Adhyaya 29
Bhakti Yoga: The Three Modes of Devotion, Non-Envy, and Time as the Lord
कपिलांच्या सांख्य-विवेचनानंतर देवहूती निश्चित मार्ग—भक्तियोग—तसेच संसार, जन्म-मृत्यू आणि काळ यांचे तत्त्व विचारते. मैत्रेय कपिलांचे करुण उत्तर सांगतात: गुणांनुसार भक्तीचे स्तर तीन—तामसी भक्ती द्वेष व हिंसेने युक्त, राजसी भक्ती भोग व प्रतिष्ठेच्या इच्छेने प्रेरित, आणि सात्त्विकी भक्ती कर्मजन्य मद शुद्ध करण्यासाठी अर्पित. पुढे कपिल शुद्ध-भक्तीचे लक्षण सांगतात—भगवंताचे नाम-गुण श्रवणात स्वाभाविक, अखंड आकर्षण, गंगेच्या प्रवाहासारखे समुद्राकडे वाहणारे; शुद्ध भक्त पाच प्रकारच्या मुक्तीही नको म्हणतो. केवळ मंदिरपूजा जर सर्व जीवांत परमात्मा न पाहता केली तर ती अनुकरण ठरते; खरी पूजा अद्वेष, समदृष्टी व सन्मानरूप असते. जीवांची श्रेणी व मानव-श्रेष्ठता सांगून शुद्ध भक्ताला सर्वोत्तम मानले आहे. शेवटी काळ हा भगवंताचा अंश/विभूती आहे—अज्ञांना भय वाटते, आणि विश्वव्यवस्था त्याच्या भयाने चालते, अशी काल-विचाराची प्रस्तावना होते.
Shlokas
Verse 1
देवहूतिरुवाच लक्षणं महदादीनां प्रकृते: पुरुषस्य च । स्वरूपं लक्ष्यतेऽमीषां येन तत्पारमार्थिकम् ॥ १ ॥ यथा साङ्ख्येषु कथितं यन्मूलं तत्प्रचक्षते । भक्तियोगस्य मे मार्गं ब्रूहि विस्तरश: प्रभो ॥ २ ॥
देवहूती म्हणाली—हे प्रभो! साङ्ख्यप्रमाणे आपण महत्तत्त्वादी प्रकृती व पुरुष यांची लक्षणे आणि स्वरूप यथार्थ रीतीने सांगितलीत. आता कृपा करून सर्व तत्त्वज्ञानांचा परम निष्कर्ष असलेला भक्तियोगाचा मार्ग मला सविस्तर सांगावा।
Verse 2
देवहूतिरुवाच लक्षणं महदादीनां प्रकृते: पुरुषस्य च । स्वरूपं लक्ष्यतेऽमीषां येन तत्पारमार्थिकम् ॥ १ ॥ यथा साङ्ख्येषु कथितं यन्मूलं तत्प्रचक्षते । भक्तियोगस्य मे मार्गं ब्रूहि विस्तरश: प्रभो ॥ २ ॥
देवहूती म्हणाली—हे भगवान! साङ्ख्यशास्त्रात जसे सांगितले आहे तसेच आपण महत्तत्त्वादी प्रकृती व पुरुष यांची लक्षणे आणि स्वरूप प्रकट केले आहे. म्हणून, हे प्रभो, सर्व शास्त्रांचा सार असलेला भक्तियोगमार्ग मला सविस्तर सांगावा।
Verse 3
विरागो येन पुरुषो भगवन्सर्वतो भवेत् । आचक्ष्व जीवलोकस्य विविधा मम संसृती: ॥ ३ ॥
देवहूती पुढे म्हणाली—हे भगवान! ज्यामुळे पुरुष सर्वथा वैराग्य पावेल, अशी जीवलोकातील माझी नानाविध संसृती—जन्ममरणाची अखंड परंपरा—सविस्तर सांगावी; ती ऐकून आम्ही संसारकर्मांपासून विरक्त होऊ।
Verse 4
कालस्येश्वररूपस्य परेषां च परस्य ते । स्वरूपं बत कुर्वन्ति यद्धेतो: कुशलं जना: ॥ ४ ॥
हे प्रभो! आपल्या ईश्वररूपाचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या त्या शाश्वत काळाचेही स्वरूप कृपा करून सांगावे; ज्याच्या प्रभावाने लोक धर्मकर्मांत कुशलतेने प्रवृत्त होतात।
Verse 5
लोकस्य मिथ्याभिमतेरचक्षुष- श्चिरं प्रसुप्तस्य तमस्यनाश्रये । श्रान्तस्य कर्मस्वनुविद्धया धिया त्वमाविरासी: किल योगभास्कर: ॥ ५ ॥
हे प्रभो! आपण योगरूपी सूर्याप्रमाणे प्रकट होऊन बद्ध जीवांचे अज्ञानरूपी अंधार उजळता. ज्ञानचक्षू न उघडल्याने ते आपल्या आश्रयाविना त्या तमात दीर्घकाळ झोपलेले राहतात आणि कर्म-फलांच्या जाळ्यात गुंतून अत्यंत थकलेल्यासारखे दिसतात।
Verse 6
मैत्रेय उवाच इति मातुर्वच: श्लक्ष्णं प्रतिनन्द्य महामुनि: । आबभाषे कुरुश्रेष्ठ प्रीतस्तां करुणार्दित: ॥ ६ ॥
श्रीमैत्रेय म्हणाले—हे कुरुश्रेष्ठ! महामुनी कपिलदेवांनी आपल्या महिमामयी मातेस दिलेल्या कोमल वचनांचे अनुमोदन करून, करुणेने द्रवून व प्रसन्न होऊन, असे सांगितले।
Verse 7
श्रीभगवानुवाच भक्तियोगो बहुविधो मार्गैर्भामिनि भाव्यते । स्वभावगुणमार्गेण पुंसां भावो विभिद्यते ॥ ७ ॥
श्रीभगवान (कपिलदेव) म्हणाले—हे भामिनी! भक्तियोग अनेक प्रकारचा आहे; साधकाच्या स्वभाव-गुणांनुसार त्याचे मार्ग ठरतात, आणि त्या गुणमार्गानेच मनोभाव भिन्न होतात।
Verse 8
अभिसन्धाय यो हिंसां दम्भं मात्सर्यमेव वा । संरम्भी भिन्नदृग्भावं मयि कुर्यात्स तामस: ॥ ८ ॥
जो हिंसा, दंभ किंवा मत्सराचा हेतू धरून, क्रोधी होऊन आणि भेदबुद्धीने माझी भक्ती करतो, त्याची भक्ती तमोगुणी मानली जाते।
Verse 9
विषयानभिसन्धाय यश ऐश्वर्यमेव वा । अर्चादावर्चयेद्यो मां पृथग्भाव: स राजस: ॥ ९ ॥
जो विषयभोग, यश किंवा ऐश्वर्याची इच्छा धरून, भेदबुद्धीने अर्चाविग्रहादि रूपात माझी पूजा करतो, त्याची भक्ती रजोगुणी आहे।
Verse 10
कर्मनिर्हारमुद्दिश्य परस्मिन्वा तदर्पणम् । यजेद्यष्टव्यमिति वा पृथग्भाव: स सात्त्विक: ॥ १० ॥
जो भक्त कर्मफळाच्या बंधनातून मुक्त होण्यासाठी, किंवा परमेश्वराला कर्मफळ अर्पण करण्यासाठी, ‘पूजा करणे कर्तव्य आहे’ या भावनेने, भेदबुद्धी न ठेवता भगवंताची आराधना करतो—त्याची भक्ती सात्त्विक आहे।
Verse 11
मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये । मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ ॥ ११ ॥ लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृतम् । अहैतुक्यव्यवहिता या भक्ति: पुरुषोत्तमे ॥ १२ ॥
माझ्या गुणांचे श्रवण होताच, सर्वांच्या हृदयगुहेत वसणाऱ्या माझ्याकडे मनाची गती अविच्छिन्न होते; जशी गंगेचे जल स्वभावतः समुद्राकडे वाहते, तशी ही निर्गुण भक्तियोगाची खूण आहे।
Verse 12
मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये । मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ ॥ ११ ॥ लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृतम् । अहैतुक्यव्यवहिता या भक्ति: पुरुषोत्तमे ॥ १२ ॥
पुरुषोत्तम अशा माझ्यात जी भक्ति अहैतुकी (निष्काम) आणि अव्यवहिता (अडथळारहित) असते, तीच निर्गुण भक्तियोगाचे लक्षण म्हणून सांगितली आहे।
Verse 13
सालोक्यसार्ष्टिसामीप्यसारूप्यैकत्वमप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जना: ॥ १३ ॥
शुद्ध भक्त माझ्या सेवेविना सालोक्य, सार्ष्टि, सामीप्य, सारूप्य किंवा एकत्व अशी कोणतीही मुक्ती—जरी दिली तरी—स्वीकारत नाहीत।
Verse 14
स एव भक्तियोगाख्य आत्यन्तिक उदाहृत: । येनातिव्रज्य त्रिगुणं मद्भावायोपपद्यते ॥ १४ ॥
ज्याला भक्तियोग म्हणतात तोच परम (आत्यन्तिक) मार्ग आहे; त्याने त्रिगुणांना ओलांडून साधक माझ्या दिव्य भावात स्थित होतो।
Verse 15
निषेवितेनानिमित्तेन स्वधर्मेण महीयसा । क्रियायोगेन शस्तेन नातिहिंस्रेण नित्यश: ॥ १५ ॥
भक्ताने आपल्या महिमामय स्वधर्माचे पालन निष्कामपणे करावे; आणि नित्य, अतिहिंसा टाळून, शास्त्रसंमत क्रियायोग (भक्तीमय आचरण) करावे।
Verse 16
मद्धिष्ण्यदर्शनस्पर्शपूजास्तुत्यभिवन्दनै: । भूतेषु मद्भावनया सत्त्वेनासङ्गमेन च ॥ १६ ॥
भक्ताने नित्य माझ्या मंदिरात माझ्या विग्रहाचे दर्शन घ्यावे, माझ्या चरणकमलांचा स्पर्श करावा, पूजासामग्रीने माझी पूजा करावी आणि स्तुती व अभिवादन करावे. सत्त्वगुण व वैराग्याने तो सर्व जीवांत माझा भाव पाहून त्यांना आध्यात्मिक स्वरूपाने पाहील.
Verse 17
महतां बहुमानेन दीनानामनुकम्पया । मैत्र्या चैवात्मतुल्येषु यमेन नियमेन च ॥ १७ ॥
शुद्ध भक्ताने गुरु व आचार्यांचा परम मान ठेवावा, दीन-दुःखी जनांवर करुणा करावी, आपल्या समकक्षांशी मैत्री करावी आणि यम-नियमांनुसार इंद्रियसंयम ठेवून नियमबद्ध रीतीने भक्तिसेवा करावी.
Verse 18
आध्यात्मिकानुश्रवणान्नामसङ्कीर्तनाच्च मे । आर्जवेनार्यसङ्गेन निरहङ्क्रियया तथा ॥ १८ ॥
भक्ताने नेहमी आध्यात्मिक विषयांचे श्रवण करावे आणि प्रभूच्या पवित्र नामाचे संकीर्तन करत वेळ घालवावा. त्याचे वर्तन सरळ व साधे असावे; तो कोणावरही द्वेष करू नये, सर्वांशी मैत्री ठेवावी, पण जे आध्यात्मिकदृष्ट्या प्रगत नाहीत त्यांचा संग टाळावा.
Verse 19
मद्धर्मणो गुणैरेतै: परिसंशुद्ध आशय: । पुरुषस्याञ्जसाभ्येति श्रुतमात्रगुणं हि माम् ॥ १९ ॥
माझ्या धर्माचे हे गुण ज्याच्या अंतःकरणाला पूर्ण शुद्ध करतात, तो केवळ माझे नाव किंवा माझे दिव्य गुण ऐकताच तत्क्षणी आकर्षित होतो आणि सहज मला प्राप्त करतो.
Verse 20
यथा वातरथो घ्राणमावृङ्क्ते गन्ध आशयात् । एवं योगरतं चेत आत्मानमविकारि यत् ॥ २० ॥
जसे वाऱ्याचा रथ आपल्या स्रोतापासून सुगंध उचलून घ्राणेंद्रियाला तत्क्षणी जाणवतो, तसेच जो चित्त निरंतर भक्तियोगात रत आहे तो सर्वत्र समभावाने स्थित निर्विकार परमात्म्याला पकडून घेतो.
Verse 21
अहं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मावस्थित: सदा । तमवज्ञाय मां मर्त्य: कुरुतेऽर्चाविडम्बनम् ॥ २१ ॥
मी सर्व भूतांत परमात्मा म्हणून सदैव स्थित आहे. जो मला सर्वत्र अवज्ञा करून केवळ मंदिरातील अर्चा-पूजा करतो, ती पूजा केवळ ढोंग ठरते.
Verse 22
यो मां सर्वेषु भूतेषु सन्तमात्मानमीश्वरम् । हित्वार्चां भजते मौढ्याद्भस्मन्येव जुहोति स: ॥ २२ ॥
जो मला सर्व भूतांच्या हृदयात स्थित परमात्मा-ईश्वर म्हणून ओळखत नाही आणि मूढपणाने केवळ अर्चेची पूजा करतो, तो जणू राखेतच आहुती देतो.
Verse 23
द्विषत: परकाये मां मानिनो भिन्नदर्शिन: । भूतेषु बद्धवैरस्य न मन: शान्तिमृच्छति ॥ २३ ॥
जो मला मान देतो, पण परकायांवर द्वेष करतो व भिन्नदृष्टी ठेवतो, तो भूतांशी वैर बांधल्यामुळे कधीही मनःशांती मिळवत नाही.
Verse 24
अहमुच्चावचैर्द्रव्यै: क्रिययोत्पन्नयानघे । नैव तुष्येऽर्चितोऽर्चायां भूतग्रामावमानिन: ॥ २४ ॥
हे निष्पाप माता, उत्तम-निकृष्ट द्रव्ये व विधिपूर्वक क्रिया करून अर्चेत पूजा केली तरी, जो भूतसमुदायाचा अपमान करतो त्याच्या पूजेनें मी तुष्ट होत नाही.
Verse 25
अर्चादावर्चयेत्तावदीश्वरं मां स्वकर्मकृत् । यावन्न वेद स्वहृदि सर्वभूतेष्ववस्थितम् ॥ २५ ॥
स्वधर्मकर्म करीत मनुष्याने तोपर्यंत ईश्वररूप माझी अर्चा-पूजा करावी, जोपर्यंत तो मला स्वतःच्या हृदयात व सर्व भूतांच्या हृदयात स्थित आहे असे जाणत नाही.
Verse 26
आत्मनश्च परस्यापि य: करोत्यन्तरोदरम् । तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विदधे भयमुल्बणम् ॥ २६ ॥
जो स्वतः व परजीवांत भेददृष्टीने अंतर करतो, त्याला मी मृत्यूच्या प्रखर अग्नीसारखा महान भय देतो।
Verse 27
अथ मां सर्वभूतेषु भूतात्मानं कृतालयम् । अर्हयेद्दानमानाभ्यां मैत्र्याभिन्नेन चक्षुषा ॥ २७ ॥
म्हणून सर्व भूतांत वास करणारा भूतात्मा मी आहे असे जाणून, दान, मान, मैत्री व समदृष्टीने माझी आराधना करावी।
Verse 28
जीवा: श्रेष्ठा ह्यजीवानां तत: प्राणभृत: शुभे । त: सचित्ता: प्रवरास्ततश्चेन्द्रियवृत्तय: ॥ २८ ॥
हे शुभे माता! निर्जीवांपेक्षा जीव श्रेष्ठ; जीवांत प्राणधारी श्रेष्ठ; त्याहून सचेतन श्रेष्ठ; आणि त्याहून इंद्रियवृत्ती असणारे अधिक श्रेष्ठ।
Verse 29
तत्रापि स्पर्शवेदिभ्य: प्रवरा रसवेदिन: । तेभ्यो गन्धविद: श्रेष्ठास्तत: शब्दविदो वरा: ॥ २९ ॥
इंद्रियज्ञान असणाऱ्यांत स्पर्श जाणणाऱ्यांपेक्षा रस जाणणारे श्रेष्ठ; त्याहून गंध जाणणारे श्रेष्ठ; आणि त्याहून शब्द जाणणारे अधिक श्रेष्ठ।
Verse 30
रूपभेदविदस्तत्र ततश्चोभयतोदत: । तेषां बहुपदा: श्रेष्ठाश्चतुष्पादस्ततो द्विपात् ॥ ३० ॥
शब्द जाणणाऱ्यांपेक्षा रूपभेद जाणणारे श्रेष्ठ; त्याहून वर-खाली दात असणारे श्रेष्ठ; त्यांत बहुपद श्रेष्ठ; त्याहून चतुष्पद; आणि त्याहून द्विपद मनुष्य श्रेष्ठ।
Verse 31
ततो वर्णाश्च चत्वारस्तेषां ब्राह्मण उत्तम: । ब्राह्मणेष्वपि वेदज्ञो ह्यर्थज्ञोऽभ्यधिकस्तत: ॥ ३१ ॥
मानवांमध्ये गुण-कर्मानुसार विभागलेली चातुर्वर्ण्य व्यवस्था श्रेष्ठ आहे; त्यात ब्राह्मण उत्तम. ब्राह्मणांत वेदाध्यायी श्रेष्ठ, आणि वेदाध्याय्यांत जो वेदांचा खरा तात्पर्य जाणतो तोच परम श्रेष्ठ.
Verse 32
अर्थज्ञात्संशयच्छेत्ता तत: श्रेयान्स्वकर्मकृत् । मुक्तसङ्गस्ततो भूयानदोग्धा धर्ममात्मन: ॥ ३२ ॥
वेदांचा तात्पर्य जाणणाऱ्यापेक्षा संशय छेदणारा श्रेष्ठ; त्याहून स्वधर्माचे काटेकोर पालन करणारा श्रेष्ठ. त्याहून संगदोषमुक्त श्रेष्ठ; आणि सर्वश्रेष्ठ तो शुद्ध भक्त, जो फळाची अपेक्षा न ठेवता भक्तिसेवा करतो.
Verse 33
तस्मान्मय्यर्पिताशेषक्रियार्थात्मा निरन्तर: । मय्यर्पितात्मन: पुंसो मयि संन्यस्तकर्मण: । न पश्यामि परं भूतमकर्तु: समदर्शनात् ॥ ३३ ॥
म्हणून जो पुरुष निरंतर आपल्या सर्व क्रिया, जीवनाचा सर्व हेतू मला अर्पण करतो, ज्याचे आत्मसमर्पण माझ्यात आहे आणि ज्याने कर्मे माझ्यात संन्यासिली आहेत—समदर्शनाने त्या अकर्त्यापेक्षा श्रेष्ठ मला कोणी दिसत नाही.
Verse 34
मनसैतानि भूतानि प्रणमेद्बहुमानयन् । ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवानिति ॥ ३४ ॥
असा सिद्ध भक्त मनाने सर्व जीवांना बहुमानाने नमस्कार करतो, कारण त्याचा दृढ निश्चय असतो की भगवान ईश्वर जीवकलासह प्रत्येक देहात अंतर्यामी म्हणून प्रविष्ट आहेत.
Verse 35
भक्तियोगश्च योगश्च मया मानव्युदीरित: । ययोरेकतरेणैव पुरुष: पुरुषं व्रजेत् ॥ ३५ ॥
हे मानवी, मनूची कन्या, मी भक्तियोग आणि योग—दोन्ही सांगितले आहेत; यांपैकी कोणत्याही एकानेही पुरुष परम पुरुषाच्या धामाला पोहोचू शकतो—विशेषतः भक्तिसेवेने.
Verse 36
एतद्भगवतो रूपं ब्रह्मण: परमात्मन: । परं प्रधानं पुरुषं दैवं कर्मविचेष्टितम् ॥ ३६ ॥
हेच भगवंतांचे नित्य रूप आहे, जे ब्रह्म व परमात्मा म्हणून प्रसिद्ध आहे। तोच परम प्रधान पुरुष; त्याची सर्व कर्मे दिव्य व आध्यात्मिक आहेत।
Verse 37
रूपभेदास्पदं दिव्यं काल इत्यभिधीयते । भूतानां महदादीनां यतो भिन्नदृशां भयम् ॥ ३७ ॥
रूपभेद व परिवर्तन घडविणारे जे दिव्य तत्त्व, त्याला ‘काल’ म्हणतात. महत्तत्त्वादी भौतिक रूपांत भेददृष्टी ठेवणारे त्या काळास भय मानतात.
Verse 38
योऽन्त: प्रविश्य भूतानि भूतैरत्त्यखिलाश्रय: । स विष्ण्वाख्योऽधियज्ञोऽसौ काल: कलयतां प्रभु: ॥ ३८ ॥
जो अंतःकरणात प्रवेश करून सर्व भूतांचा आधार होतो आणि एका भूताने दुसऱ्याचा नाश घडवितो—तोच विष्णु, अधियज्ञ, तोच कालतत्त्व व सर्वांचा प्रभु आहे.
Verse 39
न चास्य कश्चिद्दयितो न द्वेष्यो न च बान्धव: । आविशत्यप्रमत्तोऽसौ प्रमत्तं जनमन्तकृत् ॥ ३९ ॥
भगवंतांना कोणी विशेष प्रिय नाही, कोणी द्वेष्य नाही, कोणी नातेवाईकही नाही. पण जे त्यांना न विसरता सावध असतात त्यांना तो प्रेरणा देतो; आणि जे प्रमत्त होऊन विसरतात त्यांचा अंत करतो.
Verse 40
यद्भयाद्वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति यद्भयात् । यद्भयाद्वर्षते देवो भगणो भाति यद्भयात् ॥ ४० ॥
भगवंतांच्या भयामुळे हा वारा वाहतो, त्यांच्या भयामुळे सूर्य तापतो. त्यांच्या भयामुळे देव पर्जन्यवृष्टी करतात, आणि त्यांच्या भयामुळे नक्षत्रगण तेजस्वी होतो.
Verse 41
यद्वनस्पतयो भीता लताश्चौषधिभि: सह । स्वे स्वे कालेऽभिगृह्णन्ति पुष्पाणि च फलानि च ॥ ४१ ॥
परमेश्वराच्या भयामुळे वृक्ष, वेलीं व औषधी वनस्पती आपल्या-आपल्या ऋतूत फुलतात व फळे धरतात।
Verse 42
स्रवन्ति सरितो भीता नोत्सर्पत्युदधिर्यत: । अग्निरिन्धे सगिरिभिर्भूर्न मज्जति यद्भयात् ॥ ४२ ॥
परमेश्वराच्या भयामुळे नद्या वाहतात आणि समुद्र मर्यादा ओलांडत नाही। त्याच्याच भयाने अग्नी जळतो आणि पर्वतांसह पृथ्वी पाण्यात बुडत नाही।
Verse 43
नभो ददाति श्वसतां पदं यन्नियमादद: । लोकं स्वदेहं तनुते महान् सप्तभिरावृतम् ॥ ४३ ॥
त्याच्या नियमनाखाली आकाश सर्व प्राण्यांना अवकाश देते, ज्यात विविध लोक टिकतात. त्याच्याच अधीन विराट देह सात आवरणांसह विस्तारतो।
Verse 44
गुणाभिमानिनो देवा: सर्गादिष्वस्य यद्भयात् । वर्तन्तेऽनुयुगं येषां वश एतच्चराचरम् ॥ ४४ ॥
भगवानाच्या भयामुळे गुणांचे अधिष्ठाता देव सृष्टी, पालन व संहार ही कार्ये युगोयुग करीत राहतात; हे सर्व चराचर जगत त्यांच्या अधीन आहे।
Verse 45
सोऽनन्तोऽन्तकर: कालोऽनादिरादिकृदव्यय: । जनं जनेन जनयन्मारयन्मृत्युनान्तकम् ॥ ४५ ॥
तो अनंत, संहारक, अनादी व अव्यय असा काळ हा भगवानाचा प्रतिनिधी आहे। तो एकापासून दुसरा उत्पन्न करून सृष्टीचे कार्य चालवतो आणि शेवटी मृत्यूचा स्वामी यमराज यालाही नष्ट करून जगाचा अंत करतो।
Frequently Asked Questions
Kapila describes (1) tāmasika bhakti as worship colored by envy, pride, violence and anger; (2) rājasika bhakti as Deity worship pursued for enjoyment, fame, and opulence; and (3) sāttvika bhakti as worship where one offers results to the Lord to become free from fruitive intoxication. Beyond all three is śuddha-bhakti—unmotivated, uninterrupted attraction to hearing and glorifying the Lord.
Because worship that honors the Deity while disregarding the Lord’s presence as Paramātmā in every living being is incomplete and rooted in ignorance. Such a practitioner retains a separatist, inimical outlook; therefore the ritual does not truly please the Lord, who is equally situated in all hearts.
It illustrates natural, uninterrupted movement: as the Gaṅgā flows effortlessly toward the ocean, the purified mind flows toward hearing and glorifying the Lord without obstruction from material conditions, motives, or guṇa-based interruptions.
They are sālokya (same planet), sārṣṭi (same opulence), sāmīpya (proximity), sārūpya (similar form), and ekatva (oneness/merging). A pure devotee values loving service itself over any liberated status, accepting only what supports bhakti and refusing liberation as an end in itself.
Kāla is presented as a feature/representation of the Supreme Personality of Godhead that drives transformation, creation, and dissolution. Those who do not recognize time as the Lord’s potency fear it, whereas the wise see it as divine governance under Viṣṇu’s supreme control.