Adhyaya 28
Kapila Describes Bhakti-Saturated Aṣṭāṅga-Yoga and Meditation on the Lord’s Form
कपिलदेव देवहूतीला मुक्तिदायक उपदेश पुढे देताना, सांख्य-विवेकापासून पुढे जाऊन भक्तिरसाने परिपूर्ण अष्टांगयोग व समाधीची प्रत्यक्ष साधना सांगतात. स्वधर्माचे आचरण, भगवद्कृपेने संतोष आणि गुरूशरणागती ही पूर्वतयारी आहे. अहिंसा, सत्य, तप, शौच, वेद/स्वाध्याय इत्यादी यम-नियमसदृश गुणांसह आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार व हृदयातील धारणा ते स्पष्ट करतात. नंतर योग्यास विष्णूच्या साकार रूपाचे चरणांपासून वरपर्यंत अंगांगाने ध्यान करायला लावून, ध्यान भक्तीत परिवर्तित होऊन प्रेमभक्तीची लक्षणे प्रकट होतात. परिणामी मन गुणकर्मांच्या प्रतिक्रियांपासून मुक्त होते, आत्मा-देह-अहंकार यांचा भेद कळतो आणि सर्व जीवांत परमेश्वराच्या शक्तिरूपाने एकाच आत्म्याचे समदर्शन होते; हीच मायातीत, भक्तिप्रेरित समाधी योगाची परिपूर्णता आहे.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच योगस्य लक्षणं वक्ष्ये सबीजस्य नृपात्मजे । मनो येनैव विधिना प्रसन्नं याति सत्पथम् ॥ १ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे राजकन्ये, आता मी सबीज योगाचे लक्षण सांगतो; ज्या विधीने मन प्रसन्न होऊन सत्पथावर, परमसत्याच्या मार्गावर पुढे जाते।
Verse 2
स्वधर्माचरणं शक्त्या विधर्माच्च निवर्तनम् । दैवाल्लब्धेन सन्तोष आत्मविच्चरणार्चनम् ॥ २ ॥
मनुष्याने आपल्या शक्तीनुसार स्वधर्माचे आचरण करावे आणि विधर्मापासून दूर राहावे. दैवकृपेने जे मिळेल त्यात संतोष मानावा आणि सद्गुरूंच्या चरणकमलांची सेवा-पूजा करावी।
Verse 3
ग्राम्यधर्मनिवृत्तिश्च मोक्षधर्मरतिस्तथा । मितमेध्यादनं शश्वद्विविक्तक्षेमसेवनम् ॥ ३ ॥
मनुष्याने ग्राम्य (सांसारिक) धर्मांपासून निवृत्त होऊन मोक्षधर्मात आसक्त व्हावे. अत्यंत मित व शुद्ध आहार घ्यावा आणि सदैव एकांतात राहून परम कल्याणाची साधना करावी।
Verse 4
अहिंसा सत्यमस्तेयं यावदर्थपरिग्रह: । ब्रह्मचर्यं तप: शौचं स्वाध्याय: पुरुषार्चनम् ॥ ४ ॥
मनुष्याने अहिंसा व सत्य पाळावे, चोरी टाळावी आणि उपजीविकेसाठी जितके आवश्यक तितक्यात समाधान मानावे. ब्रह्मचर्य, तप, शौच, स्वाध्याय आणि परम पुरुष भगवानांची उपासना करावी।
Verse 5
मौनं सदासनजय: स्थैर्यं प्राणजय: शनै: । प्रत्याहारश्चेन्द्रियाणां विषयान्मनसा हृदि ॥ ५ ॥
मौन पाळावे, विविध आसनांच्या अभ्यासाने स्थैर्य मिळवावे, हळूहळू प्राणाचा जय करावा; इंद्रिये विषयांपासून परत घेऊन मन हृदयात एकाग्र करावे।
Verse 6
स्वधिष्ण्यानामेकदेशे मनसा प्राणधारणम् । वैकुण्ठलीलाभिध्यानं समाधानं तथात्मन: ॥ ६ ॥
देहातील प्राणचक्रांपैकी एका ठिकाणी मनासह प्राण स्थिर करून, वैकुंठनाथ भगवंतांच्या दिव्य लीलांचे ध्यान करणे—यालाच मनाचे समाधी (समाधान) म्हणतात।
Verse 7
एतैरन्यैश्च पथिभिर्मनो दुष्टमसत्पथम् । बुद्ध्या युञ्जीत शनकैर्जितप्राणो ह्यतन्द्रित: ॥ ७ ॥
या व इतर सत्पथांनी, भोगाकडे धावणारे दूषित व उच्छृंखल मन बुद्धीने हळूहळू आवरावे; प्राण जिंकून, आळस न करता, भगवंतात चित्त स्थिर करावे।
Verse 8
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य विजितासन आसनम् । तस्मिन्स्वस्ति समासीन ऋजुकाय: समभ्यसेत् ॥ ८ ॥
एकांत व पवित्र ठिकाणी आसन पसरून, आसनावर नियंत्रण मिळवलेल्या साधकाने तेथे सुखाने बसून, देह सरळ ठेवून, प्राणायामाचा अभ्यास करावा।
Verse 9
प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । प्रतिकूलेन वा चित्तं यथा स्थिरमचञ्चलम् ॥ ९ ॥
पूरक, कुम्भक व रेचक यांद्वारे प्राणमार्ग शुद्ध करावा—म्हणजे खोल श्वास घेऊन, आत रोखून, मग बाहेर सोडावा; किंवा उलट क्रमानेही करावा. यामुळे चित्त स्थिर व अचंचल होते।
Verse 10
मनोऽचिरात्स्याद्विरजं जितश्वासस्य योगिन: । वाय्वग्निभ्यां यथा लोहं ध्मातं त्यजति वै मलम् ॥ १० ॥
जितश्वास योगीचे मन लवकरच निर्मळ होते; जसे अग्नीत ठेवून वाऱ्याने धामटलेले सुवर्ण/लोखंड आपला मल टाकून शुद्ध होते।
Verse 11
प्राणायामैर्दहेद्दोषान्धारणाभिश्च किल्बिषान् । प्रत्याहारेण संसर्गान्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ॥ ११ ॥
प्राणायामाने देहदोष जळतात, धारणेने पाप नष्ट होते; प्रत्याहाराने विषयसंग टळतो, आणि भगवंताच्या ध्यानाने त्रिगुणांची आसक्ती निवळते।
Verse 12
यदा मन: स्वं विरजं योगेन सुसमाहितम् । काष्ठां भगवतो ध्यायेत्स्वनासाग्रावलोकन: ॥ १२ ॥
योगाभ्यासाने मन पूर्ण निर्मळ व स्थिर झाले की, अर्धनिमीलित नेत्रांनी नासाग्रावर दृष्टि ठेवून भगवंताच्या स्वरूपाचे ध्यान करावे।
Verse 13
प्रसन्नवदनाम्भोजं पद्मगर्भारुणेक्षणम् । नीलोत्पलदलश्यामं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ १३ ॥
भगवंताचे मुख प्रसन्न कमळासारखे, नेत्र कमळगर्भासारखे अरुण; देह निळ्या कमळदलासारखी श्याम, आणि ते शंख, चक्र व गदा धारण करतात।
Verse 14
लसत्पङ्कजकिञ्जल्कपीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् ॥ १४ ॥
त्यांच्या कटिवर कमळकिंजल्कासारखे झळाळणारे पिवळे कौशेय वस्त्र शोभते; वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह आहे, आणि कंठावर तेजस्वी कौस्तुभमणी लटकतो।
Verse 15
मत्तद्विरेफकलया परीतं वनमालया । परार्ध्यहारवलयकिरीटाङ्गदनूपुरम् ॥ १५ ॥
तो गळ्यात वनफुलांची मनोहर माळ धारण करतात; तिच्या मधुर सुगंधाने मत्त झालेले भुंगे माळेभोवती गुंजारव करतात. ते श्रेष्ठ मोत्यांच्या हाराने, मुकुटाने, बाजूबंद, कडे व पैंजणांनी अलंकृत आहेत।
Verse 16
काञ्चीगुणोल्लसच्छ्रोणिं हृदयाम्भोजविष्टरम् । दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयनवर्धनम् ॥ १६ ॥
कंबरपट्ट्याने उजळलेली त्यांची कटी-श्रोणी; ते भक्ताच्या हृदयकमळावर विराजमान आहेत। ते अत्यंत दर्शनीय व शांत; त्यांचे रूप पाहणाऱ्यांचे नेत्र व मन आनंदित करते।
Verse 17
अपीच्यदर्शनं शश्वत्सर्वलोकनमस्कृतम् । सन्तं वयसि कैशोरे भृत्यानुग्रहकातरम् ॥ १७ ॥
प्रभू सदैव अत्यंत रमणीय असून सर्व लोकांतील जनांनी वंदनीय आहेत। ते नित्य किशोर-यौवनात स्थित राहतात आणि आपल्या भक्तांवर कृपा करण्यास सदैव आतुर असतात।
Verse 18
कीर्तन्यतीर्थयशसं पुण्यश्लोकयशस्करम् । ध्यायेद्देवं समग्राङ्गं यावन्न च्यवते मन: ॥ १८ ॥
प्रभूंचे यश कीर्तन करण्यास योग्य तीर्थ आहे; त्यांची महिमा भक्तांची महिमाही वाढवते. म्हणून भगवंताच्या समग्र स्वरूपाचे ध्यान करावे, जोपर्यंत मन ढळत नाही व स्थिर होत नाही।
Verse 19
स्थितं व्रजन्तमासीनं शयानं वा गुहाशयम् । प्रेक्षणीयेहितं ध्यायेच्छुद्धभावेन चेतसा ॥ १९ ॥
शुद्ध भावाने युक्त चित्ताने योगी प्रभूचे ध्यान करतो—त्यांना आपल्या अंतरी उभे, चालते, बसलेले किंवा शयन करणारे असे पाहतो; कारण परमेश्वराच्या लीला सदैव दर्शनीय व आकर्षक असतात।
Verse 20
तस्मिँल्लब्धपदं चित्तं सर्वावयवसंस्थितम् । विलक्ष्यैकत्र संयुज्यादङ्गे भगवतो मुनि: ॥ २० ॥
मग योगीने भगवंताच्या शाश्वत रूपावर मन स्थिर करून, सर्व अवयवांचा एकत्र विचार न करता, प्रत्येक अंगावर वेगळे लक्ष ठेवून चित्त एकाग्र करावे।
Verse 21
सञ्चिन्तयेद्भगवतश्चरणारविन्दं वज्राङ्कुशध्वजसरोरुहलाञ्छनाढ्यम् । उत्तुङ्गरक्तविलसन्नखचक्रवाल- ज्योत्स्नाभिराहतमहद्धृदयान्धकारम् ॥ २१ ॥
भक्ताने प्रथम भगवंताच्या चरणकमलांचे चिंतन करावे—ज्यावर वज्र, अंकुश, ध्वज आणि कमळ अशी चिन्हे शोभतात. त्यांच्या उंच लाल नखांची चंद्रमंडळासारखी प्रभा हृदयातील दाट अंधार दूर करते।
Verse 22
यच्छौचनि:सृतसरित्प्रवरोदकेन तीर्थेन मूर्ध्न्यधिकृतेन शिव: शिवोऽभूत् । ध्यातुर्मन:शमलशैलनिसृष्टवज्रं ध्यायेच्चिरं भगवतश्चरणारविन्दम् ॥ २२ ॥
भगवंताच्या चरणकमलांचे प्रक्षालन-जल ज्यातून गंगा हे श्रेष्ठ तीर्थ प्रवाहित झाले, ते मस्तकी धारण केल्याने शिवही अधिक शिवमय होतात. हे चरण ध्यान करणाऱ्याच्या मनातील पापरूपी पर्वत फोडणाऱ्या वज्रासारखे आहेत; म्हणून भगवंताच्या चरणकमलांचे दीर्घ काळ ध्यान करावे।
Verse 23
जानुद्वयं जलजलोचनया जनन्या लक्ष्म्याखिलस्य सुरवन्दितया विधातु: । ऊर्वोर्निधाय करपल्लवरोचिषा यत् संलालितं हृदि विभोरभवस्य कुर्यात् ॥ २३ ॥
योगीने हृदयात हे दृश्य स्थिर करावे—जलजलोचना लक्ष्मी, जी सर्व देवांनी वंदिलेली आणि विधाता ब्रह्म्याची जननी आहे, ती आपल्या करपल्लवांच्या कोमल कांतिने प्रभूच्या पायांच्या जांघा व पिंडऱ्या ठेवून प्रेमाने मालिश करून सेवा करते।
Verse 24
ऊरू सुपर्णभुजयोरधिशोभमानाव्- ओजोनिधी अतसिकाकुसुमावभासौ । व्यालम्बिपीतवरवाससि वर्तमान काञ्चीकलापपरिरम्भि नितम्बबिम्बम् ॥ २४ ॥
यानंतर योगीने भगवंताच्या उरूंचे ध्यान करावे—जे सर्व तेजाचे भांडार आहेत. ते अतसीच्या फुलासारख्या शुभ्र-नील कांतियुक्त असून गरुडाच्या खांद्यांवर विराजमान असताना अधिकच शोभतात. मग टाचांपर्यंत लोंबणाऱ्या पिवळ्या रेशमी वस्त्रावर विसावलेल्या कंबरपट्ट्याने वेढलेले त्यांचे गोल नितंब ध्यानात घ्यावेत।
Verse 25
नाभिह्रदं भुवनकोशगुहोदरस्थं यत्रात्मयोनिधिषणाखिललोकपद्मम् । व्यूढं हरिन्मणिवृषस्तनयोरमुष्य ध्यायेद्द्वयं विशदहारमयूखगौरम् ॥ २५ ॥
मग योगीने प्रभूच्या उदरमध्यस्थ चंद्रासारख्या नाभिह्रदाचे ध्यान करावे. त्या नाभीतून, जी समस्त विश्वाचा आधार आहे, विविध लोकांनी युक्त असा कमळनाळ प्रकट झाला; त्या कमळात आत्मयोनी ब्रह्म्याचे निवासस्थान आहे. तसेच योगीने भगवंतांच्या दोन्ही स्तनाग्रांचे ध्यान करावे—उत्तम पाचूसारखे तेजस्वी आणि वक्षस्थळी असलेल्या शुभ्र मुक्ताहारांच्या किरणांनी गौरवर्ण दिसणारे।
Verse 26
वक्षोऽधिवासमृषभस्य महाविभूते: पुंसां मनोनयननिर्वृतिमादधानम् । कण्ठं च कौस्तुभमणेरधिभूषणार्थं कुर्यान्मनस्यखिललोकनमस्कृतस्य ॥ २६ ॥
योगीने भगवंतांच्या वक्षस्थळाचे ध्यान करावे—ते महाविभूती महालक्ष्मीचे अधिवास असून मनाला परमानंद व नेत्रांना तृप्ती देणारे आहे. नंतर सर्व जगाने नमस्कार केलेल्या प्रभूचा कंठ मनात दृढ करावा; तो वक्षावर लटकणाऱ्या कौस्तुभ मणीची शोभा भूषणासारखी वाढवितो।
Verse 27
बाहूंश्च मन्दरगिरे: परिवर्तनेन निर्णिक्तबाहुवलयानधिलोकपालान् । सञ्चिन्तयेद्दशशतारमसह्यतेज: शङ्खं च तत्करसरोरुहराजहंसम् ॥ २७ ॥
योगीने भगवंतांच्या चार भुजांचे ध्यान करावे—ज्या प्रकृतीची कार्ये चालविणाऱ्या देवतांच्या सर्व शक्तींचे मूळ आहेत. मग मंदरगिरीच्या परिभ्रमणाने झळाळून निघालेले भुजाबंध व कंकणे स्मरावीत. त्यानंतर सहस्र आरांनी युक्त, असह्य तेजाने दिपणारे सुदर्शनचक्र आणि कमळासारख्या करात राजहंसासारखा दिसणारा शंख यांचेही यथोचित ध्यान करावे।
Verse 28
कौमोदकीं भगवतो दयितां स्मरेत दिग्धामरातिभटशोणितकर्दमेन । मालां मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टां चैत्यस्य तत्त्वममलं मणिमस्य कण्ठे ॥ २८ ॥
योगीने भगवंतांची अतिप्रिय ‘कौमोदकी’ गदा स्मरावी, जी दैत्य-शत्रू सैनिकांचा संहार करते आणि त्यांच्या रक्तकर्दमाने माखलेली असते. मग प्रभूच्या कंठातील सुंदर माळेचे ध्यान करावे, जिच्याभोवती भुंगे मधुर गुंजारव करीत असतात. तसेच प्रभूच्या कंठावर शोभणाऱ्या मुक्ताहाराचे ध्यान करावे, जो त्यांच्या सेवेत निरत शुद्ध जीवांचे प्रतीक मानला जातो।
Verse 29
भृत्यानुकम्पितधियेह गृहीतमूर्ते: सञ्चिन्तयेद्भगवतो वदनारविन्दम् । यद्विस्फुरन्मकरकुण्डलवल्गितेन विद्योतितामलकपोलमुदारनासम् ॥ २९ ॥
मग योगीने त्या भगवंताच्या कमलमुखाचे ध्यान करावे, जे व्याकुळ भक्तांवर करुणा करून या जगात विविध रूपे धारण करतात. त्यांच्या झळाळत्या मकराकृती कुंडलांच्या हलण्याने स्वच्छ, स्फटिकासारखे कपोल उजळून निघतात आणि त्यांची नासिका उदात्त व सुडौल आहे।
Verse 30
यच्छ्रीनिकेतमलिभि: परिसेव्यमानं भूत्या स्वया कुटिलकुन्तलवृन्दजुष्टम् । मीनद्वयाश्रयमधिक्षिपदब्जनेत्रं ध्यायेन्मनोमयमतन्द्रित उल्लसद्भ्रु ॥ ३० ॥
मग योगी भगवंतांच्या त्या अनुपम मुखाचे ध्यान करील—जे श्रीचे निवासस्थान आहे, भुंगे त्याची सेवा करीत आहेत, वळणदार कुरळ्या केशांनी ते शोभते; कमळासारखे नेत्र व नाचऱ्या भुवया अशी शोभा देतात की, भुंग्यांनी वेढलेले कमळ आणि त्यात पोहणाऱ्या दोन माशांनाही लाज वाटावी।
Verse 31
तस्यावलोकमधिकं कृपयातिघोर- तापत्रयोपशमनाय निसृष्टमक्ष्णो: । स्निग्धस्मितानुगुणितं विपुलप्रसादं ध्यायेच्चिरं विपुलभावनया गुहायाम् ॥ ३१ ॥
योगींनी पूर्ण भक्तिभावाने प्रभूच्या करुणामय कटाक्षाचे दीर्घ ध्यान करावे; तो कटाक्ष त्यांच्या नेत्रांतून वारंवार प्रकट होऊन भक्तांचे अत्यंत भयंकर त्रिविध ताप शांत करतो. तो कटाक्ष स्नेहस्मिताने युक्त व अपार कृपाप्रसादाने परिपूर्ण आहे।
Verse 32
हासं हरेरवनताखिललोकतीव्र- शोकाश्रुसागरविशोषणमत्युदारम् । सम्मोहनाय रचितं निजमाययास्य भ्रूमण्डलं मुनिकृते मकरध्वजस्य ॥ ३२ ॥
योगीने श्रीहरीच्या त्या अत्युदार हास्याचे ध्यान करावे, जे त्याला नम्र होणाऱ्यांच्या तीव्र शोकातून आलेल्या अश्रूंचा सागर सुकवते. तसेच, योगीने प्रभूच्या धनुष्याकार भुवयांचेही ध्यान करावे; त्या त्यांच्या अंतरंग मायेनें ऋषींच्या हितासाठी कामदेवाला मोहित करण्याकरिता प्रकट केल्या आहेत।
Verse 33
ध्यानायनं प्रहसितं बहुलाधरोष्ठ- भासारुणायिततनुद्विजकुन्दपङ्क्ति । ध्यायेत्स्वदेहकुहरेऽवसितस्य विष्णोर् भक्त्यार्द्रयार्पितमना न पृथग्दिदृक्षेत् ॥ ३३ ॥
प्रेममय भक्तीने योगीने आपल्या हृदय-गुहेत वसलेल्या भगवान विष्णूच्या मोहक हास्याचे ध्यान करावे. त्यांच्या हास्यात ओठांच्या तेजामुळे लहान दात कुंदकळींसारखे किंचित अरुण दिसतात. मन पूर्ण अर्पण झाल्यावर योगीला दुसरे काही पाहावेसे वाटत नाही।
Verse 34
एवं हरौ भगवति प्रतिलब्धभावो भक्त्या द्रवद्धृदय उत्पुलक: प्रमोदात् । औत्कण्ठ्यबाष्पकलया मुहुरर्द्यमानस् तच्चापि चित्तबडिशं शनकैर्वियुङ्क्ते ॥ ३४ ॥
अशा रीतीने भगवान हरित भाव प्राप्त झाल्यावर योगीचे हृदय भक्तीने द्रवते; अत्यानंदाने अंगावर रोमांच उभे राहतात आणि उत्कंठेच्या अश्रुधारेने तो वारंवार भिजत राहतो. हळूहळू तो प्रभूला आकर्षित करण्यासाठी बडिशासारखे वापरलेले मनही भौतिक क्रियांपासून मागे घेतो।
Verse 35
मुक्ताश्रयं यर्हि निर्विषयं विरक्तं निर्वाणमृच्छति मन: सहसा यथार्चि: । आत्मानमत्र पुरुषोऽव्यवधानमेकम् अन्वीक्षते प्रतिनिवृत्तगुणप्रवाह: ॥ ३५ ॥
जेव्हा मन सर्व भौतिक मलिनतेपासून मुक्त होऊन विषयांपासून विरक्त होते, तेव्हा ते दीपशिखेसारखे निर्मळ होऊन निर्वाणास पोहोचते; तेव्हा गुणप्रवाह निवृत्त झालेला पुरुष परमात्म्याला अव्यवधान एकरूपाने अनुभवतो।
Verse 36
सोऽप्येतया चरमया मनसो निवृत्त्या तस्मिन्महिम्न्यवसित: सुखदु:खबाह्ये । हेतुत्वमप्यसति कर्तरि दु:खयोर्यत् स्वात्मन्विधत्त उपलब्धपरात्मकाष्ठ: ॥ ३६ ॥
या परम निवृत्तीने मन सर्वोच्च पारलौकिक अवस्थेत स्थिर होऊन सुख-दुःखाच्या भौतिक कल्पनांपलीकडे स्वतःच्या महिमेत स्थित होते. तेव्हा योगी भगवान् पुरुषोत्तमाशी आपले नाते सत्यरूपाने जाणतो आणि समजतो की सुख-दुःख व त्यांची परस्परक्रिया अज्ञानजन्य अहंकारामुळे आहेत, आत्म्यामुळे नव्हे।
Verse 37
देहं च तं न चरम: स्थितमुत्थितं वा सिद्धो विपश्यति यतोऽध्यगमत्स्वरूपम् । दैवादुपेतमथ दैववशादपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्ध: ॥ ३७ ॥
स्वरूपाची प्राप्ती झाल्यामुळे सिद्ध पुरुषाला देह स्थिर आहे की हालचाल करीत आहे याची जाणीव राहत नाही; तो दैवाने आलेला आणि दैववशाने निघून जाणारा आहे—जसे मद्याने मत्त झालेला मनुष्य अंगावर वस्त्र आहे की नाही हेही जाणत नाही।
Verse 38
देहोऽपि दैववशग: खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासु: । तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोग: स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तु: ॥ ३८ ॥
अशा मुक्त योग्याचा देह व इंद्रिये भगवानांच्या अधीन राहून प्रारब्ध कर्म संपेपर्यंत कार्य करतात. तो आपल्या स्वरूपात जागृत होऊन समाधीत स्थित असतो आणि देहाचे उपादान आपले मानत नाही; म्हणून देहाच्या क्रिया त्याला स्वप्नातील देहक्रियांप्रमाणे वाटतात।
Verse 39
यथा पुत्राच्च वित्ताच्च पृथङ्मर्त्य: प्रतीयते । अप्यात्मत्वेनाभिमताद्देहादे: पुरुषस्तथा ॥ ३९ ॥
जसा पुत्र व धन स्वतःपासून वेगळे असूनही मनुष्य त्यांना ‘माझे’ मानतो, तसाच देहादीला ‘मी’ मानतो; पण जसे तो समजू शकतो की पुत्र-धन त्याच्यापासून भिन्न आहेत, तसेच मुक्त आत्मा जाणतो की तो आणि त्याचा देह एक नाहीत।
Verse 40
यथोल्मुकाद्विस्फुलिङ्गाद्धूमाद्वापि स्वसम्भवात् । अप्यात्मत्वेनाभिमताद्यथाग्नि: पृथगुल्मुकात् ॥ ४० ॥
जसे जळत्या लाकडापासून ज्वाला, ठिणग्या व धूर उत्पन्न होतात, तरीही अग्नी आपल्या स्वरूपाने त्यांच्यापेक्षा वेगळा भासतो।
Verse 41
भूतेन्द्रियान्त:करणात्प्रधानाज्जीवसंज्ञितात् । आत्मा तथा पृथग्द्रष्टा भगवान्ब्रह्मसंज्ञित: ॥ ४१ ॥
पंचभूत, इंद्रिये, अंतःकरण व प्रधान यांच्याशी संयुक्त जो ‘जीव’ म्हणून ओळखला जातो, त्याच्यापेक्षा परब्रह्म भगवान् द्रष्टा-साक्षी आत्मा वेगळा आहे।
Verse 42
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षेतानन्यभावेन भूतेष्विव तदात्मताम् ॥ ४२ ॥
योगीने अनन्य भावाने सर्व भूतांत आत्मा आणि आत्म्यात सर्व भूतें पाहावीत; अशा भेदरहित दृष्टीने परमात्मसाक्षात्कार होतो।
Verse 43
स्वयोनिषु यथा ज्योतिरेकं नाना प्रतीयते । योनीनां गुणवैषम्यात्तथात्मा प्रकृतौ स्थित: ॥ ४३ ॥
जशी एकच अग्नी वेगवेगळ्या लाकडांच्या योनीत निरनिराळ्या रूपांनी दिसते, तशी प्रकृतीच्या गुणवैषम्यामुळे एक आत्मा विविध देहांत भिन्न भासते।
Verse 44
तस्मादिमां स्वां प्रकृतिं दैवीं सदसदात्मिकाम् । दुर्विभाव्यां पराभाव्य स्वरूपेणावतिष्ठते ॥ ४४ ॥
म्हणून कारण-कार्यरूपाने सत्-असत् अशी भासणारी, दुर्विचार्य दैवी प्रकृती—माया—जिंकून योगी आपल्या स्वरूपात स्थिर होतो।
Frequently Asked Questions
Kapila’s method culminates in personalist absorption: the purified mind beholds and serves the Supreme Lord’s eternal form (Viṣṇu/Hari) within the heart. The meditation is not on a formless absolute but on Bhagavān’s features, ornaments, weapons, and compassionate glances, and it matures into bhakti marked by love (prema), tears, and complete detachment from material desire.
Limb-by-limb meditation (aṅgaśaḥ dhyāna) stabilizes attention and prevents the mind from scattering. Each limb becomes a devotional anchor, drawing the mind from gross distraction to subtle absorption, until remembrance becomes continuous and affectionate—culminating in samādhi where the mind is fixed in Hari rather than in sense objects.
Prāṇāyāma is presented as a purificatory aid: it steadies the mind, clears disturbances, and supports sense-withdrawal and concentration. Kapila explains that regulated breath helps remove mental agitation and supports deeper meditation, but the chapter’s telos is devotion—meditating on the Lord until the heart is transformed.
Parambrahma, the Supreme Personality of Godhead, is the ultimate seer, distinct from the individual jīva who is associated with senses, elements, and conditioned consciousness. Realization means discerning that bodily pleasure and pain belong to false ego and guṇas, while the self is a dependent conscious being meant to be aligned with the Supreme.
The yogī recognizes all manifestations as energies (śakti) of the Supreme and thus sees living entities without material distinction. Like fire appearing differently according to wood and conditions, the same pure spirit is expressed through bodies shaped by the guṇas—leading to compassion and non-envious, spiritual equality.