Adhyaya 8
Nārāyaṇa-kavaca — The Armor of Lord Nārāyaṇa
षष्ठ स्कंधातील इंद्र–असुर संघर्षाच्या प्रवाहात महाराज परीक्षित शुकदेव गोस्वामींना विचारतात—ज्या विष्णुमंत्रमय कवचामुळे इंद्राने शत्रूंवर विजय मिळवून राज्य पुन्हा मिळवले, ते काय? शुकदेव सांगतात की इंद्र देवतांचे पुरोहित विश्वरूप यांच्याकडे गेला व त्यांच्याकडून नारायण-कवच प्राप्त केले. विश्वरूप आचमनादि शुद्धी, योग्य आसन व दिशा, तसेच अष्टाक्षरी (ॐ नमो नारायणाय), द्वादशाक्षरी (ॐ नमो भगवते वासुदेवाय) आणि षडाक्षरी (ॐ विष्णवे नमः) मंत्रांनी न्यास, दिग्बंधन व शस्त्र-मंत्रांची विधी स्पष्ट करतात. पुढे कवचात मत्स्य, वामन, नरसिंह, वराह, राम इत्यादी अवतार, काळविभागांतील भगवन्नामे आणि सुदर्शन, गदा, शंख, खड्ग, ढाल इ. आयुधांद्वारे सर्वतोमुखी संरक्षणाचे स्मरण येते. अध्यायाच्या शेवटी त्याची प्रभावीता, कौशिक–चित्ररथाची कथा, आणि श्रद्धेने श्रवण/अनुष्ठान केल्यास संकटनाश व कीर्तिलाभ होतो असे सांगून इंद्राच्या पुढील विजयाची भूमिका तयार होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच यया गुप्त: सहस्राक्ष: सवाहान् रिपुसैनिकान् । क्रीडन्निव विनिर्जित्य त्रिलोक्या बुभुजे श्रियम् ॥ १ ॥ भगवंस्तन्ममाख्याहि वर्म नारायणात्मकम् । यथाततायिन: शत्रून्येन गुप्तोऽजयन्मृधे ॥ २ ॥
श्रीराजा म्हणाला—हे भगवन्, ज्या विष्णुमंत्ररूप कवचाने सहस्राक्ष इंद्राने वाहनेांसह शत्रुसैन्याला जणू खेळतखेळत जिंकून त्रिलोकीची श्री उपभोगली, ते मला सांगा। कृपा करून त्या नारायणात्मक वर्माचे वर्णन करा, ज्याच्या रक्षणाने इंद्राने रणात प्राणघातक शत्रूंना पराभूत केले।
Verse 2
श्रीराजोवाच यया गुप्त: सहस्राक्ष: सवाहान् रिपुसैनिकान् । क्रीडन्निव विनिर्जित्य त्रिलोक्या बुभुजे श्रियम् ॥ १ ॥ भगवंस्तन्ममाख्याहि वर्म नारायणात्मकम् । यथाततायिन: शत्रून्येन गुप्तोऽजयन्मृधे ॥ २ ॥
श्रीराजा म्हणाला—हे भगवन्, ज्या विष्णुमंत्ररूप कवचाने सहस्राक्ष इंद्राने वाहनेांसह शत्रुसैन्याला जणू खेळतखेळत जिंकून त्रिलोकीची श्री उपभोगली, ते मला सांगा। कृपा करून त्या नारायणात्मक वर्माचे वर्णन करा, ज्याच्या रक्षणाने इंद्राने रणात प्राणघातक शत्रूंना पराभूत केले।
Verse 3
श्रीबादरायणिरुवाच वृत: पुरोहितस्त्वाष्ट्रो महेन्द्रायानुपृच्छते । नारायणाख्यं वर्माह तदिहैकमना: शृणु ॥ ३ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—देवांनी त्वाष्ट्रपुत्र विश्वरूपाला पुरोहित म्हणून नेमले होते. महेंद्र इंद्राने त्याला ‘नारायण-कवच’ विषयी विचारले, तेव्हा विश्वरूपाने ते सांगितले. एकाग्र मनाने ऐक।
Verse 4
श्रीविश्वरूप उवाच धौताङ्घ्रिपाणिराचम्य सपवित्र उदङ्मुख: । कृतस्वाङ्गकरन्यासो मन्त्राभ्यां वाग्यत: शुचि: ॥ ४ ॥ नारायणपरं वर्म सन्नह्येद् भय आगते । पादयोर्जानुनोरूर्वोरुदरे हृद्यथोरसि ॥ ५ ॥ मुखे शिरस्यानुपूर्व्यादोंङ्कारादीनि विन्यसेत् । ॐ नमो नारायणायेति विपर्ययमथापि वा ॥ ६ ॥
विश्वरूप म्हणाला—भय आले असता प्रथम हात-पाय धुऊन आचमन करावे, पवित्र कुश धारण करून उत्तराभिमुख, मौन व शुद्ध राहावे. मग अष्टाक्षरी ‘ॐ नमो नारायणाय’ आणि द्वादशाक्षरी मंत्रांनी अंग-करन्यास करून नारायणपर कवच धारण करावे. पायांपासून क्रमाने गुडघे, मांड्या, उदर, हृदय, वक्ष, मुख व शिर येथे प्रणवादि अक्षरांचा न्यास करावा; नंतर उलट क्रमानेही न्यास करावा।
Verse 5
श्रीविश्वरूप उवाच धौताङ्घ्रिपाणिराचम्य सपवित्र उदङ्मुख: । कृतस्वाङ्गकरन्यासो मन्त्राभ्यां वाग्यत: शुचि: ॥ ४ ॥ नारायणपरं वर्म सन्नह्येद् भय आगते । पादयोर्जानुनोरूर्वोरुदरे हृद्यथोरसि ॥ ५ ॥ मुखे शिरस्यानुपूर्व्यादोंङ्कारादीनि विन्यसेत् । ॐ नमो नारायणायेति विपर्ययमथापि वा ॥ ६ ॥
श्री विश्वरूप म्हणाले—भय आले असता प्रथम हात-पाय धुऊन आचमन करावे, पवित्र होऊन उत्तराभिमुख बसून कुश स्पर्श करून मौन धारण करावे. नंतर अष्टाक्षरी व द्वादशाक्षरी मंत्रांनी कर-आणि अंगन्यास करून ‘ॐ नमो नारायणाय’ जपत पादांपासून क्रमाने गुडघे, मांड्या, उदर, हृदय, वक्ष, मुख व शिर येथे न्यास करावा; मग उलट क्रमानेही करावा. असे नारायण-कवच धारण होते.
Verse 6
श्रीविश्वरूप उवाच धौताङ्घ्रिपाणिराचम्य सपवित्र उदङ्मुख: । कृतस्वाङ्गकरन्यासो मन्त्राभ्यां वाग्यत: शुचि: ॥ ४ ॥ नारायणपरं वर्म सन्नह्येद् भय आगते । पादयोर्जानुनोरूर्वोरुदरे हृद्यथोरसि ॥ ५ ॥ मुखे शिरस्यानुपूर्व्यादोंङ्कारादीनि विन्यसेत् । ॐ नमो नारायणायेति विपर्ययमथापि वा ॥ ६ ॥
श्री विश्वरूप म्हणाले—भयाच्या वेळी हात-पाय धुऊन आचमन करावे, शुद्ध होऊन उत्तराभिमुख बसून कुश स्पर्श करून मौन पाळावे. नंतर अष्टाक्षरी व द्वादशाक्षरी मंत्रांनी न्यास करून नारायण-कवच धारण करावे. ‘ॐ नमो नारायणाय’ जपत पादांपासून शिरापर्यंत क्रमाने न्यास करावा आणि मग उलट क्रमानेही करावा.
Verse 7
करन्यासं तत: कुर्याद् द्वादशाक्षरविद्यया । प्रणवादियकारान्तमङ्गुल्यङ्गुष्ठपर्वसु ॥ ७ ॥
त्यानंतर द्वादशाक्षरी विद्या ‘ॐ नमो भगवते वासुदेवाय’ ने करन्यास करावा. प्रत्येक अक्षरापूर्वी ॐकार लावून उजव्या हाताच्या तर्जनीपासून सुरुवात करून बोटांच्या टोकांवर अक्षरन्यास करावा व डाव्या हाताच्या तर्जनीपर्यंत पूर्ण करावा. उरलेली चार अक्षरे अंगठ्यांच्या पर्वांवर न्यास करावीत.
Verse 8
न्यसेद्धृदय ओंङ्कारं विकारमनु मूर्धनि । षकारं तु भ्रुवोर्मध्ये णकारं शिखया न्यसेत् ॥ ८ ॥ वेकारं नेत्रयोर्युञ्ज्यान्नकारं सर्वसन्धिषु । मकारमस्त्रमुद्दिश्य मन्त्रमूर्तिर्भवेद् बुध: ॥ ९ ॥ सविसर्गं फडन्तं तत्सर्वदिक्षु विनिर्दिशेत् । ॐ विष्णवे नम इति ॥ १० ॥
नंतर षडाक्षरी मंत्र ‘ॐ विष्णवे नमः’ जपावा. ॐकार हृदयात, ‘वि’ मस्तकावर, ‘ष’ भ्रूमध्यात, ‘ण’ शिखेत, ‘वे’ नेत्रांच्या मध्ये न्यास करावा. मग ‘न’ सर्व संधींमध्ये न्यास करावा आणि ‘म’ हे अस्त्ररूप मानून ध्यान करावे—असे केल्याने साधक मंत्रमूर्ती होतो. शेवटी विसर्गयुक्त ‘मः अस्त्राय फट्’ असे म्हणत पूर्वादि सर्व दिशांना प्रक्षेप करावा.
Verse 9
न्यसेद्धृदय ओंङ्कारं विकारमनु मूर्धनि । षकारं तु भ्रुवोर्मध्ये णकारं शिखया न्यसेत् ॥ ८ ॥ वेकारं नेत्रयोर्युञ्ज्यान्नकारं सर्वसन्धिषु । मकारमस्त्रमुद्दिश्य मन्त्रमूर्तिर्भवेद् बुध: ॥ ९ ॥ सविसर्गं फडन्तं तत्सर्वदिक्षु विनिर्दिशेत् । ॐ विष्णवे नम इति ॥ १० ॥
षडाक्षरी मंत्र ‘ॐ विष्णवे नमः’ जपत ॐकार हृदयात, ‘वि’ मस्तकावर, ‘ष’ भ्रूमध्यात, ‘ण’ शिखेत आणि ‘वे’ नेत्रांच्या मध्ये न्यास करावा. मग ‘न’ सर्व संधींमध्ये स्थापून ‘म’ हे अस्त्ररूप मानून ध्यान करावे; याने साधक मंत्रमूर्ती होतो. शेवटी विसर्गयुक्त ‘मः अस्त्राय फट्’ असे म्हणत पूर्वादि सर्व दिशांत उच्चार करावा.
Verse 10
न्यसेद्धृदय ओंङ्कारं विकारमनु मूर्धनि । षकारं तु भ्रुवोर्मध्ये णकारं शिखया न्यसेत् ॥ ८ ॥ वेकारं नेत्रयोर्युञ्ज्यान्नकारं सर्वसन्धिषु । मकारमस्त्रमुद्दिश्य मन्त्रमूर्तिर्भवेद् बुध: ॥ ९ ॥ सविसर्गं फडन्तं तत्सर्वदिक्षु विनिर्दिशेत् । ॐ विष्णवे नम इति ॥ १० ॥
नंतर षडाक्षरी मंत्र “ॐ विष्णवे नमः” जपावा. ‘ॐ’ हृदयात, ‘वि’ मस्तकावर, ‘ष’ भ्रूमध्ये, ‘ण’ शिखेत आणि ‘वे’ नेत्रांच्या मध्ये न्यास करावा. ‘न’ सर्व सांध्यांवर ठेवून ‘म’ हे अस्त्ररूप मानून ध्यान करावे; तो मंत्रमूर्ती होतो. शेवटी विसर्ग जोडून “मः अस्त्राय फट्” पूर्वेपासून सर्व दिशांना उच्चारावे; मंत्रकवचाने दिशा बांधल्या जातात.
Verse 11
आत्मानं परमं ध्यायेद् ध्येयं षट्शक्तिभिर्युतम् । विद्यातेजस्तपोमूर्तिमिमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥ ११ ॥
जप संपल्यावर साधकाने गुणतः स्वतःला परमपुरुषाशी एकरूप मानून ध्यान करावे—जो षडैश्वर्यांनी युक्त व ध्यानास योग्य आहेत. त्यांना विद्या, तेज व तप यांची मूर्ती समजून मनात धारण करून, मग भगवान नारायणांचे हे रक्षक स्तोत्र ‘नारायण-कवच’ उच्चारावे.
Verse 12
ॐ हरिर्विदध्यान्मम सर्वरक्षां न्यस्ताङ्घ्रिपद्म: पतगेन्द्रपृष्ठे । दरारिचर्मासिगदेषुचाप- पाशान् दधानोऽष्टगुणोऽष्टबाहु: ॥ १२ ॥
ॐ हरि माझी सर्व प्रकारे रक्षा करो. ते गरुडराजाच्या पाठीवर विराजमान आहेत; त्यांचे चरणकमल तेथे टेकलेले आहेत. शंख, चक्र, ढाल, तलवार, गदा, बाण, धनुष्य आणि पाश—ही आठ आयुधे ते धारण करतात. अष्टभुज व अष्टसिद्धींनी परिपूर्ण असे सर्वशक्तिमान भगवान सदैव माझे रक्षण करो.
Verse 13
जलेषु मां रक्षतु मत्स्यमूर्ति- र्यादोगणेभ्यो वरुणस्य पाशात् । स्थलेषु मायावटुवामनोऽव्यात् त्रिविक्रम: खेऽवतु विश्वरूप: ॥ १३ ॥
पाण्यात मत्स्यमूर्ती भगवान माझे रक्षण करो—वरुणाच्या पाशापासून आणि भयंकर जलचरांपासून. भूमीवर मायाशक्तीने वटु-वामन रूप धारण करणारे वामनदेव माझे रक्षण करो. आणि आकाशात, त्रिलोकी जिंकणारे विराट विश्वरूप त्रिविक्रम प्रभू माझे रक्षण करो.
Verse 14
दुर्गेष्वटव्याजिमुखादिषु प्रभु: पायान्नृसिंहोऽसुरयूथपारि: । विमुञ्चतो यस्य महाट्टहासं दिशो विनेदुर्न्यपतंश्च गर्भा: ॥ १४ ॥
अरण्य, दुर्गम स्थाने, रणांगण इत्यादी ठिकाणी प्रभू नृसिंहदेव माझे रक्षण करो—जे असुरयूथपती हिरण्यकशिपूचे वैरी आहेत. ज्यांचा महाट्टहास सुटताच दिशा दुमदुमल्या आणि असुरांच्या गर्भवती स्त्रियांचे गर्भपात झाले. तो कृपाळू भगवान सर्वत्र, विशेषतः संकटस्थळी, माझे रक्षण करो.
Verse 15
रक्षत्वसौ माध्वनि यज्ञकल्प: स्वदंष्ट्रयोन्नीतधरो वराह: । रामोऽद्रिकूटेष्वथ विप्रवासे सलक्ष्मणोऽव्याद् भरताग्रजोऽस्मान् ॥ १५ ॥
यज्ञस्वरूप यज्ञेश्वर भगवान् वराह, ज्यांनी तीक्ष्ण दंष्ट्रांवर पृथ्वी उचलली, ते रस्त्यातील दुष्टांपासून माझे रक्षण करो. पर्वतशिखरांवर परशुराम रक्षण करो, आणि परदेशात भरताचे अग्रज श्रीराम लक्ष्मणासह आम्हांस रक्षण करो.
Verse 16
मामुग्रधर्मादखिलात्प्रमादा- न्नारायण: पातु नरश्च हासात् । दत्तस्त्वयोगादथ योगनाथ: पायाद्गुणेश: कपिल: कर्मबन्धात् ॥ १६ ॥
सर्व उग्र व मिथ्या धर्ममार्ग व प्रमादापासून नारायण भगवान् माझे रक्षण करो; आणि ‘नर’ अवतार अनावश्यक अहंकारापासून वाचवो. योगनाथ दत्तात्रेय भक्ति-योगातील घसरणीपासून रक्षण करो, आणि गुणेश कपिलदेव कर्मबंधनातून मला मुक्त करो.
Verse 17
सनत्कुमारोऽवतु कामदेवा- द्धयशीर्षा मां पथि देवहेलनात् । देवर्षिवर्य: पुरुषार्चनान्तरात् कूर्मो हरिर्मां निरयादशेषात् ॥ १७ ॥
सनत्कुमार मला कामवासनेपासून वाचवो. शुभ कार्य आरंभताना मार्गात देव-हेलनारूप अपराधापासून हयशीर्ष (हयग्रीव) भगवान् माझे रक्षण करो. देवर्षि नारद देवपूजेत होणाऱ्या अपराधांपासून वाचवो, आणि कूर्मरूप हरि मला अनंत नरकांत पडण्यापासून वाचवो.
Verse 18
धन्वन्तरिर्भगवान् पात्वपथ्याद् द्वन्द्वाद् भयादृषभो निर्जितात्मा । यज्ञश्च लोकादवताज्जनान्ताद् बलो गणात् क्रोधवशादहीन्द्र: ॥ १८ ॥
भगवान् धन्वंतरी अपथ्य आहार व रोगभयापासून माझे रक्षण करो. इंद्रियविजयी ऋषभदेव शीत-उष्ण द्वंद्वजन्य भयापासून वाचवो. यज्ञावतार लोकनिंदा व जनहानीपासून रक्षण करो, आणि अहिंद्ररूप बलराम ईर्ष्याळू सर्प व क्रोधवश शत्रूंपासून माझे रक्षण करो.
Verse 19
द्वैपायनो भगवानप्रबोधाद् बुद्धस्तु पाषण्डगणप्रमादात् । कल्कि: कले: कालमलात् प्रपातु धर्मावनायोरुकृतावतार: ॥ १९ ॥
वैदिक ज्ञानाच्या अभावातून उत्पन्न अज्ञानापासून भगवान् द्वैपायन व्यास माझे रक्षण करो. पाषंडी समूहांच्या प्रमाद व वेदविरोधी कर्मांपासून बुद्धदेव रक्षण करो. आणि धर्मरक्षणासाठी महान् अवतार कल्कि, कलियुगाच्या काळिमेतून मला वाचवो.
Verse 20
मां केशवो गदया प्रातरव्याद् गोविन्द आसङ्गवमात्तवेणु: । नारायण: प्राह्ण उदात्तशक्ति- र्मध्यन्दिने विष्णुररीन्द्रपाणि: ॥ २० ॥
दिवसाच्या पहिल्या प्रहरात गदाधारी केशव माझे रक्षण करो, दुसऱ्या प्रहरात वेणुधारी गोविंद रक्षण करो. तिसऱ्या प्रहरात सर्वशक्तिमान नारायण आणि मध्यान्ही शत्रुनाशक चक्रपाणि विष्णू माझे रक्षण करो.
Verse 21
देवोऽपराह्णे मधुहोग्रधन्वा सायं त्रिधामावतु माधवो माम् । दोषे हृषीकेश उतार्धरात्रे निशीथ एकोऽवतु पद्मनाभ: ॥ २१ ॥
दिवसाच्या पाचव्या प्रहरात उग्र धनुष्यधारी मधुसूदन माझे रक्षण करो. संध्याकाळी त्रिधामस्वरूप माधव रक्षण करो; रात्रीच्या आरंभी हृषीकेश, आणि निशीथी एकटा पद्मनाभ माझे रक्षण करो.
Verse 22
श्रीवत्सधामापररात्र ईश: प्रत्यूष ईशोऽसिधरो जनार्दन: । दामोदरोऽव्यादनुसन्ध्यं प्रभाते विश्वेश्वरो भगवान् कालमूर्ति: ॥ २२ ॥
अर्धरात्रीनंतर प्रभाताची लालिमा येईपर्यंत श्रीवत्सधारी ईश्वर माझे रक्षण करो. रात्रीच्या शेवटी तलवारधारी जनार्दन रक्षण करो. पहाटे दामोदर रक्षण करो आणि दिवस-रात्र संधिकाळी कालमूर्ती विश्वेश्वर भगवान माझे रक्षण करो.
Verse 23
चक्रं युगान्तानलतिग्मनेमि भ्रमत् समन्ताद् भगवत्प्रयुक्तम् । दन्दग्धि दन्दग्ध्यरिसैन्यमाशु कक्षं यथा वातसखो हुताश: ॥ २३ ॥
भगवानांनी प्रेरित केलेले, चारही दिशांना फिरणारे, युगांताग्नीप्रमाणे तीक्ष्ण धार असलेले हे चक्र—जसे वाऱ्याच्या सहाय्याने अग्नी कोरडे गवत भस्म करतो—तसेच सुदर्शनचक्र आमच्या शत्रुसैन्याला त्वरेने भस्म करो.
Verse 24
गदेऽशनिस्पर्शनविस्फुलिङ्गे निष्पिण्ढि निष्पिण्ढ्यजितप्रियासि । कुष्माण्डवैनायकयक्षरक्षो- भूतग्रहांश्चूर्णय चूर्णयारीन् ॥ २४ ॥
हे प्रभूच्या हातातील गदा! तू वज्रस्पर्शासारख्या अग्निचिंगाऱ्या उडवितेस आणि अजेय प्रभूला अत्यंत प्रिय आहेस. कृपा करून माझ्या शत्रूंना ठेचून चूर कर; कुष्मांड, वैनायक, यक्ष, राक्षस, भूत व ग्रह इत्यादी दुष्टांना दळून टाक.
Verse 25
त्वं यातुधानप्रमथप्रेतमातृ- पिशाचविप्रग्रहघोरदृष्टीन् । दरेन्द्र विद्रावय कृष्णपूरितो भीमस्वनोऽरेर्हृदयानि कम्पयन् ॥ २५ ॥
हे शंखश्रेष्ठ पाञ्चजन्य! तू सदैव श्रीकृष्णाच्या प्राणाने परिपूर्ण आहेस. म्हणून तुझा भीषण नाद राक्षस, प्रमथ, प्रेत, मातृ, पिशाच व भयानक दृष्टि असलेल्या ब्राह्मण-भूतांसारख्या शत्रूंची हृदये कंपित करून त्यांना पळवून लावतो।
Verse 26
त्वं तिग्मधारासिवरारिसैन्य- मीशप्रयुक्तो मम छिन्धि छिन्धि । चक्षूंषि चर्मञ्छतचन्द्र छादय द्विषामघोनां हर पापचक्षुषाम् ॥ २६ ॥
हे तीक्ष्णधार तलवारींच्या श्रेष्ठा! तू ईश्वराने चालविला जातोस; माझ्या शत्रूंची सेना छिन्नभिन्न कर, कर. हे शंभर चंद्रचिन्हांनी युक्त ढाली! पापी शत्रूंचे डोळे झाक आणि त्यांची पापदृष्टी हरपव।
Verse 27
यन्नो भयं ग्रहेभ्योऽभूत् केतुभ्यो नृभ्य एव च । सरीसृपेभ्यो दंष्ट्रिभ्यो भूतेभ्योंहोभ्य एव च ॥ २७ ॥ सर्वाण्येतानि भगवन्नामरूपानुकीर्तनात् । प्रयान्तु सङ्क्षयं सद्यो ये न: श्रेय:प्रतीपका: ॥ २८ ॥
दुष्ट ग्रह, उल्का, मत्सरी मनुष्य, साप-विंचू व वाघ-लांडग्यासारखे दंष्ट्रि प्राणी, तसेच भूत-प्रेत आणि पृथ्वी-जल-अग्नी-वायू इत्यादी तत्त्वे, वीज व पूर्वपाप—यांपासून जे भय आहे, ते भगवंताच्या नाम-रूप-गुण व उपकरणांच्या कीर्तनाने आमच्या कल्याणास विरोध करणाऱ्या सर्व बाधा त्वरित नष्ट होवोत।
Verse 28
यन्नो भयं ग्रहेभ्योऽभूत् केतुभ्यो नृभ्य एव च । सरीसृपेभ्यो दंष्ट्रिभ्यो भूतेभ्योंहोभ्य एव च ॥ २७ ॥ सर्वाण्येतानि भगवन्नामरूपानुकीर्तनात् । प्रयान्तु सङ्क्षयं सद्यो ये न: श्रेय:प्रतीपका: ॥ २८ ॥
दुष्ट ग्रह, उल्का, मत्सरी मनुष्य, साप-विंचू व वाघ-लांडग्यासारखे दंष्ट्रि प्राणी, तसेच भूत-प्रेत आणि पृथ्वी-जल-अग्नी-वायू इत्यादी तत्त्वे, वीज व पूर्वपाप—यांपासून जे भय आहे, ते भगवंताच्या नाम-रूप-गुण व उपकरणांच्या कीर्तनाने आमच्या कल्याणास विरोध करणाऱ्या सर्व बाधा त्वरित नष्ट होवोत।
Verse 29
गरुडो भगवान् स्तोत्रस्तोभश्छन्दोमय: प्रभु: । रक्षत्वशेषकृच्छ्रेभ्यो विष्वक्सेन: स्वनामभि: ॥ २९ ॥
भगवान विष्णूंचे वाहन गरुडदेव, जे स्तोत्रांनी पूज्य व वेदमय प्रभू आहेत, ते आम्हाला सर्व संकटांतून वाचवोत; आणि भगवान विष्वक्सेनही आपल्या पवित्र नामांनी आम्हाला सर्व धोक्यांपासून रक्षण करो।
Verse 30
सर्वापद्भ्यो हरेर्नामरूपयानायुधानि न: । बुद्धीन्द्रियमन:प्राणान् पान्तु पार्षदभूषणा: ॥ ३० ॥
सर्व आपत्तींमधून हरीचे पवित्र नाम, त्याचे दिव्य रूप, त्याचे वाहन व त्याची आयुधे—जी त्याच्या पार्षदांचे भूषण आहेत—आमची बुद्धी, इंद्रिये, मन व प्राण यांचे रक्षण करो।
Verse 31
यथा हि भगवानेव वस्तुत: सदसच्च यत् । सत्येनानेन न: सर्वे यान्तु नाशमुपद्रवा: ॥ ३१ ॥
स्थूल व सूक्ष्म विश्व जरी भौतिक असले, तरी कारणांचा कारण असलेल्या भगवंतापासून ते अभिन्न आहे; या सत्याच्या बळावर आमचे सर्व उपद्रव नष्ट होवोत।
Verse 32
यथैकात्म्यानुभावानां विकल्परहित: स्वयम् । भूषणायुधलिङ्गाख्या धत्ते शक्ती: स्वमायया ॥ ३२ ॥ तेनैव सत्यमानेन सर्वज्ञो भगवान् हरि: । पातु सर्वै: स्वरूपैर्न: सदा सर्वत्र सर्वग: ॥ ३३ ॥
एकत्वाचा अनुभव घेणाऱ्यांना भगवान स्वतः विकल्परहित आहेत; ते स्वमायेने भूषण, आयुध, चिन्ह व नामरूपाने आपल्या शक्ती धारण करतात।
Verse 33
यथैकात्म्यानुभावानां विकल्परहित: स्वयम् । भूषणायुधलिङ्गाख्या धत्ते शक्ती: स्वमायया ॥ ३२ ॥ तेनैव सत्यमानेन सर्वज्ञो भगवान् हरि: । पातु सर्वै: स्वरूपैर्न: सदा सर्वत्र सर्वग: ॥ ३३ ॥
त्याच सत्याप्रमाणे सर्वज्ञ, सर्वत्र सर्वग असलेले भगवान हरि आपल्या सर्व स्वरूपांनी सदैव, सर्व ठिकाणी आमचे रक्षण करो।
Verse 34
विदिक्षु दिक्षूर्ध्वमध: समन्ता- दन्तर्बहिर्भगवान्नारसिंह: । प्रहापयँल्लोकभयं स्वनेन स्वतेजसा ग्रस्तसमस्ततेजा: ॥ ३४ ॥
दिशा-विदिशा, वर-खाली, सर्व बाजूंनी, आत-बाहेर—भगवान नरसिंह विराजमान आहेत। आपल्या गर्जनेने लोकभय दूर करणारे आणि आपल्या दिव्य तेजाने सर्वांचे तेज गिळणारे श्री नरसिंहदेव आमचे रक्षण करो।
Verse 35
मघवन्निदमाख्यातं वर्म नारायणात्मकम् । विजेष्यसेऽञ्जसा येन दंशितोऽसुरयूथपान् ॥ ३५ ॥
विश्वारूप म्हणाला—हे मघवन् (इंद्रा), मी तुला हे नारायणात्मक कवच सांगितले आहे. हे संरक्षण धारण केल्याने तू असुरयूथपतींना सहजपणे जिंकशील।
Verse 36
एतद् धारयमाणस्तु यं यं पश्यति चक्षुषा । पदा वा संस्पृशेत् सद्य: साध्वसात् स विमुच्यते ॥ ३६ ॥
जो हे कवच धारण करतो, तो ज्याला डोळ्यांनी पाहतो किंवा पायाने स्पर्श करतो, तो तत्क्षणी वर सांगितलेल्या सर्व भयापासून मुक्त होतो.
Verse 37
न कुतश्चिद्भयं तस्य विद्यां धारयतो भवेत् । राजदस्युग्रहादिभ्यो व्याध्यादिभ्यश्च कर्हिचित् ॥ ३७ ॥
जो नारायण-कवच ही विद्या धारण करतो, त्याला कुठूनही भय होत नाही. राजभय, दरोडेखोर, उग्र राक्षस-भूत तसेच रोग इत्यादींनी तो कधीही त्रस्त होत नाही.
Verse 38
इमां विद्यां पुरा कश्चित्कौशिको धारयन् द्विज: । योगधारणया स्वाङ्गं जहौ स मरुधन्वनि ॥ ३८ ॥
हे स्वर्गराजा, पूर्वी कौशिक नावाच्या एका ब्राह्मणाने ही विद्या धारण केली होती आणि योगधारणेने मरुभूमीत आपले शरीर त्यागले.
Verse 39
तस्योपरि विमानेन गन्धर्वपतिरेकदा । ययौ चित्ररथ: स्त्रीभिर्वृतो यत्र द्विजक्षय: ॥ ३९ ॥
जिथे त्या ब्राह्मणाचा देहांत झाला होता, तिथे एकदा गंधर्वलोकाचा राजा चित्ररथ अनेक सुंदर स्त्रियांनी वेढलेला आपल्या विमानाने त्याच्या देहावरून गेला.
Verse 40
गगनान्न्यपतत् सद्य: सविमानो ह्यवाक् शिरा: । स वालिखिल्यवचनादस्थीन्यादाय विस्मित: । प्रास्य प्राचीसरस्वत्यां स्नात्वा धाम स्वमन्वगात् ॥ ४० ॥
क्षणात चित्ररथ आपल्या विमानासह आकाशातून उलटा, डोके खाली पडला. वालिखिल्य महर्षींच्या वचनाने विस्मित होऊन त्याने ब्राह्मणाची अस्थी उचलून प्राची सरस्वतीत विसर्जित केली, तेथे स्नान करून मग आपल्या धामास गेला.
Verse 41
श्रीशुक उवाच य इदं शृणुयात्काले यो धारयति चादृत: । तं नमस्यन्ति भूतानि मुच्यते सर्वतो भयात् ॥ ४१ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—जो भयाच्या वेळी श्रद्धा व आदराने हे कवच ऐकतो किंवा धारण करतो, त्याला सर्व प्राणी नमस्कार करतात आणि तो सर्व बाजूंनी येणाऱ्या भयापासून तत्क्षणी मुक्त होतो.
Verse 42
एतां विद्यामधिगतो विश्वरूपाच्छतक्रतु: । त्रैलोक्यलक्ष्मीं बुभुजे विनिर्जित्य मृधेऽसुरान् ॥ ४२ ॥
शतक्रतु इंद्राने ही विद्या विश्वरूपाकडून प्राप्त केली. रणांगणात असुरांना जिंकून त्याने त्रैलोक्याची सर्व ऐश्वर्यलक्ष्मी उपभोगली.
Frequently Asked Questions
Nārāyaṇa-kavaca is a protective prayer-armor taught by Viśvarūpa to Indra, combining purification, mantra-nyāsa, directional binding, and sustained remembrance of Bhagavān’s names, avatāras, weapons, and associates. It presents protection as arising from alignment with Nārāyaṇa’s śakti rather than mere physical defense.
Utpatti-nyāsa is the forward placement of the aṣṭākṣarī (oṁ namo nārāyaṇāya) on the body from feet upward (systematically to head), establishing the mantra as ‘manifest’ on the practitioner. Saṁhāra-nyāsa reverses the syllables and the bodily order (from head downward), symbolically ‘withdrawing’ and sealing the mantra’s presence for complete protection.
Because each avatāra embodies a specific mode of divine intervention (utaya) and protection suited to distinct realms and threats—water, land, sky, forest, battlefront, moral confusion, and cosmic decline. The prayer maps fear to the Lord’s saving functions, making remembrance comprehensive rather than partial.
Sudarśana is portrayed as an all-directional, divinely propelled force that burns obstacles like a cosmic fire, destroying hostile influences—both seen (enemies) and unseen (grahas, bhūtas, rākṣasas). The text frames Sudarśana not only as a weapon but as the Lord’s protective potency active in every direction.
Yes. The kavaca culminates by asserting that glorification of the Lord’s name, form, qualities, and paraphernalia destroys impediments, explicitly highlighting the Hare Kṛṣṇa mahā-mantra as a decisive means of protection from sins, calamities, and subtle afflictions—linking ritualized kavaca to nāma-bhakti.
Kauśika is cited as a prior practitioner who employed the kavaca when relinquishing his body by yogic power in a desert. Citraratha’s sudden fall and the Vālikhilya sages’ instruction to dispose of the brāhmaṇa’s bones illustrate the kavaca’s potency and the sanctity surrounding a protected brāhmaṇa’s remains, reinforcing the prayer’s efficacy through itihāsa-style precedent.