Adhyaya 14
Diti’s Untimely Desire and the Birth-Cause of the Asura Line (Prelude to Hiranyākṣa–Varāha)
विदुराने मैत्रेयांकडून वराहावताराची कथा ऐकून हिरण्याक्षाशी भगवंतांचे युद्ध नेमके कशामुळे झाले, हे कारण विचारले; कारण-इतिहासाशिवाय केवळ रूपवर्णन अपुरे आहे असे तो सांगतो. मैत्रेय म्हणतात, अशी चौकशी भक्तिप्रेरक व मुक्तिदायी आहे, आणि संघर्षाचे बीज एका पूर्व प्रसंगात आहे—पूजेसाठी योग्य संध्याकाळी दिती कामाने व्याकुळ होऊन कश्यपांना त्वरित संगमाची विनंती करते. कश्यप तो काळ अशुभ आहे, भूतगण व शिवांचा संचार असतो असे सांगून शिवांची परात्पर स्थिती स्पष्ट करतात, जी वरवरचे लोक समजत नाहीत. दितीच्या आग्रहामुळे कश्यप अनिच्छेने संगम करतात व नंतर शुद्धी करतात. दिती पश्चात्ताप करून शिवापराध व गर्भाला अनिष्ट होईल अशी भीती व्यक्त करते. कश्यप भविष्यवाणी करतात की हिरण्याक्ष व हिरण्यकशिपू असे दोन विनाशकारी पुत्र जन्मतील; त्यांचा वध करण्यासाठी स्वयं भगवान अवतार घेतील; तरी दितीच्या प्रायश्चित्त व श्रद्धेमुळे त्याच वंशात प्रह्लाद हा आदर्श भक्तही प्रकट होईल. हा अध्याय वराहयुद्धकथेला असुरवंशोत्पत्तीशी जोडतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच निशम्य कौषारविणोपवर्णितां हरे: कथां कारणसूकरात्मन: । पुन: स पप्रच्छ तमुद्यताञ्जलि- र्न चातितृप्तो विदुरो धृतव्रत: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—कौषारवि मैत्रेय मुनींकडून कारण-वराहस्वरूप हरीची कथा ऐकून, धृतव्रत विदुर हात जोडून पुन्हा प्रभूच्या अधिक दिव्य लीलांचे वर्णन करण्याची विनंती करू लागला; तो अजून तृप्त झाला नव्हता।
Verse 2
विदुर उवाच तेनैव तु मुनिश्रेष्ठ हरिणा यज्ञमूर्तिना । आदिदैत्यो हिरण्याक्षो हत इत्यनुशुश्रुम ॥ २ ॥
विदुर म्हणाला—हे मुनिश्रेष्ठ! परंपरेने मी ऐकले आहे की त्याच यज्ञमूर्ती हरीने (वराह भगवानांनी) आदिदैत्य हिरण्याक्षाचा वध केला।
Verse 3
तस्य चोद्धरत: क्षौणीं स्वदंष्ट्राग्रेण लीलया । दैत्यराजस्य च ब्रह्मन् कस्माद्धेतोरभून्मृध: ॥ ३ ॥
हे ब्राह्मण! भगवान् वराह आपल्या दंष्ट्रेच्या अग्रभागावर पृथ्वीला लीलया उचलत असताना दैत्यराजाशी त्यांचा संग्राम कोणत्या कारणाने झाला?
Verse 4
श्रद्दधानाय भक्ताय ब्रूहि तज्जन्मविस्तरम् । ऋषे न तृप्यति मन: परं कौतूहलं हि मे ॥ ४ ॥
श्रद्धावान भक्तासाठी त्या अवताराचा सविस्तर वृत्तांत सांगा. हे ऋषी! माझे मन फारच कुतूहलाने भरले आहे; म्हणून ऐकूनही तृप्त होत नाही.
Verse 5
मैत्रेय उवाच साधु वीर त्वया पृष्टमवतारकथां हरे: । यत्त्वं पृच्छसि मर्त्यानां मृत्युपाशविशातनीम् ॥ ५ ॥
मैत्रेय ऋषी म्हणाले—हे वीर! तू हरि-भगवानांच्या अवतारकथेची चौकशी केलीस, हे फारच योग्य आहे; कारण ही कथा मर्त्यांच्या मृत्युपाशाला छेदणारी आहे.
Verse 6
ययोत्तानपद: पुत्रो मुनिना गीतयार्भक: । मृत्यो: कृत्वैव मूर्ध्न्यङ्घ्रि मारुरोह हरे: पदम् ॥ ६ ॥
नारद मुनींनी सांगितलेली ही कथा ऐकून उत्तानपादाचा पुत्र ध्रुव भगवानांना ओळखून गेला आणि मृत्यूच्या मस्तकावर पाऊल ठेवून प्रभूच्या धामाला पोहोचला.
Verse 7
अथात्रापीतिहासोऽयं श्रुतो मे वर्णित: पुरा । ब्रह्मणा देवदेवेन देवानामनुपृच्छताम् ॥ ७ ॥
हा इतिहासही मी पूर्वी ऐकला आहे—देवांनी विचारल्यावर देवदेव ब्रह्मांनी तो वर्णन केला होता.
Verse 8
दितिर्दाक्षायणी क्षत्तर्मारीचं कश्यपं पतिम् । अपत्यकामा चकमे सन्ध्यायां हृच्छयार्दिता ॥ ८ ॥
दक्षकन्या दिती संध्याकाळी हृदयातील कामनेने व्याकुळ होऊन मरीचिपुत्र पती कश्यपांना संतानप्राप्तीसाठी संगमाची विनंती करू लागली।
Verse 9
इष्ट्वाग्निजिह्वं पयसा पुरुषं यजुषां पतिम् । निम्लोचत्यर्क आसीनमग्न्यगारे समाहितम् ॥ ९ ॥
सूर्य मावळत होता; मुनि अग्निशाळेत एकाग्र होऊन, यज्ञाग्नी ज्यांची जिह्वा आहे अशा यजुषांचा स्वामी भगवान विष्णूंना पयाने आहुती देऊन ध्यानस्थ बसले होते।
Verse 10
दितिरुवाच एष मां त्वत्कृते विद्वन् काम आत्तशरासन: । दुनोति दीनां विक्रम्य रम्भामिव मतङ्गज: ॥ १० ॥
दिती म्हणाली—हे विद्वन्! तुमच्यासाठी कामदेव धनुष्यबाण उचलून मला बलपूर्वक छळत आहे; जसा उन्मत्त हत्ती केळीच्या झाडाला तुडवून त्रास देतो।
Verse 11
तद्भवान्दह्यमानायां सपत्नीनां समृद्धिभि: । प्रजावतीनां भद्रं ते मय्यायुङ्क्तामनुग्रहम् ॥ ११ ॥
म्हणून, हे भद्र! मी जणू जळत आहे; माझ्यावर पूर्ण कृपा करा. सहपत्नींची समृद्धी पाहून मी दुःखी आहे आणि मला पुत्र हवे आहेत; हे केल्याने तुम्हालाही आनंद होईल।
Verse 12
भर्तर्याप्तोरुमानानां लोकानाविशते यश: । पतिर्भवद्विधो यासां प्रजया ननु जायते ॥ १२ ॥
पतीच्या वरदानाने स्त्रीला जगात मोठा मान मिळतो. आणि प्रजाविस्तारासाठी नियोजित असलेले तुमच्यासारखे पती संतानामुळे कीर्ती प्राप्त करतात।
Verse 13
पुरा पिता नो भगवान्दक्षो दुहितृवत्सल: । कं वृणीत वरं वत्सा इत्यपृच्छत न: पृथक् ॥ १३ ॥
पूर्वी आमचे पिता भगवान् दक्ष, कन्याप्रेमी, आम्हां प्रत्येकाला वेगवेगळे विचारत—“वत्से, तू कोणाला वर म्हणून निवडशील?”
Verse 14
स विदित्वात्मजानां नो भावं सन्तानभावन: । त्रयोदशाददात्तासां यास्ते शीलमनुव्रता: ॥ १४ ॥
आमचा भाव जाणून, संततीचे हित चिंतणारे आमचे पिता दक्ष यांनी आपल्या तेरा कन्या तुम्हाला अर्पण केल्या; आणि तेव्हापासून आम्ही सर्वजणी तुमच्या शीलानुसार निष्ठावंत राहिलो आहोत.
Verse 15
अथ मे कुरु कल्याणं कामं कमललोचन । आर्तोपसर्पणं भूमन्नमोघं हि महीयसि ॥ १५ ॥
हे कमललोचन! कृपा करून माझी इच्छा पूर्ण करून मला कल्याण दे. हे महापुरुषा! दुःखी जन जेव्हा थोरांच्या शरण येतात, तेव्हा त्यांची विनंती निष्फळ ठरू नये.
Verse 16
इति तां वीर मारीच: कृपणां बहुभाषिणीम् । प्रत्याहानुनयन् वाचा प्रवृद्धानङ्गकश्मलाम् ॥ १६ ॥
हे वीर (विदुर)! कामविकाराने ग्रस्त, दीन व फार बोलणाऱ्या दितीला मरीचिपुत्राने योग्य शब्दांनी समजावून शांत केले.
Verse 17
एष तेऽहं विधास्यामि प्रियं भीरु यदिच्छसि । तस्या: कामं न क: कुर्यात्सिद्धिस्त्रैवर्गिक यत: ॥ १७ ॥
हे भीरु, तुला जे प्रिय आहे, जे तू इच्छितेस, ते मी त्वरित करीन. कारण धर्म-अर्थ-काम या त्रिवर्गाची सिद्धी तुझ्यामुळेच होते; मग तुझी इच्छा कोण पूर्ण करणार नाही?
Verse 18
सर्वाश्रमानुपादाय स्वाश्रमेण कलत्रवान् । व्यसनार्णवमत्येति जलयानैर्यथार्णवम् ॥ १८ ॥
जसे समुद्रगामी नौकांनी महासागर पार करता येतो, तसेच पत्नीसमवेत स्वाश्रमधर्मात राहून मनुष्य संसाररूपी व्यसन-सागर पार करतो।
Verse 19
यामाहुरात्मनो ह्यर्धं श्रेयस्कामस्य मानिनि । यस्यां स्वधुरमध्यस्य पुमांश्चरति विज्वर: ॥ १९ ॥
हे मानिनी, पत्नीला पुरुषाची अर्धांगिनी म्हणतात, कारण ती सर्व मंगलकर्मांत सहभागी असते. तिच्यावर आपला भार सोपवून पुरुष निःशंकपणे वावरतो।
Verse 20
यामाश्रित्येन्द्रियारातीन्दुर्जयानितराश्रमै: । वयं जयेम हेलाभिर्दस्यून्दुर्गपतिर्यथा ॥ २० ॥
जसा दुर्गाचा अधिपती सहजपणे आक्रमक दस्यूंना जिंकतो, तसा पत्नीचा आश्रय घेऊन आम्ही इंद्रियरूपी शत्रूंना जिंकू शकतो, जे इतर आश्रमांत दुर्जय आहेत।
Verse 21
न वयं प्रभवस्तां त्वामनुकर्तुं गृहेश्वरि । अप्यायुषा वा कार्त्स्न्येन ये चान्ये गुणगृध्नव: ॥ २१ ॥
हे गृहेश्वरी, आम्ही तुझ्यासारखे वागू शकत नाही; आणि तू जे केलेस त्याचे ऋण आम्ही संपूर्ण आयुष्यभर, मृत्यूनंतरही, फेडू शकत नाही—गुणांचे रसिकही नाही।
Verse 22
अथापि काममेतं ते प्रजात्यै करवाण्यलम् । यथा मां नातिरोचन्ति मुहूर्तं प्रतिपालय ॥ २२ ॥
तरीही संततीसाठी मी तुझी ही इच्छा त्वरित पूर्ण करीन. पण लोक मला दोष देऊ नयेत म्हणून तू फक्त काही क्षण थांब।
Verse 23
एषा घोरतमा वेला घोराणां घोरदर्शना । चरन्ति यस्यां भूतानि भूतेशानुचराणि ह ॥ २३ ॥
ही वेळ अत्यंत अमंगल आहे; या वेळी भयानक रूपाचे भूत आणि भूताधिपतीचे नित्य अनुचर प्रत्यक्ष दिसतात।
Verse 24
एतस्यां साध्वि सन्ध्यायां भगवान् भूतभावन: । परीतो भूतपर्षद्भिर्वृषेणाटति भूतराट् ॥ २४ ॥
हे साध्वी, या संध्याकाळी भूतभावन भगवान् शिव भूतगणांनी वेढलेला, वृषभावर आरूढ होऊन विचरतो.
Verse 25
श्मशानचक्रानिलधूलिधूम्र- विकीर्णविद्योतजटाकलाप: । भस्मावगुण्ठामलरुक्मदेहो देवस्त्रिभि: पश्यति देवरस्ते ॥ २५ ॥
श्मशानातील वावटळीच्या धूळ-धुराने ज्यांच्या जटा धूसर होऊन विखुरल्या आहेत, भस्माने आच्छादित असूनही ज्यांचे निर्मळ अरुण-सुवर्ण देह कलुषरहित आहे—ते तुमच्या पतीचे धाकटे बंधू, त्रिनेत्री देव शिव आहेत।
Verse 26
न यस्य लोके स्वजन: परो वा नात्यादृतो नोत कश्चिद्विगर्ह्य: । वयं व्रतैर्यच्चरणापविद्धा- माशास्महेऽजां बत भुक्तभोगाम् ॥ २६ ॥
जगात त्यांना ना कोणी आपला ना परका; ना कोणी अतिशय प्रिय, ना कोणी निंद्य. आम्ही व्रतपूर्वक त्यांच्या चरणांनी टाकलेले अन्न-उच्छिष्ट पूज्य मानतो आणि त्यांनी जे नाकारले तेच स्वीकारण्याची प्रतिज्ञा करतो.
Verse 27
यस्यानवद्याचरितं मनीषिणो गृणन्त्यविद्यापटलं बिभित्सव: । निरस्तसाम्यातिशयोऽपि यत्स्वयं पिशाचचर्यामचरद्गति: सताम् ॥ २७ ॥
ज्यांचे निर्दोष चरित्र मनीषी अविद्येचे आवरण फाडण्यासाठी गातात; ज्यांच्या सम किंवा श्रेष्ठ कोणी नाही—तरीही सत्पुरुषांची परम गती असलेले ते, भगवद्भक्तांना कल्याण व मोक्ष देण्यासाठी स्वतः पिशाचासारखा आचार करीत असल्यासारखे भासतात।
Verse 28
हसन्ति यस्याचरितं हि दुर्भगा: स्वात्मन्-रतस्याविदुष: समीहितम् । यैर्वस्त्रमाल्याभरणानुलेपनै: श्वभोजनं स्वात्मतयोपलालितम् ॥ २८ ॥
जो स्वात्म्यात रमलेले आहेत, त्यांच्या आचरणाचे रहस्य न जाणणारे दुर्भाग्यवान मूर्ख लोक हसतात. ते कुत्र्यांना खाण्याजोग्या या देहाला वस्त्रे, माळा, दागिने व लेप लावून ‘मी’ मानून पोसतात.
Verse 29
ब्रह्मादयो यत्कृतसेतुपाला यत्कारणं विश्वमिदं च माया । आज्ञाकरी यस्य पिशाचचर्या अहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम् ॥ २९ ॥
ब्रह्मा इत्यादी देवही त्याने घालून दिलेल्या धर्ममर्यादांचे पालन करतात. ही माया ज्यामुळे विश्व प्रकटते तिचा तोच नियंता आहे. त्याच्या आज्ञेत असलेली ‘पिशाच-चर्या’ ही त्या विभूच्या लीलांची केवळ नक्कल आहे.
Verse 30
मैत्रेय उवाच सैवं संविदिते भर्त्रा मन्मथोन्मथितेन्द्रिया । जग्राह वासो ब्रह्मर्षेर्वृषलीव गतत्रपा ॥ ३० ॥
मैत्रेय म्हणाले—पतीने असे समजावून सांगितले तरी कामदेवाने इंद्रिये उन्मत्त झाल्याने दितीने त्या महाब्राह्मण ऋषीचे वस्त्र धरून ओढले, जणू लज्जाहीन वेश्या।
Verse 31
स विदित्वाथ भार्यायास्तं निर्बन्धं विकर्मणि । नत्वा दिष्टाय रहसि तयाथोपविवेश हि ॥ ३१ ॥
पत्नीचा हेतू जाणून तो निषिद्ध कर्म करण्यास बाध्य झाला. मग पूज्य दैवाला नमस्कार करून तो तिच्यासह एकांतस्थानी शयनास बसला.
Verse 32
अथोपस्पृश्य सलिलं प्राणानायम्य वाग्यत: । ध्यायञ्जजाप विरजं ब्रह्म ज्योति: सनातनम् ॥ ३२ ॥
त्यानंतर ब्राह्मणाने जलात स्नान-आचमन करून प्राणायामाने वाणी संयमित केली. मग सनातन, निर्मळ ब्रह्मज्योतीचे ध्यान करीत मुखात गायत्रीचा जप केला.
Verse 33
दितिस्तु व्रीडिता तेन कर्मावद्येन भारत । उपसङ्गम्य विप्रर्षिमधोमुख्यभ्यभाषत ॥ ३३ ॥
हे भारतकुलनंदना, दिती आपल्या दोषपूर्ण कर्मामुळे लज्जित होऊन मुख खाली घालून पतीजवळ गेली व असे बोलली।
Verse 34
दितिरुवाच न मे गर्भमिमं ब्रह्मन् भूतानामृषभोऽवधीत् । रुद्र: पतिर्हि भूतानां यस्याकरवमंहसम् ॥ ३४ ॥
दिती म्हणाली—हे ब्राह्मण, कृपा करून असे करा की माझा हा गर्भ सर्व भूतांचा स्वामी भगवान रुद्र (शिव) यांच्याकडून न मारला जावो; कारण मी त्यांच्याविरुद्ध मोठा अपराध केला आहे।
Verse 35
नमो रुद्राय महते देवायोग्राय मीढुषे । शिवाय न्यस्तदण्डाय धृतदण्डाय मन्यवे ॥ ३५ ॥
मी महान रुद्राला नमस्कार करतो—तो उग्र देव असून भौतिक इच्छा पूर्ण करणारा आहे; तो शिव, क्षमाशील आहे, तरी क्रोधात दंड सोडणारा आणि दंड धारण करणारा आहे।
Verse 36
स न: प्रसीदतां भामो भगवानुर्वनुग्रह: । व्याधस्याप्यनुकम्प्यानां स्त्रीणां देव: सतीपति: ॥ ३६ ॥
तो भगवान आमच्यावर प्रसन्न होवो; तो माझा दीर आहे—माझ्या बहिणी सतीचा पती. तो सर्व स्त्रियांचा पूज्य देव आणि अत्यंत कृपाळू आहे; कारण स्त्रिया तर असभ्य व्याधालाही दयेस पात्र वाटतात।
Verse 37
मैत्रेय उवाच स्वसर्गस्याशिषं लोक्यामाशासानां प्रवेपतीम् । निवृत्तसन्ध्यानियमो भार्यामाह प्रजापति: ॥ ३७ ॥
मैत्रेय म्हणाले—संततीच्या लोककल्याणाची इच्छा धरून भयाने थरथरणाऱ्या पत्नीला, संध्यावंदनाच्या नियमातून निवृत्त झालेला प्रजापती कश्यप असे म्हणाला।
Verse 38
कश्यप उवाच अप्रायत्यादात्मनस्ते दोषान्मौहूर्तिकादुत । मन्निदेशातिचारेण देवानां चातिहेलनात् ॥ ३८ ॥
विद्वान कश्यप म्हणाले: तुझ्या मनाच्या अशुद्धतेमुळे, या विशिष्ट वेळेच्या दोषामुळे, माझ्या आज्ञेच्या उल्लंघनामुळे आणि देवांच्या अनादरामुळे हे सर्व अमंगल झाले आहे.
Verse 39
भविष्यतस्तवाभद्रावभद्रे जाठराधमौ । लोकान् सपालांस्त्रींश्चण्डि मुहुराक्रन्दयिष्यत: ॥ ३९ ॥
हे उग्र स्वभाव असलेल्या स्त्री, तुझ्या या निंदनीय गर्भातून दोन अधम पुत्र जन्माला येतील. हे दुर्दैवी स्त्री, ते तिन्ही लोक आणि त्यांच्या पालकांना सतत रडवतील!
Verse 40
प्राणिनां हन्यमानानां दीनानामकृतागसाम् । स्त्रीणां निगृह्यमाणानां कोपितेषु महात्मसु ॥ ४० ॥
ते गरीब, निरपराध जीवांची हत्या करतील, स्त्रियांवर अत्याचार करतील आणि महात्म्यांना (साधुसंतांना) क्रोधित करतील.
Verse 41
तदा विश्वेश्वर: क्रुद्धो भगवाल्लोकभावन: । हनिष्यत्यवतीर्यासौ यथाद्रीन् शतपर्वधृक् ॥ ४१ ॥
त्या वेळी, सर्व जीवांचे हितचिंतक, विश्वाचे स्वामी, भगवान अवतार घेतील आणि त्यांचा वध करतील, ज्याप्रमाणे इंद्र आपल्या वज्राने पर्वत फोडतो.
Verse 42
दितिरुवाच वधं भगवता साक्षात्सुनाभोदारबाहुना । आशासे पुत्रयोर्मह्यं मा क्रुद्धाद्ब्राह्मणाद्प्रभो ॥ ४२ ॥
दिती म्हणाली: हे खूप चांगले आहे की माझ्या पुत्रांचा वध साक्षात भगवंतांच्या सुदर्शन चक्रधारी उदार हातांनी होईल. हे प्रभू, ते कधीही ब्राह्मण भक्तांच्या क्रोधाने मारले जाऊ नयेत.
Verse 43
न ब्रह्मदण्डदग्धस्य न भूतभयदस्य च । नारकाश्चानुगृह्णन्ति यां यां योनिमसौ गत: ॥ ४३ ॥
ज्याला ब्राह्मणाच्या शापाने दग्ध केले आहे आणि जो सतत प्राण्यांना भयभीत असतो, तो ज्या-ज्या योनीत जातो, तेथे ना नरकातील लोक त्याला अनुग्रह देतात, ना त्या योनीतील जीव।
Verse 44
कश्यप उवाच कृतशोकानुतापेन सद्य: प्रत्यवमर्शनात् । भगवत्युरुमानाच्च भवे मय्यपि चादरात् ॥ ४४ ॥ पुत्रस्यैव च पुत्राणां भवितैक: सतां मत: । गास्यन्ति यद्यश: शुद्धं भगवद्यशसा समम् ॥ ४५ ॥
कश्यप म्हणाले—तुझ्या शोक, पश्चात्ताप आणि त्वरित केलेल्या योग्य विचारामुळे, तसेच भगवंतावर अढळ श्रद्धा आणि महादेव व माझ्यावरील आदरामुळे (हे फल तुला मिळेल)।
Verse 45
कश्यप उवाच कृतशोकानुतापेन सद्य: प्रत्यवमर्शनात् । भगवत्युरुमानाच्च भवे मय्यपि चादरात् ॥ ४४ ॥ पुत्रस्यैव च पुत्राणां भवितैक: सतां मत: । गास्यन्ति यद्यश: शुद्धं भगवद्यशसा समम् ॥ ४५ ॥
तुझ्या पुत्राच्या पुत्रांमध्ये एक (प्रह्लाद) सज्जनांच्या मते भगवंताचा मान्य भक्त होईल; त्याचे निर्मळ यश भगवंताच्या यशासमान गाईले जाईल।
Verse 46
योगैर्हेमेव दुर्वर्णं भावयिष्यन्ति साधव: । निर्वैरादिभिरात्मानं यच्छीलमनुवर्तितुम् ॥ ४६ ॥
जसे योगप्रक्रियांनी निकृष्ट रंगाचे सोने शुद्ध होते, तसेच साधुजन त्यांच्या पावलांवर चालण्यासाठी निर्वैरता इत्यादी गुणांचा अभ्यास करून आपले आचरण तसाच घडवतील।
Verse 47
यत्प्रसादादिदं विश्वं प्रसीदति यदात्मकम् । स स्वदृग्भगवान् यस्य तोष्यतेऽनन्यया दृशा ॥ ४७ ॥
ज्याच्या कृपेने हे विश्व—जे त्याचेच स्वरूप आहे—प्रसन्न होते, तो स्वदृष्टा भगवान् त्या भक्तावर संतुष्ट होतो, जो त्याच्याव्यतिरिक्त काहीही इच्छित नाही।
Verse 48
स वै महाभागवतो महात्मा महानुभावो महतां महिष्ठ: । प्रवृद्धभक्त्या ह्यनुभाविताशये निवेश्य वैकुण्ठमिमं विहास्यति ॥ ४८ ॥
तो परम भागवत महात्मा महान प्रभावशाली व महात्म्यांमध्येही श्रेष्ठ असेल. परिपक्व भक्तीने तो दिव्य आनंदात स्थित होऊन देह त्यागून वैकुंठधामास प्राप्त होईल.
Verse 49
अलम्पट: शीलधरो गुणाकरो हृष्ट: परर्द्ध्या व्यथितो दु:खितेषु । अभूतशत्रुर्जगत: शोकहर्ता नैदाघिकं तापमिवोडुराज: ॥ ४९ ॥
तो निरलोभ, शीलवान व सर्व सद्गुणांचा सागर असेल. परांच्या समृद्धीत हर्षित व दुःखितांच्या दुःखात व्यथित होईल; त्याला शत्रू नसेल. तो सर्व लोकांचा शोक हरून नेईल, जसा उन्हाळ्यानंतर शीतल चंद्र.
Verse 50
अन्तर्बहिश्चामलमब्जनेत्रं स्वपूरुषेच्छानुगृहीतरूपम् । पौत्रस्तव श्रीललनाललामं द्रष्टा स्फुरत्कुण्डलमण्डिताननम् ॥ ५० ॥
तुझा पौत्र आत-बाहेर सर्वत्र त्या निर्मळ कमलनेत्र भगवंताचे दर्शन घेईल, जे भक्ताच्या इच्छेनुसार रूप धारण करतात आणि ज्यांची प्रिया श्रीलक्ष्मी आहे. झळाळत्या कुंडलांनी शोभलेले त्यांचे मुख तो पाहील.
Verse 51
मैत्रेय उवाच श्रुत्वा भागवतं पौत्रममोदत दितिर्भृशम् । पुत्रयोश्च वधं कृष्णाद्विदित्वासीन्महामना: ॥ ५१ ॥
मैत्रेय ऋषी म्हणाले: तिचा पौत्र महान भागवत होईल आणि तिच्या पुत्रांचा वध श्रीकृष्ण करील हे ऐकून दिती अत्यंत आनंदित झाली।
Frequently Asked Questions
Sandhyā is traditionally reserved for purification and worship (evening rites), and the Bhagavatam frames it as a liminal time when subtle influences are intensified. Kaśyapa’s warning teaches that dharma includes right timing (kāla), not only right action. Diti’s insistence, driven by kāma, becomes the narrative cause for inauspicious progeny—showing how desire coupled with neglect of sacred timing can ripple into cosmic disturbance, later requiring the Lord’s avatāra intervention (poṣaṇa).
The chapter provides the genealogical and moral prehistory: Hiraṇyākṣa’s birth is traced to Diti’s transgression of propriety and timing, resulting in two asura sons destined to oppress the worlds. Kaśyapa foretells that the Supreme Lord will descend to kill them, directly linking their emergence to the necessity of the Varāha līlā. Thus, the fight is not random heroism; it is the Lord’s protective response (poṣaṇa) to restore balance when demoniac power rises.
Kaśyapa presents Śiva as unparalleled yet often misunderstood: externally ash-covered and cremation-ground-associated, but internally self-situated and spiritually pure. The description instructs readers not to judge transcendence by external symbols and clarifies Śiva’s role as a great controller connected to material energy while remaining a foremost devotee and benefactor. This framing also explains why offending sacred order at sandhyā is serious—Śiva’s presence symbolizes the potency of that time and the consequences of irreverence.
The Bhagavatam emphasizes that bhakti is independent and supremely purifying, not mechanically determined by birth. Kaśyapa’s boon indicates that Diti’s repentance, faith in the Supreme Lord, and respect for Śiva and her husband mitigate the inauspicious outcome, allowing a luminous devotee to arise within the same line. Theologically, this demonstrates the Lord’s sovereignty over karma and His capacity to manifest devotion anywhere, making Prahlāda a paradigmatic example of devotion transcending circumstance.