Adhyaya 23
Kardama Muni’s Mystic Opulence, Devahūti’s Rejuvenation, and the Turning Toward Fearlessness
मागील अध्यायातील गृहस्थाश्रम-स्थापनेनंतर देवहूती पतिव्रता-धर्माने कर्दम मुनींची सेवा करत तप व आत्म-उपेक्षेमुळे अत्यंत कृश होते. दयाळू कर्दम प्रसन्न होऊन सांगतात की विष्णुकृपे शिवाय सर्व सिद्धी क्षणभंगुर आहेत; तरीही ते देवहूतीला दुर्मिळ वर व दिव्यदर्शन देतात. देवहूती पूर्वीच्या संतती-वचनाची पूर्तता मागते; कर्दम रत्नमय विमान प्रकट करून तिला विष्णूच्या पवित्र बिंदुसरोवरात स्नानास पाठवतात, जिथे अप्सरा स्नान घालून अलंकार करून तिचे सौंदर्य पुनः जागृत करतात. मग दांपत्य मेरू, नंदन इत्यादी दिव्य उपवनांत विहार करते—योगैश्वर्य व सूक्ष्म भोगाची मोहक शक्ती दिसून येते. कर्दम नव रूपांनी विभक्त होऊन देवहूतीला तृप्त करतात; शंभर वर्षे क्षणासारखी जातात आणि एका दिवसात नऊ कन्यांचा जन्म होतो. संन्यासाची तयारी होताच देवहूतीचे मन भोगातून फिरून अस्तित्वभय व आध्यात्मिक तातडीने भरते—वेळ वाया गेल्याची खंत, इंद्रियसंग हा बंधन असल्याची जाणीव, आणि अभयाची याचना; पुढे कपिलांच्या ज्ञान-भक्तीद्वारे मोक्ष-उपदेशाचा हा सेतू ठरतो.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच पितृभ्यां प्रस्थिते साध्वी पतिमिङ्गितकोविदा । नित्यं पर्यचरत्प्रीत्या भवानीव भवं प्रभुम् ॥ १ ॥
मैत्रेय म्हणाले—आईवडील निघून गेल्यावर, पतीचे मनोगत जाणणारी साध्वी देवहूती नित्य प्रेमाने त्यांची सेवा करी; जशी भवानी प्रभु शंकराची सेवा करते.
Verse 2
विश्रम्भेणात्मशौचेन गौरवेण दमेन च । शुश्रूषया सौहृदेन वाचा मधुरया च भो: ॥ २ ॥
हे विदुर! देवहूतीने आत्मीय विश्वासाने, अंतःशुद्धीने, आदराने, इंद्रियनिग्रहाने, प्रेमळ शुश्रूषेने आणि मधुर वाणीने पतीची सेवा केली.
Verse 3
विसृज्य कामं दम्भं च द्वेषं लोभमघं मदम् । अप्रमत्तोद्यता नित्यं तेजीयांसमतोषयत् ॥ ३ ॥
काम, दंभ, द्वेष, लोभ, पाप आणि मद सोडून, सावध व तत्पर राहून, तिने आपल्या अत्यंत तेजस्वी पतीला नित्य संतुष्ट केले.
Verse 4
स वै देवर्षिवर्यस्तां मानवीं समनुव्रताम् । दैवाद्गरीयस: पत्युराशासानां महाशिष: ॥ ४ ॥ कालेन भूयसा क्षामां कर्शितां व्रतचर्यया । प्रेमगद्गदया वाचा पीडित: कृपयाब्रवीत् ॥ ५ ॥
देवर्षींमध्ये श्रेष्ठ कर्दम मुनींनी मनूची ती मानवकन्या, पतिव्रता, पाहिली; जी पतीला दैवापेक्षाही श्रेष्ठ मानून त्याच्याकडून महान् आशीर्वादांची अपेक्षा करी. दीर्घकाळ सेवा व व्रतचर्येमुळे ती कृश व क्षीण झाली होती. तिची अवस्था पाहून कर्दम करुणेने द्रवले आणि प्रेमाने गद्गद वाणीने तिला म्हणाले.
Verse 5
स वै देवर्षिवर्यस्तां मानवीं समनुव्रताम् । दैवाद्गरीयस: पत्युराशासानां महाशिष: ॥ ४ ॥ कालेन भूयसा क्षामां कर्शितां व्रतचर्यया । प्रेमगद्गदया वाचा पीडित: कृपयाब्रवीत् ॥ ५ ॥
मनूची कन्या, जी पतीव्रता व पतीला पूर्णतः अनुसरणारी होती, तिने कर्दम मुनींना दैवापेक्षाही श्रेष्ठ मानले आणि त्यांच्याकडून महान् आशीर्वादांची अपेक्षा केली. दीर्घकाळ सेवा व व्रतचर्येमुळे ती अशक्त व कृश झाली. तिची अवस्था पाहून देवर्षिवर्य कर्दम करुणेने द्रवले आणि प्रेमाने गद्गद वाणीने बोलले।
Verse 6
कर्दम उवाच तुष्टोऽहमद्य तव मानवि मानदाया: शुश्रूषया परमया परया च भक्त्या । यो देहिनामयमतीव सुहृत्स देहो नावेक्षित: समुचित: क्षपितुं मदर्थे ॥ ६ ॥
कर्दम मुनी म्हणाले—हे माननीय मानवि, तुझ्या परम शुश्रूषा व श्रेष्ठ भक्तीने आज मी अत्यंत तुष्ट आहे. देहधारी जीवांना आपले शरीर अतिशय प्रिय असते; तरीही माझ्यासाठी तू आपल्या देहाची योग्य काळजी घेतली नाहीस—याचे मला आश्चर्य वाटते।
Verse 7
ये मे स्वधर्मनिरतस्य तप:समाधि- विद्यात्मयोगविजिता भगवत्प्रसादा: । तानेव ते मदनुसेवनयावरुद्धान् दृष्टिं प्रपश्य वितराम्यभयानशोकान् ॥ ७ ॥
स्वधर्मात स्थित राहून तप, समाधी, विद्या व आत्मयोगाने मला जे भगवत्प्रसादरूप सिद्धी लाभल्या, त्या तुझ्या माझ्या सेवेमुळे तुझ्यासाठीच राखून ठेवलेल्या आहेत. आता त्यांना पाहा; मी तुला दिव्य दृष्टी देतो, ज्यायोगे भय व शोक रहित असे ते फल तुला प्राप्त होतील।
Verse 8
अन्ये पुनर्भगवतो भ्रुव उद्विजृम्भ- विभ्रंशितार्थरचना: किमुरुक्रमस्य । सिद्धासि भुङ्क्ष्व विभवान्निजधर्मदोहान् दिव्यान्नरैर्दुरधिगान्नृपविक्रियाभि: ॥ ८ ॥
भगवान उरुक्रम (विष्णू) यांच्या कृपेव्यतिरिक्त इतर भोगांचा काय उपयोग? त्यांच्या भुवईच्या क्षुल्लक हालचालीनेही सर्व भौतिक साधने नष्ट होऊ शकतात. तू पतीधर्मातील भक्तीने सिद्ध झाली आहेस; म्हणून आपल्या धर्मातून प्राप्त झालेले दिव्य वैभव भोग—जे राजवैभवाच्या गर्विष्ठांना देखील दुर्लभ आहे।
Verse 9
एवं ब्रुवाणमबलाखिलयोगमाया- विद्याविचक्षणमवेक्ष्य गताधिरासीत् । सम्प्रश्रयप्रणयविह्वलया गिरेषद्- व्रीडावलोकविलसद्धसिताननाह ॥ ९ ॥
अखिल योगमाया-विद्येत पारंगत असलेल्या पतीचे असे बोलणे ऐकून निरागस देवहूतीचे मन तृप्त झाले. विनय व प्रेमाने विह्वल होऊन, किंचित लज्जित कटाक्षासह हसऱ्या मुखाने ती गद्गद वाणीने बोलली।
Verse 10
देवहूतिरुवाच राद्धं बत द्विजवृषैतदमोघयोग- मायाधिपे त्वयि विभो तदवैमि भर्त: । यस्तेऽभ्यधायि समय: सकृदङ्गसङ्गो भूयाद्गरीयसि गुण: प्रसव: सतीनाम् ॥ १० ॥
देवहूती म्हणाली—हे पतीदेव, हे द्विजश्रेष्ठ! योगमायेच्या आश्रयाने आपण अमोघ योगशक्तींचे अधिपती व सिद्ध आहात, हे मला ठाऊक आहे. आपण एकदा देह-संगाचा जो शब्द दिला होता तो आता पूर्ण होऊ दे; कारण उत्तम पती असलेल्या पतिव्रतेस संतती-प्राप्ती हा महान गुण आहे.
Verse 11
तत्रेतिकृत्यमुपशिक्ष यथोपदेशं येनैष मे कर्शितोऽतिरिरंसयात्मा । सिद्ध्येत ते कृतमनोभवधर्षिताया दीनस्तदीश भवनं सदृशं विचक्ष्व ॥ ११ ॥
देवहूती म्हणाली—हे नाथ! शास्त्रानुसार जे जे कर्तव्य आहे ते सांगून तशी व्यवस्था करा, ज्यामुळे असंतुष्ट कामनेने कृश झालेला माझा देह तुमच्यास योग्य होईल. आणि हे प्रभु, मनोभवाने पीडित झालेल्या या दीन स्त्रीसाठी या हेतु योग्य असे घरही ठरवा.
Verse 12
मैत्रेय उवाच प्रियाया: प्रियमन्विच्छन् कर्दमो योगमास्थित: । विमानं कामगं क्षत्तस्तर्ह्येवाविरचीकरत् ॥ १२ ॥
मैत्रेय म्हणाले—हे विदुर! प्रिय पत्नीला आनंद देण्यासाठी ऋषी कर्दमांनी योगशक्तीचा आश्रय घेतला आणि तत्क्षणी इच्छेनुसार चालणारे दिव्य विमान प्रकट केले.
Verse 13
सर्वकामदुघं दिव्यं सर्वरत्नसमन्वितम् । सर्वर्द्ध्युपचयोदर्कं मणिस्तम्भैरुपस्कृतम् ॥ १३ ॥
ते दिव्य विमान सर्व इच्छा पूर्ण करणारे, सर्व रत्नांनी युक्त, मणीस्तंभांनी सजलेले आणि सर्व ऐश्वर्य-सामग्रीने परिपूर्ण होते; त्यातील समृद्धी काळानुसार वाढतच जाई.
Verse 14
दिव्योपकरणोपेतं सर्वकालसुखावहम् । पट्टिकाभि: पताकाभिर्विचित्राभिरलंकृतम् ॥ १४ ॥ स्रग्भिर्विचित्रमाल्याभिर्मञ्जुशिञ्जत्षडङ्घ्रिभि: । दुकूलक्षौमकौशेयैर्नानावस्रैर्विराजितम् ॥ १५ ॥
ते विमान दिव्य उपकरणांनी परिपूर्ण असून सर्व ऋतूंमध्ये सुख देणारे होते. रंगीबेरंगी पताका, तोरणे व नानाविध कलात्मक अलंकारांनी ते सर्वत्र सजलेले होते. मनोहर फुलमाळांनी ते शोभत होते; त्यांवर मधुर गुंजारव करणाऱ्या मधमाशा घोंघावत होत्या. मलमल, क्षौम, रेशीम व नानाविध वस्त्रांच्या सजावटीने ते अधिकच उजळून निघाले होते.
Verse 15
दिव्योपकरणोपेतं सर्वकालसुखावहम् । पट्टिकाभि: पताकाभिर्विचित्राभिरलंकृतम् ॥ १४ ॥ स्रग्भिर्विचित्रमाल्याभिर्मञ्जुशिञ्जत्षडङ्घ्रिभि: । दुकूलक्षौमकौशेयैर्नानावस्रैर्विराजितम् ॥ १५ ॥
तो किल्ला दिव्य उपकरणांनी परिपूर्ण होता आणि सर्व ऋतूंमध्ये सुखद वाटत होता. सर्व बाजूंनी रंगीबेरंगी पताका, तोरणे व कलात्मक सजावटीने अलंकृत होता. मधुर गुंजार करणाऱ्या मधमाशांना आकर्षित करणाऱ्या मनोहर पुष्पमाळांनी तो शोभत होता; तसेच मलमल, क्षौम, रेशीम व विविध वस्त्रांच्या पडद्यांनी अधिकच विराजमान दिसत होता.
Verse 16
उपर्युपरि विन्यस्तनिलयेषु पृथक्पृथक् । क्षिप्तै: कशिपुभि: कान्तं पर्यङ्कव्यजनासनै: ॥ १६ ॥
वरच्या वर रचलेल्या स्वतंत्र निवासकक्षांत शय्या, खाट, पंखे व आसने वेगवेगळी ठेवली होती; अशा सात मजल्यांच्या रचनेमुळे तो राजवाडा अत्यंत मनोहर दिसत होता.
Verse 17
तत्र तत्र विनिक्षिप्तनानाशिल्पोपशोभितम् । महामरकतस्थल्या जुष्टं विद्रुमवेदिभि: ॥ १७ ॥
भिंतींवर ठिकठिकाणी विविध शिल्पकलेची कोरीव कामे होती, ज्यामुळे शोभा वाढली होती. फरशी महामरकत—पाचूची होती आणि वेदिका विद्रुम—मूंग्याच्या होत्या.
Verse 18
द्वा:सु विद्रुमदेहल्या भातं वज्रकपाटवत् । शिखरेष्विन्द्रनीलेषु हेमकुम्भैरधिश्रितम् ॥ १८ ॥
प्रवेशद्वारांवर विद्रुम—मूंग्याची देहली झळकत होती आणि दरवाज्यांची कपाटे वज्र—हिऱ्यांनी जडवलेली होती. नीलमणि शिखरांवर सुवर्ण कलश प्रतिष्ठित असल्याने महाल अत्यंत शोभायमान दिसत होता.
Verse 19
चक्षुष्मत्पद्मरागाग्र्यैर्वज्रभित्तिषु निर्मितै: । जुष्टं विचित्रवैतानैर्महार्हैर्हेमतोरणै: ॥ १९ ॥
वज्रभित्तींमध्ये श्रेष्ठ पद्मराग—माणिक जडवले असल्याने तो जणू नेत्रयुक्त भासत होता. त्यावर विचित्र छत्रछाया आणि अत्यंत मौल्यवान सुवर्ण तोरणे शोभून दिसत होती.
Verse 20
हंसपारावतव्रातैस्तत्र तत्र निकूजितम् । कृत्रिमान् मन्यमानै: स्वानधिरुह्याधिरुह्य च ॥ २० ॥
त्या राजवाड्यात ठिकठिकाणी हंस व पारव्यांचे थवे मधुर कूजन करीत होते. कृत्रिम हंस‑पारवेही इतके जिवंतसारखे होते की खरे हंस त्यांना आपल्यासारखेच जिवंत पक्षी समजून पुन्हा पुन्हा त्यांच्या वर उडून बसत; अशा रीतीने सारा प्रासाद पक्षिनादांनी दुमदुमला।
Verse 21
विहारस्थानविश्रामसंवेशप्राङ्गणाजिरै: । यथोपजोषं रचितैर्विस्मापनमिवात्मन: ॥ २१ ॥
त्या दुर्गात विहारासाठी बागा, विश्रांतीकक्ष, शयनगृहे तसेच आत‑बाहेरची अंगणे व प्रांगणे—सर्व काही सोयीप्रमाणे, सुखद वाटेल असे रचले होते. हे सर्व पाहून मुनिही स्वतःच विस्मयचकित झाले।
Verse 22
ईदृग्गृहं तत्पश्यन्तीं नातिप्रीतेन चेतसा । सर्वभूताशयाभिज्ञ: प्रावोचत्कर्दम: स्वयम् ॥ २२ ॥
असे वैभवशाली गृह पाहूनही देवहूतीचे मन फारसे प्रसन्न नव्हते. सर्व प्राण्यांच्या अंतःकरणातील भाव जाणणारे कर्दम मुनी तिची भावना ओळखून स्वतःच पत्नीला असे म्हणाले।
Verse 23
निमज्ज्यास्मिन् हृदे भीरु विमानमिदमारुह । इदं शुक्लकृतं तीर्थमाशिषां यापकं नृणाम् ॥ २३ ॥
भीत देवहूती, तू फार घाबरलेली दिसतेस. प्रथम विष्णु भगवानांनी स्वतः निर्माण केलेल्या बिंदु‑सरोवर या शुद्ध तीर्थात स्नान कर—ते मनुष्यांच्या सर्व इच्छांना पूर्ण करणारे आहे; मग या विमानावर आरूढ हो।
Verse 24
सा तद्भर्तु: समादाय वच: कुवलयेक्षणा । सरजं बिभ्रती वासो वेणीभूतांश्च मूर्धजान् ॥ २४ ॥
कमलनयना देवहूतीने पतीचे वचन स्वीकारले. परंतु तिचे वस्त्र मळकट होते आणि डोक्यावरचे केस जटांसारखे गुंतून वेणीसारखे झाले होते; म्हणून ती फारशी शोभिवंत दिसत नव्हती।
Verse 25
अङ्गं च मलपङ्केन संछन्नं शबलस्तनम् । आविवेश सरस्वत्या: सर: शिवजलाशयम् ॥ २५ ॥
तिचे अंग घन मळाने झाकले होते आणि स्तन मलिन झाले होते; तरीही ती सरस्वतीच्या पवित्र जलाने युक्त त्या शिवमय सरोवरात उतरली।
Verse 26
सान्त:सरसि वेश्मस्था: शतानि दश कन्यका: । सर्वा: किशोरवयसो ददर्शोत्पलगन्धय: ॥ २६ ॥
सरोवराच्या आतल्या भवनात तिने एक हजार कन्या पाहिल्या—सर्व किशोरवयीन आणि कमळासारख्या सुगंधित।
Verse 27
तां दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्रोचु: प्राञ्जलय: स्त्रिय: । वयं कर्मकरीस्तुभ्यं शाधि न: करवाम किम् ॥ २७ ॥
तिला पाहताच त्या स्त्रिया ताबडतोब उठल्या आणि हात जोडून म्हणाल्या—“आम्ही तुमच्या दासी आहोत; आज्ञा करा, आम्ही काय करू?”
Verse 28
स्नानेन तां महार्हेण स्नापयित्वा मनस्विनीम् । दुकूले निर्मले नूत्ने ददुरस्यै च मानदा: ॥ २८ ॥
त्या कन्यांनी देवहूतीचा मोठा मान ठेवून तिला मौल्यवान तेल-उटण्यांनी स्नान घातले आणि मग नवे, निर्मळ, उत्तम वस्त्र दिले।
Verse 29
भूषणानि परार्ध्यानि वरीयांसि द्युमन्ति च । अन्नं सर्वगुणोपेतं पानं चैवामृतासवम् ॥ २९ ॥
मग त्यांनी तिला अत्यंत श्रेष्ठ, बहुमूल्य व तेजस्वी दागिन्यांनी अलंकृत केले; तसेच सर्वगुणसंपन्न अन्न आणि मधुर, मादक ‘आसव’ पेय अर्पण केले।
Verse 30
अथादर्शे स्वमात्मानं स्रग्विणं विरजाम्बरम् । विरजं कृतस्वस्त्ययनं कन्याभिर्बहुमानितम् ॥ ३० ॥
मग तिने आरशात आपलेच प्रतिबिंब पाहिले—देह सर्व मलरहित, गळ्यात माळ, निर्मळ वस्त्रे, शुभ तिलकचिन्हांनी अलंकृत, आणि दासींनी अत्यंत आदराने सेविलेली।
Verse 31
स्नातं कृतशिर:स्नानं सर्वाभरणभूषितम् । निष्कग्रीवं वलयिनं कूजत्काञ्चननूपुरम् ॥ ३१ ॥
तिचे डोकेसह सर्व शरीर स्नानाने शुद्ध झाले होते. ती सर्व आभूषणांनी सजली होती—गळी निष्क (लॉकेट) असलेला हार, हातात वलये, आणि पायात किणकिणणारे सुवर्ण नूपुर।
Verse 32
श्रोण्योरध्यस्तया काञ्च्या काञ्चन्या बहुरत्नया । हारेण च महार्हेण रुचकेन च भूषितम् ॥ ३२ ॥
कंबरेवर तिने अनेक रत्नांनी जडवलेली सुवर्ण करधनी बांधली होती; तसेच ती बहुमूल्य हार आणि रुचक (मंगलद्रव्य/शुभ अलंकार) यांनीही अलंकृत होती।
Verse 33
सुदता सुभ्रुवा श्लक्ष्णस्निग्धापाङ्गेन चक्षुषा । पद्मकोशस्पृधा नीलैरलकैश्च लसन्मुखम् ॥ ३३ ॥
तिचे दात सुंदर, भुवया मनोहर होत्या. डोळ्यांच्या कोपऱ्यात कोमल स्निग्धता होती, जी कमळकळीच्या शोभेलाही हरवत होती. तिच्या मुखाभोवती निळसर वळणदार अलक लहरत होते।
Verse 34
यदा सस्मार ऋषभमृषीणां दयितं पतिम् । तत्र चास्ते सह स्त्रीभिर्यत्रास्ते स प्रजापति: ॥ ३४ ॥
जेव्हा तिने ऋषींमध्ये श्रेष्ठ, आपल्या प्रिय पती कर्दम मुनींचे स्मरण केले, तेव्हा ती दासींसह तत्क्षणी जिथे तो प्रजापती होता तिथेच प्रकट झाली।
Verse 35
भर्तु: पुरस्तादात्मानं स्त्रीसहस्रवृतं तदा । निशाम्य तद्योगगतिं संशयं प्रत्यपद्यत ॥ ३५ ॥
पतीसमोर स्वतःला हजार दासींनी वेढलेले पाहून आणि त्यांची योगसिद्धी पाहून ती विस्मित झाली व तिच्या मनात संशय उत्पन्न झाला।
Verse 36
स तां कृतमलस्नानां विभ्राजन्तीमपूर्ववत् । आत्मनो बिभ्रतीं रूपं संवीतरुचिरस्तनीम् ॥ ३६ ॥ विद्याधरीसहस्रेण सेव्यमानां सुवाससम् । जातभावो विमानं तदारोहयदमित्रहन् ॥ ३७ ॥
मुनींनी पाहिले की देवहूती स्नान करून निर्मळ झाली असून ती पूर्वीसारखी न दिसता आपल्या मूळ राजकन्येसारख्या सौंदर्याने तेजस्वी झाली आहे। उत्तम वस्त्रे परिधान करून, मनोहर उरोज नीट आवरलेले, ती हजार विद्याधरींनी सेविली जात होती।
Verse 37
स तां कृतमलस्नानां विभ्राजन्तीमपूर्ववत् । आत्मनो बिभ्रतीं रूपं संवीतरुचिरस्तनीम् ॥ ३६ ॥ विद्याधरीसहस्रेण सेव्यमानां सुवाससम् । जातभावो विमानं तदारोहयदमित्रहन् ॥ ३७ ॥
हजार विद्याधरी तिची सेवा करीत होत्या आणि ती उत्तम वस्त्रे परिधान करून शोभत होती। हे शत्रुहंता, मुनींच्या हृदयात तिच्याविषयी प्रेम जागे झाले आणि त्यांनी तिला त्या विमानावर आरूढ केले।
Verse 38
तस्मिन्नलुप्तमहिमा प्रिययानुरक्तो विद्याधरीभिरुपचीर्णवपुर्विमाने । बभ्राज उत्कचकुमुद्गणवानपीच्य- स्ताराभिरावृत इवोडुपतिर्नभ:स्थ: ॥ ३८ ॥
प्रिय पत्नीवर अनुरक्त असूनही, विद्याधरींनी सेविलेल्या त्या विमानात मुनींची महिमा—आत्मसंयमाचे प्रभुत्व—लोप पावली नाही. पत्नीसमवेत ते आकाशात तारांनी वेढलेल्या चंद्राप्रमाणे शोभले, जो रात्री सरोवरातील कुमुदे फुलवितो।
Verse 39
तेनाष्टलोकपविहारकुलाचलेन्द्र- द्रोणीस्वनङ्गसखमारुतसौभगासु । सिद्धैर्नुतो द्युधुनिपातशिवस्वनासु रेमे चिरं धनदवल्ललनावरूथी ॥ ३९ ॥
त्या विमानातून ते मेरुपर्वताच्या रमणीय दऱ्यांत गेले, जिथे शीतल, मृदू, सुगंधी वारे कामभावना जागवित. तेथे सिद्धांनी स्तुत केलेला कुबेर सुंदर स्त्रियांच्या घोळक्यात सामान्यतः विहार करतो; त्याप्रमाणे कर्दम मुनीही पत्नी व रम्य कन्यांनी वेढलेला दीर्घकाळ अनेक वर्षे रमला।
Verse 40
वैश्रम्भके सुरसने नन्दने पुष्पभद्रके । मानसे चैत्ररथ्ये च स रेमे रामया रत: ॥ ४० ॥
पत्नी रामेने तृप्त होऊन तो त्या दिव्य विमान-गृहात केवळ मेरूवरच नव्हे, तर वैश्रम्भक, सुरसन, नंदन, पुष्पभद्रक, चैत्ररथ्य या उद्यानांत आणि मानसरovarाजवळही रमला।
Verse 41
भ्राजिष्णुना विमानेन कामगेन महीयसा । वैमानिकानत्यशेत चरँल्लोकान् यथानिल: ॥ ४१ ॥
तेजस्वी, महान आणि इच्छेनुसार जाणाऱ्या त्या विमानात तो वाऱ्यासारखा सर्व दिशांनी निर्बंधाविना विविध लोकांत फिरला आणि वैमानिक देवांनाही मागे टाकले।
Verse 42
किं दुरापादनं तेषां पुंसामुद्दामचेतसाम् । यैराश्रितस्तीर्थपदश्चरणो व्यसनात्यय: ॥ ४२ ॥
ज्या दृढचित्त पुरुषांनी तीर्थपद, संसारदुःखनाशक भगवंतांच्या कमळचरणांचा आश्रय घेतला आहे, त्यांच्यासाठी कोणती गोष्ट दुर्मिळ? त्या चरणांतूनच गंगा इत्यादी तीर्थनद्या प्रकटतात।
Verse 43
प्रेक्षयित्वा भुवो गोलं पत्न्यै यावान् स्वसंस्थया । बह्वाश्चर्यं महायोगी स्वाश्रमाय न्यवर्तत ॥ ४३ ॥
महायोगी कर्दम मुनींनी पत्नीला विश्वब्रह्मांडाचा गोल आणि त्यातील अनेक आश्चर्यकारक व्यवस्था दाखवून मग आपल्या आश्रमात परतले।
Verse 44
विभज्य नवधात्मानं मानवीं सुरतोत्सुकाम् । रामां निरमयन् रेमे वर्षपूगान्मुहूर्तवत् ॥ ४४ ॥
आश्रमात परतल्यावर त्याने स्वतःला नऊ रूपांत विभागले आणि सुरतोत्सुक मनुकन्या देवहूती (रामा) हिला तृप्त करून तिच्याबरोबर अनेक वर्षे रमला; ती वर्षे क्षणासारखी निघून गेली।
Verse 45
तस्मिन् विमान उत्कृष्टां शय्यां रतिकरीं श्रिता । न चाबुध्यत तं कालं पत्यापीच्येन सङ्गता ॥ ४५ ॥
त्या दिव्य विमानात देवहूती आपल्या अतिसुंदर पतीच्या संगतीत, रती वाढविणाऱ्या उत्तम शय्येवर राहून काळ कसा निघून गेला हे जाणू शकली नाही।
Verse 46
एवं योगानुभावेन दम्पत्यो रममाणयो: । शतं व्यतीयु: शरद: कामलालसयोर्मनाक् ॥ ४६ ॥
अशा रीतीने योगशक्तीच्या प्रभावाने, कामसुखासाठी लालायित ते दाम्पत्य रमण्यात मग्न असताना शंभर शरदऋतू क्षणातच निघून गेले।
Verse 47
तस्यामाधत्त रेतस्तां भावयन्नात्मनात्मवित् । नोधा विधाय रूपं स्वं सर्वसङ्कल्पविद्विभु: ॥ ४७ ॥
सर्वशक्तिमान, सर्वांच्या हृदयाचा जाणकार व सर्व संकल्प पूर्ण करणारे कर्दम मुनी तिला आपल्या अर्धांगिनीप्रमाणे मानून, स्वतःचे नऊ रूपे करून, नऊ वेळा वीर्यनिषेकाने देवहूतीला गर्भवती केले।
Verse 48
अत: सा सुषुवे सद्यो देवहूति: स्त्रिय: प्रजा: । सर्वास्ताश्चारुसर्वाङ्ग्यो लोहितोत्पलगन्धय: ॥ ४८ ॥
त्यानंतर त्याच दिवशी देवहूतीने तत्क्षणी नऊ कन्यांना जन्म दिला; त्या सर्वच सर्वांगसुंदर होत्या आणि लाल कमळाच्या सुगंधाने सुवासित होत्या।
Verse 49
पतिं सा प्रव्रजिष्यन्तं तदालक्ष्योशतीबहि: । स्मयमाना विक्लवेन हृदयेन विदूयता ॥ ४९ ॥
पती घर सोडून जाणार आहेत असे पाहताच ती बाहेरून हसली; पण आतून तिचे हृदय व्याकुळ होऊन दुःखाने विदीर्ण झाले।
Verse 50
लिखन्त्यधोमुखी भूमिं पदा नखमणिश्रिया । उवाच ललितां वाचं निरुध्याश्रुकलां शनै: ॥ ५० ॥
ती मान खाली घालून उभी राहिली आणि रत्नासारख्या तेजस्वी नखांनी शोभलेल्या पायाने भूमी खरवडू लागली. अश्रू आवरून तिने हळुवार, मधुर वाणीने बोलले.
Verse 51
देवहूतिरुवाच सर्वं तद्भगवान्मह्यमुपोवाह प्रतिश्रुतम् । अथापि मे प्रपन्नाया अभयं दातुमर्हसि ॥ ५१ ॥
देवहूती म्हणाली—हे प्रभो, आपण मला दिलेली सर्व वचने पूर्ण केलीत. तरीही मी आपली शरण आलेली आहे; म्हणून मला अभय द्यावे.
Verse 52
ब्रह्मन्दुहितृभिस्तुभ्यं विमृग्या: पतय: समा: । कश्चित्स्यान्मे विशोकाय त्वयि प्रव्रजिते वनम् ॥ ५२ ॥
हे ब्राह्मण, तुमच्या कन्या योग्य पती शोधून आपापल्या घरी निघून जातील. पण तुम्ही संन्यासी होऊन वनात गेल्यावर माझा शोक कोण दूर करील?
Verse 53
एतावतालं कालेन व्यतिक्रान्तेन मे प्रभो । इन्द्रियार्थप्रसङ्गेन परित्यक्तपरात्मन: ॥ ५३ ॥
हे प्रभो, इंद्रियविषयांच्या आसक्तीत पडून आपण इतका काळ वाया घालवला आणि परमात्म्याचे ज्ञान साधणे सोडून दिले.
Verse 54
इन्द्रियार्थेषु सज्जन्त्या प्रसङ्गस्त्वयि मे कृत: । अजानन्त्या परं भावं तथाप्यस्त्वभयाय मे ॥ ५४ ॥
इंद्रियविषयांत आसक्त राहून, तुमचे परम स्वरूप न जाणताही मी तुमच्यावर प्रेम केले. तरीही तुमच्याशी निर्माण झालेला हा अनुराग माझे सर्व भय दूर करो.
Verse 55
सङ्गो य: संसृतेर्हेतुरसत्सु विहितोऽधिया । स एव साधुषु कृतो नि:सङ्गत्वाय कल्पते ॥ ५५ ॥
विषयभोगासाठीचा संग हा निश्चितच बंधनाचा मार्ग आहे; पण तोच संग साधूजनांशी केला तर, अज्ञानात केला तरी, तो निःसंगत्व व मुक्तीचा मार्ग होतो।
Verse 56
नेह यत्कर्म धर्माय न विरागाय कल्पते । न तीर्थपदसेवायै जीवन्नपि मृतो हि स: ॥ ५६ ॥
ज्याचे कर्म त्याला धर्ममार्गावर उन्नत करत नाही, ज्याची धार्मिक कर्मकांडे वैराग्य जागवत नाहीत, आणि ज्याचे वैराग्यही भगवंताच्या चरणसेवेकडे (तीर्थपद) नेत नाही—तो श्वास घेत असला तरी मृतच समजावा।
Verse 57
साहं भगवतो नूनं वञ्चिता मायया दृढम् । यत्त्वां विमुक्तिदं प्राप्य न मुमुक्षेय बन्धनात् ॥ ५७ ॥
हे प्रभो! निश्चयच भगवंताच्या दुर्जय मायेनं मला ठामपणे फसवलं आहे; कारण बंधनातून मुक्ती देणारी तुमची संगत मिळूनही मी बंधनमुक्तीची इच्छा केली नाही।
Frequently Asked Questions
Kardama’s vimāna demonstrates yoga-siddhi under divine sanction, but the chapter frames it as subordinate to Viṣṇu’s grace. The opulence is used to honor Devahūti’s service and fulfill gṛhastha obligations (including progeny), while simultaneously teaching that material and celestial enjoyments remain perishable—thus preparing Devahūti’s mind for renunciation and liberation-centered inquiry.
Bindu-sarovara, described as created by Lord Viṣṇu and infused with sacred waters, functions as a tīrtha of purification and renewal. Devahūti’s bathing and re-adornment by celestial maidens symbolize śuddhi (cleansing of exhaustion and impurity) and the restoration of auspiciousness, enabling the next stage of household duty while also hinting that true beauty and fulfillment ultimately depend on divine grace rather than bodily condition.
They are celestial maidens (often understood as Gandharva-associated attendants) who serve under Kardama’s mystic arrangement. Narratively, they display the reach of yogic power; symbolically, they underscore that even the finest services and pleasures of higher realms are still within the created order and thus cannot replace the ‘fearlessness’ (abhaya) that comes only from spiritual realization and devotion.
The Bhāgavatam distinguishes saṅga by intention and consciousness: when association is driven by kāma (enjoyment), it strengthens ahaṅkāra and karma, binding one to repeated birth and death. The same social proximity, when centered on a sādhu and oriented to the Supreme Lord, plants śraddhā, awakens vairāgya, and redirects life toward bhakti—thus becoming a cause of liberation even if one begins without full philosophical clarity.
The nine daughters extend Svāyambhuva Manu’s manvantara genealogy and enable further dharmic propagation through their future marriages. At the same time, their birth marks the completion of Kardama’s household responsibilities, creating the narrative condition for his renunciation and for Devahūti’s intensified quest for mukti—culminating in the forthcoming teachings connected to Lord Kapila.