Adhyaya 9

Verse 1

श्रीशुक उवाच तस्यासन् विश्वरूपस्य शिरांसि त्रीणि भारत । सोमपीथं सुरापीथमन्नादमिति शुश्रुम ॥ १ ॥

श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे भारत (परीक्षित), विश्वरूपाची तीन मस्तके होती. प्रमाणांनुसार मी ऐकले आहे—एकाने तो सोमरस पित असे, दुसऱ्याने सुरा पित असे आणि तिसऱ्याने अन्न भक्षीत असे.

Verse 2

स वै बर्हिषि देवेभ्यो भागं प्रत्यक्षमुच्चकै: । अददद्यस्य पितरो देवा: सप्रश्रयं नृप ॥ २ ॥

हे नृप परीक्षित, विश्वरूप यज्ञवेदीवर प्रत्यक्ष घृताहुती देत ‘इंद्राय इदं स्वाहा’ व ‘इदमग्नये’ इत्यादी मंत्र उच्च स्वराने जपत असे. पितृपक्षाने देवांशी नाते असल्याने तो प्रत्येक देवतेला तिचा योग्य भाग आदराने अर्पण करी.

Verse 3

स एव हि ददौ भागं परोक्षमसुरान् प्रति । यजमानोऽवहद् भागं मातृस्‍नेहवशानुग: ॥ ३ ॥

तो देवतांच्या नावाने अग्नीत घृताहुती देत असे; पण देवांना न कळता, मातृ-संबंधाच्या स्नेहामुळे प्रेरित होऊन असुरांनाही भाग अर्पण करी।

Verse 4

तद्देवहेलनं तस्य धर्मालीकं सुरेश्वर: । आलक्ष्य तरसा भीतस्तच्छीर्षाण्यच्छिनद् रुषा ॥ ४ ॥

त्याने देवांची अवहेलना करून धर्माचा छल केला आहे हे लक्षात येताच, असुरांकडून पराभव होईल या भीतीने स्वर्गाधिपती इंद्र अत्यंत घाबरला; आणि क्रोधाने विश्वरूपाची तीनही मस्तके खांद्यापासून छाटली।

Verse 5

सोमपीथं तु यत्तस्य शिर आसीत् कपिञ्जल: । कलविङ्क: सुरापीथमन्नादं यत् स तित्तिरि: ॥ ५ ॥

यानंतर सोमरस पिणारे मस्तक कपिञ्जल (फ्रँकोलिन) झाले; सुरा पिणारे मस्तक कलविङ्क (चिमणी) झाले; आणि अन्न खाणारे मस्तक तित्तिरि (तितर) झाले।

Verse 6

ब्रह्महत्यामञ्जलिना जग्राह यदपीश्वर: । संवत्सरान्ते तदघं भूतानां स विशुद्धये । भूम्यम्बुद्रुमयोषिद्‌भ्यश्चतुर्धा व्यभजद्धरि: ॥ ६ ॥

इंद्र इतका सामर्थ्यवान होता की ब्राह्मण-वधाच्या पापप्रतिक्रिया नष्ट करू शकला असता; तरीही पश्चात्तापाने हात जोडून त्याने तो भार स्वीकारला. एक वर्ष तो दुःख भोगला; नंतर शुद्धीसाठी त्याने ते पापफळ पृथ्वी, जल, वृक्ष आणि स्त्रिया यांच्यात चार भागांत वाटले।

Verse 7

भूमिस्तुरीयं जग्राह खातपूरवरेण वै । ईरिणं ब्रह्महत्याया रूपं भूमौ प्रद‍ृश्यते ॥ ७ ॥

इंद्राच्या वरदानामुळे—पृथ्वीतील खड्डे आपोआप भरतील—या बदल्यात भूमीने ब्राह्मण-वधाच्या पापफळाचा चतुर्थांश स्वीकारला. त्या पापप्रतिक्रियेनेच भूमीवर अनेक ऊसर/वाळवंटे दिसतात।

Verse 8

तुर्यं छेदविरोहेण वरेण जगृहुर्द्रुमा: । तेषां निर्यासरूपेण ब्रह्महत्या प्रद‍ृश्यते ॥ ८ ॥

इंद्राच्या वरामुळे छाटलेल्या फांद्या-पाने पुन्हा उगवतील—या प्रतिदानात वृक्षांनी ब्राह्मणहत्येच्या पापफळाचा चौथा भाग स्वीकारला. ते पाप झाडांच्या रसाच्या रूपाने दिसते.

Verse 9

शश्वत्कामवरेणांहस्तुरीयं जगृहु: स्त्रिय: । रजोरूपेण तास्वंहो मासि मासि प्रद‍ृश्यते ॥ ९ ॥

इंद्राच्या वरामुळे स्त्रियांना सतत कामभोगाचा आनंद घेता येईल—या प्रतिदानात त्यांनी पापफळाचा चौथा भाग स्वीकारला. त्या पापामुळे दर महिन्याला रजःस्राव दिसून येतो.

Verse 10

द्रव्यभूयोवरेणापस्तुरीयं जगृहुर्मलम् । तासु बुद्बुदफेनाभ्यां द‍ृष्टं तद्धरति क्षिपन् ॥ १० ॥

इंद्राच्या वरामुळे पाणी इतर पदार्थांबरोबर मिसळल्यावर त्यांचे प्रमाण वाढवते—या प्रतिदानात पाण्याने पापमलाचा चौथा भाग स्वीकारला. म्हणून पाण्यात बुडबुडे व फेस दिसतो; पाणी घेताना तो टाळावा.

Verse 11

हतपुत्रस्ततस्त्वष्टा जुहावेन्द्राय शत्रवे । इन्द्रशत्रो विवर्धस्व मा चिरं जहि विद्विषम् ॥ ११ ॥

विश्वरूप मारला गेल्यावर त्याचा पिता त्वष्टा इंद्रवधासाठी यज्ञकर्म करू लागला. त्याने अग्नीत आहुती देऊन म्हटले—“हे इंद्रशत्रो, वाढ; विलंब न करता शत्रूचा वध कर.”

Verse 12

अथान्वाहार्यपचनादुत्थितो घोरदर्शन: । कृतान्त इव लोकानां युगान्तसमये यथा ॥ १२ ॥

त्यानंतर अन्वाहार्यपचन नावाच्या यज्ञाग्नीच्या दक्षिण बाजूने एक भयानक दर्शन असलेला पुरुष प्रकट झाला, जणू युगांतसमयी सर्व लोकांचा संहारक कृतांतच।

Verse 13

विष्वग्विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने । दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् ॥ १३ ॥ तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् ॥ १४ ॥ देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी । नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५ ॥ दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् । लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहु: । वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश ॥ १७ ॥

चारही दिशांना सुटलेल्या बाणांसारखा तो दैत्यदेह दिवसेंदिवस सर्वत्र वाढत गेला. जळालेल्या डोंगरासारखा काळसर, संध्याकाळच्या मेघसमूहासारखा तेजस्वी; वितळलेल्या तांब्यासारख्या जटा-दाढी-मिशा आणि मध्यान्हसूर्यासारखे तीक्ष्ण नेत्र त्याचे होते.

Verse 14

विष्वग्विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने । दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् ॥ १३ ॥ तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् ॥ १४ ॥ देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी । नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५ ॥ दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् । लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहु: । वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश ॥ १७ ॥

दीप्तिमान त्रिशिख शूळावर जणू दोन्ही लोक उचलून धरल्यासारखा तो अजेय भासला. नाचत आणि भयंकर गर्जना करत तो पायांनी पृथ्वीला हादरवी, जणू भूकंपच झाला.

Verse 15

विष्वग्विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने । दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् ॥ १३ ॥ तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् ॥ १४ ॥ देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी । नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५ ॥ दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् । लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहु: । वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश ॥ १७ ॥

गुहेसारख्या खोल मुखाने तो वारंवार जांभई देई, जणू आकाशच पिऊन टाकील. जिभेने तो जणू आकाशातील तारे चाटीत आहे आणि लांब तीक्ष्ण दाढांनी त्रिलोकी गिळीत आहे असे भासत होते.

Verse 16

विष्वग्विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने । दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् ॥ १३ ॥ तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् ॥ १४ ॥ देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी । नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५ ॥ दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् । लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहु: । वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश ॥ १७ ॥

त्याच्या प्रचंड, भयानक दाढा आणि वारंवारच्या जांभया पाहून सर्व लोक भयभीत झाले. घाबरून ते दहा दिशांना इकडे-तिकडे पळून गेले.

Verse 17

विष्वग्विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने । दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् ॥ १३ ॥ तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् ॥ १४ ॥ देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी । नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५ ॥ दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् । लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहु: । वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश ॥ १७ ॥

असा तो महाकाय दैत्य पाहताच सर्व लोक भयाने थरथरले आणि दहा दिशांना पळून गेले. त्याच्या रौद्र रूपदर्शनाने जणू सारा जगच दहशतीने हादरले.

Verse 18

येनावृता इमे लोकास्तपसा त्वाष्ट्रमूर्तिना । स वै वृत्र इति प्रोक्त: पाप: परमदारुण: ॥ १८ ॥

त्वष्ट्याचा पुत्र तो अत्यंत भयानक दैत्य तपस्येच्या बळावर सर्व लोकांना आच्छादित करू लागला; म्हणून त्याला ‘वृत्र’—सर्व झाकणारा—असे म्हणतात।

Verse 19

तं निजघ्नुरभिद्रुत्य सगणा विबुधर्षभा: । स्वै: स्वैर्दिव्यास्त्रशस्त्रौघै: सोऽग्रसत्तानि कृत्‍स्‍नश: ॥ १९ ॥

इंद्रप्रमुख देवगण सैन्यासह धावून गेले व आपल्या-आपल्या दिव्य अस्त्र-शस्त्रांच्या वर्षावाने त्याच्यावर प्रहार करू लागले; पण वृत्रासुराने ती सर्व शस्त्रे गिळून टाकली।

Verse 20

ततस्ते विस्मिता: सर्वे विषण्णा ग्रस्ततेजस: । प्रत्यञ्चमादिपुरुषमुपतस्थु: समाहिता: ॥ २० ॥

दैत्याचे सामर्थ्य पाहून सर्व देव विस्मित व खिन्न झाले आणि त्यांचा तेजोबल क्षीण झाला; म्हणून ते एकाग्र होऊन आदिपुरुष परमात्मा भगवान नारायणाची उपासना करू लागले।

Verse 21

श्रीदेवा ऊचु: वाय्वम्बराग्‍न्यप्क्षितयस्त्रिलोका ब्रह्मादयो ये वयमुद्विजन्त: । हराम यस्मै बलिमन्तकोऽसौ बिभेति यस्मादरणं ततो न: ॥ २१ ॥

देव म्हणाले—आकाश, वायू, अग्नी, जल व पृथ्वी या पाच तत्त्वांनी त्रिलोकी निर्माण झाली असून ब्रह्मा आदि देव त्यांचे नियमन करतात. काळ आमचा अंत करील या भयाने आम्ही काळाच्या आज्ञेनुसार कर्म करून त्याला अर्पण करतो; पण तो काळही परमेश्वरास भयभीत असतो. म्हणून आता आम्ही त्या सर्वश्रेष्ठ प्रभूचेच शरण घेऊ—तोच पूर्ण रक्षण देतो।

Verse 22

अविस्मितं तं परिपूर्णकामं स्वेनैव लाभेन समं प्रशान्तम् । विनोपसर्पत्यपरं हि बालिश: श्वलाङ्गुलेनातितितर्ति सिन्धुम् ॥ २२ ॥

भगवान कधीही विस्मित होत नाहीत; ते परिपूर्णकाम असून आपल्या आत्मसिद्धीनेच सदैव तृप्त, सम व प्रशांत असतात. ते निरुपाधी, स्थिर व अनासक्त—सर्वांचे एकमेव आश्रय. जो इतरांकडून संरक्षण शोधतो तो नक्कीच मूर्ख—जणू कुत्र्याची शेपटी धरून समुद्र पार करावा।

Verse 23

यस्योरुश‍ृङ्गे जगतीं स्वनावं मनुर्यथाबध्य ततार दुर्गम् । स एव नस्त्वाष्ट्रभयाद्‌दुरन्तात् त्राताश्रितान्वारिचरोऽपि नूनम् ॥ २३ ॥

ज्याच्या विशाल शिंगावर मनु सत्यव्रताने समस्त जगाची नौका बांधून प्रलयाच्या दुर्गम संकटातून पार केला, तोच जलचर मत्स्यावतार त्वष्टापुत्रामुळे उत्पन्न झालेल्या त्या दुरंत भयापासून आम्हा शरणागतांचे निश्चयच रक्षण करो।

Verse 24

पुरा स्वयम्भूरपि संयमाम्भ- स्युदीर्णवातोर्मिरवै: कराले । एकोऽरविन्दात् पतितस्ततार तस्माद् भयाद्येन स नोऽस्तु पार: ॥ २४ ॥

सृष्टीच्या आरंभी प्रलयजलात प्रचंड वाऱ्याने भयानक लाटा उठल्या व कराळ गर्जना झाली; त्या नादाने स्वयंभू ब्रह्माही कमलासनावरून पडू लागले, पण प्रभूच्या सहाय्याने ते वाचले. तोच भगवान् आम्हालाही या भयावह अवस्थेतून पार नेवो।

Verse 25

य एक ईशो निजमायया न: ससर्ज येनानुसृजाम विश्वम् ।

जो एकमेव ईश्वर आपल्या मायेनें आम्हांला निर्माण करतो आणि ज्याच्या कृपेने आम्ही विश्वसृष्टीचा विस्तार करतो, तोच अंतर्यामी परमात्मा सदैव आमच्या समोर असूनही दिसत नाही; कारण आम्ही स्वतःला वेगळे व स्वतंत्र देव मानतो.

Verse 26

यो न: सपत्नैर्भृशमर्द्यमानान् देवर्षितिर्यङ्‌नृषु नित्य एव । कृतावतारस्तनुभि: स्वमायया कृत्वात्मसात् पाति युगे युगे च ॥ २६ ॥ तमेव देवं वयमात्मदैवतं परं प्रधानं पुरुषं विश्वमन्यम् । व्रजाम सर्वे शरणं शरण्यं स्वानां स नो धास्यति शं महात्मा ॥ २७ ॥

जो भगवान् देवांमध्ये वामन, ऋषींमध्ये परशुराम, पशूंमध्ये नरसिंह व वराह, जलचरांमध्ये मत्स्य व कूर्म—अशा विविध दिव्य देहांनी स्वमायेनें अवतार घेऊन, दैत्यांनी फार छळलेल्या आम्हा देवांना आपले करून युगायुगांत रक्षण करतो।

Verse 27

यो न: सपत्नैर्भृशमर्द्यमानान् देवर्षितिर्यङ्‌नृषु नित्य एव । कृतावतारस्तनुभि: स्वमायया कृत्वात्मसात् पाति युगे युगे च ॥ २६ ॥ तमेव देवं वयमात्मदैवतं परं प्रधानं पुरुषं विश्वमन्यम् । व्रजाम सर्वे शरणं शरण्यं स्वानां स नो धास्यति शं महात्मा ॥ २७ ॥

तोच देव—जो आमचा आत्मदैवत, परम प्रधान कारण, पुरुष असून विश्वापेक्षा भिन्न असूनही विराट् रूपाने स्थित आहे—त्याच शरण्याच्या शरणी आम्ही सर्व जातो. तो महात्मा प्रभू आपल्या जनांना कल्याण व अभय-रक्षण निश्चय देईल।

Verse 28

श्रीशुक उवाच इति तेषां महाराज सुराणामुपतिष्ठताम् । प्रतीच्यां दिश्यभूदावि: शङ्खचक्रगदाधर: ॥ २८ ॥

श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे महाराज! देवता स्तुती करून उपासना करीत असता, शंख-चक्र-गदा धारण करणारे भगवान हरि प्रथम त्यांच्या हृदयांत आणि नंतर पश्चिम दिशेला प्रत्यक्ष प्रकट झाले।

Verse 29

आत्मतुल्यै: षोडशभिर्विना श्रीवत्सकौस्तुभौ । पर्युपासितमुन्निद्रशरदम्बुरुहेक्षणम् ॥ २९ ॥ द‍ृष्ट्वा तमवनौ सर्व ईक्षणाह्लादविक्लवा: । दण्डवत् पतिता राजञ्छनैरुत्थाय तुष्टुवु: ॥ ३० ॥

परमदेव नारायणांच्या सभोवती सोळा निजसेवक होते; ते अलंकारांनी विभूषित व रूपाने त्यांच्यासारखेच, पण श्रीवत्सचिन्ह व कौस्तुभमणीविना होते. हे राजन्! शरद्‌ऋतूतील कमळपाकळ्यांसारख्या नेत्रांनी व मंद हास्याने युक्त प्रभूला पाहताच सर्व देवता आनंदाने विह्वळ झाले; त्यांनी दंडवत् प्रणाम करून भूमीवर पडले, मग हळूहळू उठून स्तुतींनी प्रभूला प्रसन्न केले।

Verse 30

आत्मतुल्यै: षोडशभिर्विना श्रीवत्सकौस्तुभौ । पर्युपासितमुन्निद्रशरदम्बुरुहेक्षणम् ॥ २९ ॥ द‍ृष्ट्वा तमवनौ सर्व ईक्षणाह्लादविक्लवा: । दण्डवत् पतिता राजञ्छनैरुत्थाय तुष्टुवु: ॥ ३० ॥

परमदेव नारायणांच्या सभोवती सोळा निजसेवक होते; ते अलंकारांनी विभूषित व रूपाने त्यांच्यासारखेच, पण श्रीवत्सचिन्ह व कौस्तुभमणीविना होते. हे राजन्! शरद्‌ऋतूतील कमळपाकळ्यांसारख्या नेत्रांनी व मंद हास्याने युक्त प्रभूला पाहताच सर्व देवता आनंदाने विह्वळ झाले; त्यांनी दंडवत् प्रणाम करून भूमीवर पडले, मग हळूहळू उठून स्तुतींनी प्रभूला प्रसन्न केले।

Verse 31

श्रीदेवा ऊचु: नमस्ते यज्ञवीर्याय वयसे उत ते नम: । नमस्ते ह्यस्तचक्राय नम: सुपुरुहूतये ॥ ३१ ॥

देव म्हणाले—हे प्रभो! यज्ञांचे फल देणाऱ्या तुमच्या यज्ञ-वीर्याला नमस्कार; आणि काळरूप होऊन त्या फळांचा नाश करणाऱ्या तुम्हालाही नमस्कार. हे असुरवधासाठी चक्र सोडणाऱ्या! हे अनेक नामांनी पूज्य प्रभो! आम्ही तुम्हाला सादर प्रणाम करतो।

Verse 32

यत्ते गतीनां तिसृणामीशितु: परमं पदम् । नार्वाचीनो विसर्गस्य धातर्वेदितुमर्हति ॥ ३२ ॥

हे परम नियंता! स्वर्ग, मनुष्यलोक आणि नरक—या तीनही गतिंचे तुम्हीच अधिपती, तरी तुमचे परम धाम वैकुंठ आहे. आम्ही सृष्टी निर्माण झाल्यानंतर उत्पन्न झालो, म्हणून तुमच्या लीलांचे ज्ञान आम्हाला होत नाही. म्हणून आम्ही तुमच्या चरणी केवळ नम्र प्रणाम अर्पित करतो।

Verse 33

ॐ नमस्तेऽस्तु भगवन्नारायण वासुदेवादिपुरुष महापुरुष महानुभाव परममङ्गल परमकल्याण परमकारुणिक केवल जगदाधार लोकैकनाथ सर्वेश्वर लक्ष्मीनाथ परमहंसपरिव्राजकै: परमेणात्मयोगसमाधिना परिभावितपरिस्फुटपारमहंस्यधर्मेणोद्‌घाटिततम:कपाट द्वारे चित्तेऽपावृत आत्मलोके स्वयमुपलब्धनिजसुखानुभवो भवान् ॥ ३३ ॥

हे भगवन् नारायण, वासुदेव, आदिपुरुष! हे महापुरुष, परममंगल, परमकल्याण, परमकरुणामय! आपणच जगाचा आधार, सर्व लोकांचे एकमेव नाथ, सर्वेश्वर व लक्ष्मीपती आहात. परमहंस परिव्राजक संन्यासी भक्ति-योगसमाधीत पूर्ण निमग्न होऊन शुद्ध अंतःकरणात आपल्या स्वरूपाचे साक्षात्कार करतात; हृदयातील अंधार नष्ट होताच आपण प्रकट होता, आणि ते जे परमानंद अनुभवतात तोच आपला दिव्य स्वरूपानुभव आहे. आम्ही आपल्याला सादर नमस्कार करतो.

Verse 34

दुरवबोध इव तवायं विहारयोगो यदशरणोऽशरीर इदमनवेक्षितास्मत्समवाय आत्मनैवाविक्रियमाणेन सगुणमगुण: सृजसि पासि हरसि ॥ ३४ ॥

हे प्रभो! आपली ही लीला-शक्ती जणू समजण्यापलीकडे आहे. आपण निराधार, भौतिक देहरहित, आणि आमच्या कोणत्याही सहकार्याची अपेक्षा न ठेवता, स्वतःच अविकारी राहून उपादान देत सृष्टी, पालन व संहार करता. जरी आपण गुणांच्या कार्यात गुंतल्यासारखे दिसता, तरी आपण सर्वथा गुणातीत आहात; म्हणून आपल्या या दिव्य क्रिया अत्यंत दुर्विज्ञेय आहेत.

Verse 35

अथ तत्र भवान् किं देवदत्तवदिह गुणविसर्गपतित: पारतन्‍त्र्येण स्वकृतकुशलाकुशलं फलमुपाददात्याहोस्विदात्माराम उपशमशील: समञ्जसदर्शन उदास्त इति ह वाव न विदाम: ॥ ३५ ॥

आता आमची जिज्ञासा अशी—आपणही देवदत्तासारख्या सामान्य जीवाप्रमाणे गुणांपासून उत्पन्न देह धारण करून या जगात परतंत्र होऊन आपल्या शुभ-अशुभ कर्मांचे फळ भोगता काय? की आपण आत्माराम, शांतस्वभाव, सम्यक्-दर्शी आणि उदासीन साक्षी म्हणूनच येथे स्थित आहात? हे भगवन्, आपली खरी स्थिती आम्हाला कळत नाही.

Verse 36

न हि विरोध उभयं भगवत्यपरिमितगुणगण ईश्वरेऽनवगाह्यमाहात्म्येऽर्वाचीनविकल्पवितर्कविचारप्रमाणाभासकुतर्कशास्त्रकलिलान्त:करणाश्रयदुरवग्रहवादिनां विवादानवसर उपरत समस्तमायामये केवल एवात्ममायामन्तर्धाय को न्वर्थो दुर्घट इव भवति स्वरूपद्वयाभावात् ॥ ३६ ॥

हे भगवन्! आपल्यात कोणताही विरोध नाही, कारण आपण अनंत गुणसमूहांचे आश्रय, सर्वेश्वर आणि अचिंत्य महिमेचे आहात. ज्यांचे अंतःकरण कुतर्क-शास्त्रे, विकल्प, वितर्क-विचार आणि अप्रमाण यांच्या कलिलाने भरलेले आहे, ते आपल्याविषयी वाद घालतात; त्यांना आपल्या सत्याचा प्रवेशच होत नाही. सर्व माया-रचना थांबल्यावर आपण आपल्या आत्मशक्तीने एकमेव स्थित राहता; आपल्या स्वरूपात द्वैत नाही, मग आपल्यासाठी अशक्य काय? आपल्या शक्तीने आपण इच्छिल्यास करता, इच्छिल्यास नही करता।

Verse 37

समविषममतीनां मतमनुसरसि यथा रज्जुखण्डः सर्पादिधियाम् ॥ ३७ ॥

जशी दोरीचा तुकडा साप समजणाऱ्याला भय देतो, पण जो त्याला दोरीच जाणतो त्याला भय नसते; तशीच आपण सर्वांच्या हृदयात स्थित परमात्मा होऊन, बुद्धीनुसार कोणाला भय तर कोणाला अभय प्रेरित करता; परंतु आपल्यात स्वतः द्वैत नाही।

Verse 38

स एव हि पुन: सर्ववस्तुनि वस्तुस्वरूप: सर्वेश्वर: सकलजगत्कारणकारणभूत: सर्व प्रत्यगात्मत्वात् सर्वगुणाभासोपलक्षित एक एव पर्यवशेषित: ॥ ३८ ॥

तोच परमात्मा सर्व वस्तूंमध्ये वस्तुस्वरूप, सर्वेश्वर आणि समस्त जगताच्या कारणांचेही कारण आहे. सर्वांच्या अंतःकरणातील अंतर्यामी म्हणून तोच एक शेष राहतो.

Verse 39

अथ ह वाव तव महिमामृतरससमुद्रविप्रुषा सकृदवलीढया स्वमनसि निष्यन्दमानानवरतसुखेन विस्मारितद‍ृष्टश्रुतविषयसुखलेशाभासा: परमभागवता एकान्तिनो भगवति सर्वभूतप्रियसुहृदि सर्वात्मनि नितरां निरन्तरं निर्वृतमनस: कथमु ह वा एते मधुमथन पुन: स्वार्थकुशला ह्यात्मप्रियसुहृद: साधवस्त्वच्चरणाम्बुजानुसेवां विसृजन्ति न यत्र पुनरयं संसारपर्यावर्त: ॥ ३९ ॥

हे मधुमथन! ज्यांनी तुझ्या महिमामृत-समुद्रातील एक थेंबही चाखला, त्यांच्या मनात अखंड परमानंद वाहतो आणि इंद्रियसुखाची क्षीण छायाही विसरली जाते. सर्वभूतांचा प्रिय सुहृद्, सर्वात्मा भगवंतात एकांत भक्ति असलेले ते साधू तुझ्या चरणकमलांची सेवा कशी सोडतील, जिथे पुन्हा संसारात परतावे लागत नाही?

Verse 40

त्रिभुवनात्मभवन त्रिविक्रम त्रिनयन त्रिलोकमनोहरानुभाव तवैव विभूतयो दितिजदनुजादयश्चापि तेषामुपक्रमसमयोऽयमिति स्वात्ममायया सुरनरमृगमिश्रित जलचराकृतिभिर्यथापराधं दण्डं दण्डधर दधर्थ एवमेनमपि भगवञ्जहि त्वाष्ट्रमुत यदि मन्यसे ॥ ४० ॥

हे त्रिभुवनात्मभवन, हे त्रिविक्रम, हे त्रिनयन, हे त्रिलोकमनोहर! देव-मानव-दैत्य-दानव हे सर्व तुझ्याच विभूती आहेत. जेव्हा अधर्मी बलवान होतात, तेव्हा तू योगमायेने देव, मनुष्य, पशु, मिश्र व जलचर अशी विविध रूपे धारण करून त्यांच्या अपराधाप्रमाणे दंड देतोस. म्हणून, हे भगवन्, तुझी इच्छा असल्यास आज या त्वाष्ट्रपुत्र वृतासुराचा वध कर.

Verse 41

अस्माकं तावकानां तततत नतानां हरे तव चरणनलिनयुगल ध्यानानुबद्धहृदयनिगडानां स्वलिङ्गविवरणेनात्मसात्कृतानामनुकम्पानुरञ्जितविशदरुचिरशिशिरस्मितावलोकेन विगलित मधुरमुख रसामृत कलया चान्तस्तापमनघार्हसि शमयितुम् ॥ ४१ ॥

हे हरे! आम्ही तुझे शरणागत; प्रेमाच्या बेड्यांनी आमची हृदये तुझ्या चरणकमलांच्या ध्यानाशी बांधली आहेत. कृपा करून तुझा अवतार प्रकट कर आणि आम्हाला आपलेच नित्यदास म्हणून स्वीकार. करुणेने भरलेल्या शीतल, सुंदर स्मितयुक्त दृष्टीने आणि तुझ्या मधुर मुखातून निघणाऱ्या अमृतवचनांनी वृतासुरामुळे होणारा आमचा अंतस्ताप शांत कर.

Verse 42

अथ भगवंस्तवास्माभिरखिलजगदुत्पत्तिस्थितिलयनिमित्तायमानदिव्यमायाविनोदस्य सकलजीवनिकायानामन्तर्हृदयेषु बहिरपि च ब्रह्मप्रत्यगात्मस्वरूपेण प्रधानरूपेण च यथादेशकालदेहावस्थानविशेषं तदुपादानोपलम्भकतयानुभवत: सर्वप्रत्ययसाक्षिण आकाशशरीरस्य साक्षात्परब्रह्मण: परमात्मन: कियानिह वार्थविशेषो विज्ञापनीय: स्याद्विस्फुलिङ्गादिभिरिव हिरण्यरेतस: ॥ ४२ ॥

हे भगवन्! जशी अग्नीची लहान ठिणगी संपूर्ण अग्नीचे कार्य करू शकत नाही, तशी आम्ही तुझ्या अंशरूप जीव तुला आमच्या गरजा काय सांगणार? तूच जगताची उत्पत्ती, स्थिती व लय यांचा मूळ कारण आहेस; दिव्य व भौतिक शक्तींनी तू लीलाविहार करतोस. तू सर्वांच्या हृदयात अंतर्यामी म्हणून आणि बाहेर प्रधानतत्त्व म्हणूनही स्थित आहेस. तू परब्रह्म, परमात्मा, आकाशासारखा व्यापक आणि सर्व प्रत्ययांचा साक्षी—तुझ्यापासून काय अज्ञात राहील?

Verse 43

अत एव स्वयं तदुपकल्पयास्माकं भगवत: परमगुरोस्तव चरणशतपलाशच्छायां विविधवृजिन संसारपरिश्रमोपशमनीमुपसृतानां वयं यत्कामेनोपसादिता: ॥ ४३ ॥

हे सर्वज्ञ भगवन्, परमगुरो! संसारातील विविध क्लेशांनी थकलेल्या आम्ही तुमच्या कमलचरणांच्या शतपलाश-छायेत आश्रय घेतला आहे. आमचा हेतु तुम्हाला ज्ञात आहे; कृपा करून आमचे वर्तमान दुःख निवारा व आम्हाला उपदेश-आश्रय द्या।

Verse 44

अथो ईश जहि त्वाष्ट्रं ग्रसन्तं भुवनत्रयम् । ग्रस्तानि येन न: कृष्ण तेजांस्यस्त्रायुधानि च ॥ ४४ ॥

म्हणून हे ईश्वरा, हे परम नियंता, हे श्रीकृष्ण! त्रिलोकी गिळंकृत करणारा आणि आमची अस्त्रायुधे व तेज सर्व ग्रासणारा त्वष्टापुत्र वृत्रासुर याचा कृपया संहार करा।

Verse 45

हंसाय दह्रनिलयाय निरीक्षकाय कृष्णाय मृष्टयशसे निरुपक्रमाय । सत्सङ्ग्रहाय भवपान्थनिजाश्रमाप्ता- वन्ते परीष्टगतये हरये नमस्ते ॥ ४५ ॥

हे हंसस्वरूप, हृदयगुहावासी, सर्व निरीक्षक! हे श्रीकृष्ण, निर्मळ यशस्वी, आरंभ-रहित आदिकारण! सत्संग्रह, भवपंथातील पथिकांचा निजाश्रम—तुमच्या चरणी आश्रय घेऊन मुक्त जीव परमगती पावतात; हे हरि, तुला नमस्कार।

Verse 46

श्रीशुक उवाच अथैवमीडितो राजन् सादरं त्रिदशैर्हरि: । स्वमुपस्थानमाकर्ण्य प्राह तानभिनन्दित: ॥ ४६ ॥

श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजा परीक्षित! देवांनी अशा प्रकारे आदराने स्तुती केली तेव्हा हरिने आपल्या अहैतुकी कृपेने ती ऐकली. प्रसन्न होऊन त्याने देवांना उत्तर दिले।

Verse 47

श्रीभगवानुवाच प्रीतोऽहं व: सुरश्रेष्ठा मदुपस्थानविद्यया । आत्मैश्वर्यस्मृति: पुंसां भक्तिश्चैव यया मयि ॥ ४७ ॥

श्रीभगवान म्हणाले—हे सुरश्रेष्ठांनो! माझ्या उपासना-विद्येने युक्त तुमच्या स्तुतींनी मी अत्यंत प्रसन्न झालो आहे. या ज्ञानानेच मनुष्य माझे परम ऐश्वर्य स्मरतो आणि माझ्यात भक्ति उत्पन्न होऊन वाढते।

Verse 48

किं दुरापं मयि प्रीते तथापि विबुधर्षभा: । मय्येकान्तमतिर्नान्यन्मत्तो वाञ्छति तत्त्ववित् ॥ ४८ ॥

हे देवबुद्धीतील श्रेष्ठांनो, मी प्रसन्न झालो तर कोणती गोष्ट दुर्लभ आहे? तरीही जो शुद्ध भक्त माझ्यावर एकनिष्ठ आहे, तो माझ्याकडे दुसरे काही मागत नाही; फक्त भक्तिसेवेची संधीच मागतो।

Verse 49

न वेद कृपण: श्रेय आत्मनो गुणवस्तुद‍ृक् । तस्य तानिच्छतो यच्छेद्यदि सोऽपि तथाविध: ॥ ४९ ॥

जे भौतिक संपत्तीला सर्वस्व व जीवनाचे परम ध्येय मानतात ते कृपण होत. त्यांना आत्म्याचे परम कल्याण कळत नाही. अशा मूर्खांच्या इच्छित वस्तू देणेही मूर्खपणाच; देणारा देखील तसाच मूर्ख ठरतो।

Verse 50

स्वयं नि:श्रेयसं विद्वान् न वक्त्यज्ञाय कर्म हि । न राति रोगिणोऽपथ्यं वाञ्छतोऽपि भिषक्तम: ॥ ५० ॥

भक्ती-विज्ञानात सिद्ध शुद्ध भक्त परम श्रेय जाणून अज्ञाला भोगासाठी कर्म करण्याचा उपदेश करत नाही, तसेच त्यात मदतही करत नाही. तो अनुभवी वैद्याप्रमाणे आहे—रुग्ण मागत असला तरी अपथ्य अन्न देत नाही।

Verse 51

मघवन् यात भद्रं वो दध्यञ्चमृषिसत्तमम् । विद्याव्रततप:सारं गात्रं याचत मा चिरम् ॥ ५१ ॥ H

हे मघवन् (इंद्रा), तुमचे कल्याण होवो. श्रेष्ठ ऋषी दध्यञ्च (दधीचि) यांच्याकडे जा. तो विद्या, व्रत आणि तपस्येत अत्यंत सिद्ध असून त्याचे शरीर फार दृढ आहे. विलंब न करता त्याच्याकडे त्याचे शरीर मागा.

Verse 52

स वा अधिगतो दध्यङ्‌ङश्विभ्यां ब्रह्म निष्कलम् । यद्वा अश्वशिरो नाम तयोरमरतां व्यधात् ॥ ५२ ॥

तो संत दध्यङ् (दधीचि) यांनी निष्कल ब्रह्मविद्या स्वतः प्राप्त करून ती अश्विनीकुमारांना दिली. असे म्हणतात की त्यांनी घोड्याच्या शिराद्वारे मंत्र दिले; म्हणून ते मंत्र ‘अश्वशिर’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. ते मंत्र मिळाल्यावर अश्विनीकुमार या जन्मातच जीवनमुक्त झाले.

Verse 53

दध्यङ्‌ङाथर्वणस्त्वष्ट्रे वर्माभेद्यं मदात्मकम् । विश्वरूपाय यत्प्रादात् त्वष्टा यत्त्वमधास्तत: ॥ ५३ ॥

दध्यङ्‌च आथर्वणाने त्वष्ट्याला आपल्याच स्वरूपमय, अभेद्य नारायण-कवच दिले. त्वष्ट्याने ते पुत्र विश्वरूपाला दिले आणि विश्वरूपाकडून तुला ते प्राप्त झाले. या कवचामुळे दधीचीचे शरीर अतिशय दृढ झाले आहे; म्हणून त्याच्याकडे त्याचे शरीर माग.

Verse 54

युष्मभ्यं याचितोऽश्विभ्यां धर्मज्ञोऽङ्गानि दास्यति । ततस्तैरायुधश्रेष्ठो विश्वकर्मविनिर्मित: । येन वृत्रशिरो हर्ता मत्तेजउपबृंहित: ॥ ५४ ॥

तुमच्यासाठी अश्विनीकुमार जेव्हा दध्यङ्‌चाकडे याचना करतील, तेव्हा धर्मज्ञ दध्यङ्‌च स्नेहाने निःसंशय आपले अवयव देईल; शंका धरू नका. मग त्याच्या अस्थींनी विश्वकर्मा श्रेष्ठ आयुध—वज्र—घडवील; ते माझ्या तेजाने पुष्ट होऊन वृत्रासुराचे शिर नक्कीच छेदेल.

Verse 55

तस्मिन् विनिहते यूयं तेजोऽस्त्रायुधसम्पद: । भूय: प्राप्स्यथ भद्रं वो न हिंसन्ति च मत्परान् ॥ ५५ ॥

माझ्या आध्यात्मिक तेजाने वृत्रासुर मारला गेल्यावर तुम्ही पुन्हा तुमचे तेज, अस्त्र-शस्त्रे आणि संपत्ती प्राप्त कराल; तुमचे कल्याण होईल. तो त्रैलोक्य नष्ट करू शकतो, तरीही तो तुम्हाला इजा करील अशी भीती बाळगू नका; तोही भक्त आहे आणि माझ्या परायणांवर द्वेष करत नाही.