासारखा राहतो। त्या वेळी दैवाने स्मृती लाभली तर तो मागील शंभर जन्मांतील कर्मजन्य क्लेश आठवून दीर्घ उसासे टाकीत शोक करतो; अशा स्थितीत मनःशांती कुठून मिळेल?
Verse 10
आरभ्य सप्तमान्मासाल्लब्धबोधोऽपि वेपित: । नैकत्रास्ते सूतिवातैर्विष्ठाभूरिव सोदर: ॥ १० ॥
गर्भधारणाच्या सातव्या महिन्यापासून जाणीव आली तरी प्रसूतीपूर्व काळात गर्भावर दाब देणाऱ्या वाऱ्यांच्या झटक्यांनी तो शिशु खालीखाली फेकला जातो। त्याच मलिन उदरगुहेत जन्मलेल्या कृमींसारखा तो एका ठिकाणी स्थिर राहू शकत नाही।
Verse 11
नाथमान ऋषिर्भीत: सप्तवध्रि: कृताञ्जलि: । स्तुवीत तं विक्लवया वाचा येनोदरेऽर्पित: ॥ ११ ॥
सात आवरणांनी बांधलेला आणि भयभीत असा जीव, आश्रय मागत, हात जोडून थरथरत्या वाणीने त्या प्रभूची स्तुती करतो—ज्याने त्याला त्या अवस्थेत उदरात ठेवले आहे।
Verse 12
जन्तुरुवाच तस्योपसन्नमवितुं जगदिच्छयात्त- नानातनोर्भुवि चलच्चरणारविन्दम् । सोऽहं व्रजामि शरणं ह्यकुतोभयं मे येनेदृशी गतिरदर्श्यसतोऽनुरूपा ॥ १२ ॥
जीव म्हणतो—जगाच्या इच्छेने अनेक नित्य रूपे धारण करून पृथ्वीवर कमलचरणांनी विहरणाऱ्या त्या भगवंताच्या चरणी मी शरण जातो. तोच मला सर्व भयापासून मुक्त करू शकतो; माझ्या पापकर्मास अनुरूप ही अवस्था मला त्याच्यापासूनच मिळाली आहे.
Verse 13
यस्त्वत्र बद्ध इव कर्मभिरावृतात्मा भूतेन्द्रियाशयमयीमवलम्ब्य मायाम् । आस्ते विशुद्धमविकारमखण्डबोधम् आतप्यमानहृदयेऽवसितं नमामि ॥ १३ ॥
मी शुद्ध आत्मा असूनही कर्मांनी जणू बांधलेला, भूत-इंद्रिय-आशयमयी मायेला धरून मातृगर्भात पडलेलो आहे. जो माझ्याबरोबर येथे असूनही निर्मळ, अविकार, अखंड बोधस्वरूप आहे आणि पश्चात्तापी हृदयात प्रकट होतो—त्याला मी नमस्कार करतो.
Verse 14
य: पञ्चभूतरचिते रहित: शरीरे च्छन्नोऽयथेन्द्रियगुणार्थचिदात्मकोऽहम् । तेनाविकुण्ठमहिमानमृषिं तमेनं वन्दे परं प्रकृतिपूरुषयो: पुमांसम् ॥ १४ ॥
पंचभूतांनी रचलेल्या या देहात पडल्यामुळे मी जणू माझ्या स्वरूपापासून दूर व आच्छादित झालो आहे; चिदात्मा असूनही इंद्रिये, गुण व विषय यांचा दुरुपयोग होत आहे. जो प्रकृती व जीव यांपलीकडे आहे, भौतिक देहापासून रहित आहे आणि दिव्य गुणांनी सदैव महिमावान आहे—त्या परम पुरुषाला मी वंदन करतो.
Verse 15
यन्माययोरुगुणकर्मनिबन्धनेऽस्मिन् सांसारिके पथि चरंस्तदभिश्रमेण । नष्टस्मृति: पुनरयं प्रवृणीत लोकं युक्त्या कया महदनुग्रहमन्तरेण ॥ १५ ॥
भगवंताच्या मायेमुळे जीव या संसारमार्गावर गुण-कर्मांच्या बंधनात अडकून कठोर संघर्ष करताना आपली स्मृती हरवतो आणि पुन्हा पुन्हा हाच लोकचक्र निवडतो. म्हणून प्रभूच्या महान कृपे शिवाय तो कोणत्या युक्तीने पुन्हा भगवंताच्या प्रेममय सेवेत प्रवृत्त होईल?
Verse 16
ज्ञानं यदेतददधात्कतम: स देवस् त्रैकालिकं स्थिरचरेष्वनुवर्तितांश: । तं जीवकर्मपदवीमनुवर्तमानास् तापत्रयोपशमनाय वयं भजेम ॥ १६ ॥
स्थावर-जंगम सर्वांमध्ये अंशरूपाने स्थित परमात्मा भगवानच त्रिकाळ—भूत, वर्तमान, भविष्य—यांत सर्वांचे संचालन करतो आणि हे ज्ञानधारण करतो. त्याच्या निर्देशनाने जीव कर्मपदवीवर चालतो. म्हणून या बंधनजीवनातील त्रिविध ताप शांत करण्यासाठी आपण केवळ त्याचेच भजन करून शरण जावे.
Verse 17
देह्यन्यदेहविवरे जठराग्निनासृग्- विण्मूत्रकूपपतितो भृशतप्तदेह: । इच्छन्नितो विवसितुं गणयन्स्वमासान् निर्वास्यते कृपणधीर्भगवन्कदा नु ॥ १७ ॥
आईच्या उदरात रक्त, विष्ठा व मूत्राच्या कुंडात पडलेला, जठराग्नीने दग्ध देह असलेला हा जीव बाहेर पडण्यास व्याकुळ होऊन आपले महिने मोजतो व प्रार्थना करतो— “हे भगवन्, मी दीनबुद्धी कधी या कैदेतून मुक्त होईन?”
Verse 18
येनेदृशीं गतिमसौ दशमास्य ईश संग्राहित: पुरुदयेन भवादृशेन । स्वेनैव तुष्यतु कृतेन स दीननाथ: को नाम तत्प्रति विनाञ्जलिमस्य कुर्यात् ॥ १८ ॥
हे ईश्वरा! तुमच्या सारख्या परम दयाळू प्रभूच्या अहेतुक कृपेने मी केवळ दहा महिन्यांचा असूनही चेतना प्राप्त केली. या उपकाराने, दीनांचा नाथ, तू प्रसन्न होवो. तुझ्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा मार्ग एवढाच— हात जोडून प्रार्थना करणे.
Verse 19
पश्यत्ययं धिषणया ननु सप्तवध्रि: शारीरके दमशरीर्यपर: स्वदेहे । यत्सृष्टयासं तमहं पुरुषं पुराणं पश्ये बहिर्हृदि च चैत्यमिव प्रतीतम् ॥ १९ ॥
इतर देहात जीव फक्त सहज प्रवृत्तीने पाहतो; त्या देहाचे प्रिय-अप्रिय विषयच जाणतो. पण मला असा देह लाभला आहे की ज्यात मी इंद्रिये संयमित करू शकतो व आपली गती समजू शकतो; म्हणून ज्याच्या कृपेने मला हा देह मिळाला आणि ज्याच्या अनुग्रहाने मी त्याला अंतःकरणात व बाहेरही चेतन्यासारखा पाहतो, त्या पुराण पुरुष परमेश्वराला मी नमस्कार करतो.
Verse 20
सोऽहं वसन्नपि विभो बहुदु:खवासं गर्भान्न निर्जिगमिषे बहिरन्धकूपे । यत्रोपयातमुपसर्पति देवमाया मिथ्या मतिर्यदनु संसृतिचक्रमेतत् ॥ २० ॥
म्हणून हे विभो! गर्भात मी जरी अत्यंत दुःखद अवस्थेत राहात असलो, तरी बाहेर पडून भौतिक जीवनाच्या अंधकूपात पुन्हा पडू इच्छित नाही. कारण जन्मताच देवमाया बालकाला पकडते आणि तत्क्षणी मिथ्या अभिमान सुरू होतो; त्यातूनच जन्म-मरणाचे चक्र आरंभते.
Verse 21
तस्मादहं विगतविक्लव उद्धरिष्य आत्मानमाशु तमस: सुहृदात्मनैव । भूयो यथा व्यसनमेतदनेकरन्ध्रं मा मे भविष्यदुपसादितविष्णुपाद: ॥ २१ ॥
म्हणून आता मी अधिक विचलित न होता, माझा मित्र—निर्मळ चेतना—याच्या सहाय्याने अज्ञानाच्या अंधारातून लवकर स्वतःला उध्दरून घेईन. श्रीविष्णूंचे चरणकमल मनात धारण केल्याने, अनेक गर्भांत पुन्हा पुन्हा जन्म-मरणाच्या या दुःखात मी पडणार नाही.
Verse 22
कपिल उवाच एवं कृतमतिर्गर्भे दशमास्य: स्तुवन्नृषि: । सद्य: क्षिपत्यवाचीनं प्रसूत्यै सूतिमारुत: ॥ २२ ॥
श्रीकपिल म्हणाले—गर्भात दहा महिन्यांचा जीव अशीच बुद्धी करून प्रभूची स्तुती करीत असतो; पण प्रसूतीची वायु त्याला तत्क्षणी मुख खाली करून बाहेर ढकलते, जेणेकरून जन्म होतो।
Verse 23
तेनावसृष्ट: सहसा कृत्वावाक्शिर आतुर: । विनिष्क्रामति कृच्छ्रेण निरुच्छ्वासो हतस्मृति: ॥ २३ ॥
त्या प्रसूतीच्या वायूने अचानक खाली ढकलला गेलेला तो बालक व्याकुळ होऊन डोके खाली करून मोठ्या कष्टाने बाहेर येतो; श्वास अडकल्यासारखा होतो आणि तीव्र वेदनेने स्मृती हरपते।
Verse 24
पतितो भुव्यसृङ्मिश्र: विष्ठाभूरिव चेष्टते । रोरूयति गते ज्ञाने विपरीतां गतिं गत: ॥ २४ ॥
तो बालक जमिनीवर पडतो, विष्ठा व रक्ताने माखलेला; विष्ठेतून उगवलेल्या किड्यासारखा तो तडफडतो. त्याचे श्रेष्ठ ज्ञान नष्ट होते आणि मायेमुळे तो रडू लागतो।
Verse 25
परच्छन्दं न विदुषा पुष्यमाणो जनेन स: । अनभिप्रेतमापन्न: प्रत्याख्यातुमनीश्वर: ॥ २५ ॥
उदरातून बाहेर आल्यावर तो बालक अशा लोकांच्या ताब्यात वाढतो जे त्याची इच्छा समजत नाहीत. जे काही दिले जाते ते तो नाकारू शकत नाही; आणि त्यामुळे तो नकोशा परिस्थितीत सापडतो।
Verse 26
शायितोऽशुचिपर्यङ्के जन्तु: स्वेदज-दूषिते । नेश: कण्डूयनेऽङ्गानामासनोत्थानचेष्टने ॥ २६ ॥
अशुद्ध पलंगावर झोपवलेला तो जीव घाम व जंतूंनी दूषित होतो. अंगांना खाज आली तरी तो खाजवू शकत नाही; बसणे, उठणे किंवा हालचाल करणे तर दूरच।
Verse 27
तुदन्त्यामत्वचं दंशा मशका मत्कुणादय: । रुदन्तं विगतज्ञानं कृमय: कृमिकं यथा ॥ २७ ॥
असहाय, कोवळ्या त्वचेच्या बाळाला डास, माशी, खटमळ इत्यादी चावतात; ज्ञान हरपल्यासारखे ते मोठ्या किड्याला लहान किडे चावावेत तसे आक्रोश करून रडते।
Verse 28
इत्येवं शैशवं भुक्त्वा दु:खं पौगण्डमेव च । अलब्धाभीप्सितोऽज्ञानादिद्धमन्यु: शुचार्पित: ॥ २८ ॥
अशा रीतीने बाल्यावस्थेचे दुःख भोगून तो पौगंडावस्थेत येतो; तिथेही इच्छित गोष्टी न मिळाल्याने अज्ञानामुळे तो क्रोधाने पेटतो व शोकाने भरून जातो।
Verse 29
सह देहेन मानेन वर्धमानेन मन्युना । करोति विग्रहं कामी कामिष्वन्ताय चात्मन: ॥ २९ ॥
देह वाढताच त्याचा अहंकार व क्रोधही वाढतो; कामी जीव स्वतःच्या विनाशासाठी, समान वासनाग्रस्त लोकांशी वैर निर्माण करतो।
Verse 30
भूतै: पञ्चभिरारब्धे देहे देह्यबुधोऽसकृत् । अहंममेत्यसद्ग्राह: करोति कुमतिर्मतिम् ॥ ३० ॥
पंचमहाभूतांनी बनलेल्या देहाला अज्ञ जीव वारंवार ‘मी’ आणि ‘माझे’ असे मानतो; या मिथ्या ग्रहणाने तो नश्वर गोष्टी आपल्याच समजून अधिक अज्ञानाच्या अंधारात जातो।
Verse 31
तदर्थं कुरुते कर्म यद्बद्धो याति संसृतिम् । योऽनुयाति ददत्क्लेशमविद्याकर्मबन्धन: ॥ ३१ ॥
या देहासाठीच तो कर्म करतो आणि त्या कर्मबंधनामुळे संसारचक्रात पडतो; अज्ञान व कर्मबंधनाने बांधलेला हा देह त्याला क्लेश देत देत मागोवा घेतो।
Verse 32
यद्यसद्भि: पथि पुन: शिश्नोदरकृतोद्यमै: । आस्थितो रमते जन्तुस्तमो विशति पूर्ववत् ॥ ३२ ॥
जर तो जीव पुन्हा अशा लोकांच्या संगतीत राहिला जे केवळ पोट आणि जननेंद्रियांच्या सुखासाठी धडपडतात, तर तो पूर्वीप्रमाणेच पुन्हा नरकात प्रवेश करतो.
Verse 33
सत्यं शौचं दया मौनं बुद्धि: श्रीर्ह्रीर्यश: क्षमा । शमो दमो भगश्चेति यत्सङ्गाद्याति सङ्क्षयम् ॥ ३३ ॥
अशा असत्संगामुळे सत्य, शुचिता, दया, मौन, बुद्धिमत्ता, लज्जा, तपस्या, कीर्ती, क्षमा, मनाचा निग्रह, इंद्रिय निग्रह आणि भाग्य या सर्व गुणांचा नाश होतो.
Verse 34
तेष्वशान्तेषु मूढेषु खण्डितात्मस्वसाधुषु । सङ्गं न कुर्याच्छोच्येषु योषित्क्रीडामृगेषु च ॥ ३४ ॥
ज्यांनी आत्मज्ञान गमावले आहे, जे अशांत आणि मूर्ख आहेत, आणि जे स्त्रियांच्या हातातील खेळण्याप्रमाणे आहेत, अशा दयनीय लोकांची संगत कधीही करू नये.
Verse 35
न तथास्य भवेन्मोहो बन्धश्चान्यप्रसङ्गत: । योषित्सङ्गाद्यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गत: ॥ ३५ ॥
स्त्रीसंगाने किंवा स्त्रीलंपट पुरुषांच्या संगतीने मनुष्याला जसा मोह आणि बंधन प्राप्त होते, तसे इतर कोणत्याही वस्तूच्या आसक्तीने होत नाही.
Verse 36
प्रजापति: स्वां दुहितरं दृष्ट्वा तद्रूपधर्षित: । रोहिद्भूतां सोऽन्वधावदृक्षरूपी हतत्रप: ॥ ३६ ॥
प्रजापती ब्रह्मदेव सुद्धा आपल्या मुलीचे रूप पाहून मोहित झाले आणि जेव्हा तिने हरिणीचे रूप घेतले, तेव्हा त्यांनी लाज्जा सोडून हरणाचे रूप घेऊन तिचा पाठलाग केला.
Verse 37
तत्सृष्टसृष्टसृष्टेषु को न्वखण्डितधी: पुमान् । ऋषिं नारायणमृते योषिन्मय्येह मायया ॥ ३७ ॥
ब्रह्म्यापासून उत्पन्न मनुष्य, देव, पशु इत्यादी सर्व जीवांत नारायण ऋषीखेरीज कोण अखंडित बुद्धीचा आहे? येथे स्त्रीरूपिणी मायाचे आकर्षण सर्वांनाच बांधते।
Verse 38
बलं मे पश्य मायाया: स्त्रीमय्या जयिनो दिशाम् । या करोति पदाक्रान्तान्भ्रूविजृम्भेण केवलम् ॥ ३८ ॥
माझ्या स्त्रीरूपिणी मायाचे सामर्थ्य पाहा; ती दिशांचे विजेतेसुद्धा केवळ भुवया हलवून आपल्या वशात ठेवते।
Verse 39
सङ्गं न कुर्यात्प्रमदासु जातु योगस्य पारं परमारुरुक्षु: । मत्सेवया प्रतिलब्धात्मलाभो वदन्ति या निरयद्वारमस्य ॥ ३९ ॥
जो योगाच्या परम टोकाला पोहोचू इच्छितो आणि माझ्या सेवेमुळे आत्मलाभ प्राप्त करतो, त्याने कधीही प्रमदा (आकर्षक स्त्री) यांचा संग करू नये; शास्त्र तिला साधकासाठी नरकाचे द्वार म्हणते।
Verse 40
योपयाति शनैर्माया योषिद्देवविनिर्मिता । तामीक्षेतात्मनो मृत्युं तृणै: कूपमिवावृतम् ॥ ४० ॥
देवाने निर्माण केलेली स्त्री ही मायाच आहे; जो तिच्या सेवांचा स्वीकार करून तिच्याशी संग करतो, त्याने हे स्वतःच्या मृत्यूचे मार्ग समजावे—जसे गवताने झाकलेला आंधळा विहीर।
Verse 41
यां मन्यते पतिं मोहान्मन्मायामृषभायतीम् । स्त्रीत्वं स्त्रीसङ्गत: प्राप्तो वित्तापत्यगृहप्रदम् ॥ ४१ ॥
पूर्वजन्मी स्त्रीसंगाच्या आसक्तीमुळे ज्याला स्त्रीदेह मिळाला, तो मोहाने पुरुषरूपिणी माझी माया—आपला पती—हाच धन, अपत्य, घर इत्यादी देणारा श्रेष्ठ मानतो।
Verse 42
तामात्मनो विजानीयात्पत्यपत्यगृहात्मकम् । दैवोपसादितं मृत्युं मृगयोर्गायनं यथा ॥ ४२ ॥
म्हणून स्त्रीने पती, घर व अपत्य यांना भगवंताच्या बहिरंग शक्तीने मृत्यूसाठी केलेली दैवी योजना समजावे—जसे शिकाऱ्याचे मधुर गाणे हरिणासाठी मृत्यू ठरते।
Verse 43
देहेन जीवभूतेन लोकाल्लोकमनुव्रजन् । भुञ्जान एव कर्माणि करोत्यविरतं पुमान् ॥ ४३ ॥
विशिष्ट देहामुळे भोगासक्त जीव फलदायी कर्मांचा पाठपुरावा करीत लोकातून लोकात भटकतो; आणि फळ भोगत-भोगत तो अखंड कर्मातच गुंतलेला राहतो।
Verse 44
जीवो ह्यस्यानुगो देहो भूतेन्द्रियमनोमय: । तन्निरोधोऽस्य मरणमाविर्भावस्तु सम्भव: ॥ ४४ ॥
अशा रीतीने जीव आपल्या कर्मानुसार भौतिक मन व इंद्रियांनी युक्त योग्य देह प्राप्त करतो. त्या कर्माची प्रतिक्रिया संपते तेव्हा त्याला मृत्यू म्हणतात; आणि नवी प्रतिक्रिया सुरू होते तेव्हा त्याला जन्म म्हणतात।
Verse 45
द्रव्योपलब्धिस्थानस्य द्रव्येक्षायोग्यता यदा । तत्पञ्चत्वमहंमानादुत्पत्तिर्द्रव्यदर्शनम् ॥ ४५ ॥ यथाक्ष्णोर्द्रव्यावयवदर्शनायोग्यता यदा । तदैव चक्षुषो द्रष्टुर्द्रष्टृत्वायोग्यतानयो: ॥ ४६ ॥
जेव्हा विषय-ग्रहणाचे स्थान असलेले हे शरीर पदार्थ जाणण्यास अयोग्य होते, तेव्हा त्याचे पंचत्व (विघटन) हेच मृत्यू होय. आणि अहंकारामुळे ‘हे शरीरच मी’ असे देहदर्शन सुरू होणे यालाच जन्म म्हणतात।
Verse 46
द्रव्योपलब्धिस्थानस्य द्रव्येक्षायोग्यता यदा । तत्पञ्चत्वमहंमानादुत्पत्तिर्द्रव्यदर्शनम् ॥ ४५ ॥ यथाक्ष्णोर्द्रव्यावयवदर्शनायोग्यता यदा । तदैव चक्षुषो द्रष्टुर्द्रष्टृत्वायोग्यतानयो: ॥ ४६ ॥
जसे नेत्र-नाडीच्या विकारामुळे डोळे रूप-रंग पाहण्यास अयोग्य होतात, तेव्हा दृष्टी मंदावते; आणि डोळे व दृष्टी—दोन्हींचा द्रष्टा जीवही पाहण्यास अयोग्य होतो. तसेच देहाची ग्रहण-योग्यता नष्ट होणे मृत्यू, आणि देहालाच आत्मा मानण्याची बुद्धी उदयास येणे जन्म होय।
Verse 47
तस्मान्न कार्य: सन्त्रासो न कार्पण्यं न सम्भ्रम: । बुद्ध्वा जीवगतिं धीरो मुक्तसङ्गश्चरेदिह ॥ ४७ ॥
म्हणून मृत्यूचा धाक बाळगू नये, देहाला आत्मा मानू नये, आणि देहभोगात अति करू नये। जीवाची खरी गती जाणून धीर पुरुष आसक्तिरहित होऊन जगात वावरावा।
Verse 48
सम्यग्दर्शनया बुद्ध्या योगवैराग्ययुक्तया । मायाविरचिते लोके चरेन्न्यस्य कलेवरम् ॥ ४८ ॥
सम्यक् दर्शनयुक्त बुद्धीने आणि योग-वैराग्याने युक्त होऊन, मायारचित या जगात देहाला ठेवून (त्यागभावाने) निर्लेपपणे वावरावे।
Frequently Asked Questions
The garbha-stuti dramatizes that even in maximum constraint the jīva’s only secure refuge is Viṣṇu. The prayer shows (1) karma determines embodiment but under the Lord’s sanction, (2) knowledge can awaken even in suffering, and (3) the greatest danger is not pain but forgetfulness after birth, when deva-māyā triggers false ego and restarts saṁsāra. The chapter uses this to argue that surrender (śaraṇāgati) and remembrance (smaraṇa) are the essential protections.
It reframes death as the failure of the body’s perceptual apparatus and birth as the onset of misidentification—when one begins to view the physical body as the self. Thus, the core bondage is not merely biological change but ignorance (avidyā) and ahaṅkāra; liberation requires right vision supported by bhakti and detachment.
The chapter includes (a) the Lord’s authoritative statement on karmic entry into the womb, (b) Kapila’s didactic narration to Devahūti, and (c) the fetus’s first-person prayer. The shifts are pedagogical: Kapila frames doctrine, the Lord grounds it in sovereignty, and the jīva’s voice supplies experiential urgency—turning metaphysics into a call for surrender.
Within this teaching context, the warning targets the mechanism of bondage: uncontrolled saṅga inflames kāma, which drives karma, which compels further embodiment. The text presents “gateway to hell” language as a caution about māyā’s power to redirect the sādhaka from yoga’s culmination into identification, possessiveness, and repeated birth and death.