Adhyaya 6
Dakṣa’s Daughters, Cosmic Lineages, and the Population of the Three Worlds
या अध्यायात शुकदेव सांगतात की ब्रह्मदेवांच्या विनंतीने प्रजापती दक्ष (प्राचेतस) यांनी असिक्नीपासून साठ कन्या उत्पन्न केल्या आणि त्यांच्या विवाहांद्वारे विसर्गरूपी द्वितीय सृष्टीचे मार्ग निर्माण केले. दहा कन्या धर्मराज/यमराजांना दिल्या; त्यांच्यापासून मौहूर्तिकादी वंश आणि अष्ट वसु प्रकट झाले; उपेंद्र (जयंत) व विश्वकर्मा यांसारखी नावे तसेच भगवंताचे विस्तार (उदा. शिशुमार) यांचा उल्लेख येतो. पुढे अङ्गिरा व कृशाश्व इत्यादी प्रजापती आणि कश्यपांच्या विनता, कद्रू आदी पत्नींपासून गरुड, अरुण, नाग, पक्षी व शलभादींची उत्पत्ती कथन केली आहे. चंद्रदेवाचा शाप व त्याची निवृत्ती सांगून कश्यपांच्या प्रमुख पत्नी—अदिती, दिती, दनु इ.—आणि त्यांच्यापासून उत्पन्न झालेल्या जातींची गणना होते; शेवटी अदितीवंशाची सुरुवात व विश्वरूपाच्या जन्माचा संदर्भ देऊन पुढील अध्यायातील देव–असुर ताण, पुरोहितत्व व सत्तेची पार्श्वभूमी तयार होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तत: प्राचेतसोऽसिक्न्यामनुनीत: स्वयम्भुवा । षष्टिं सञ्जनयामास दुहितृ: पितृवत्सला: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजन्, त्यानंतर स्वयम्भू ब्रह्मांच्या विनंतीने प्राचेतस दक्षाने आपल्या पत्नी असिक्नीच्या गर्भात साठ कन्या उत्पन्न केल्या; त्या सर्व पित्यावर अत्यंत प्रेम करणाऱ्या होत्या।
Verse 2
दश धर्माय कायादाद्द्विषट्त्रिणव चेन्दवे । भूताङ्गिर:कृशाश्वेभ्यो द्वे द्वे तार्क्ष्याय चापरा: ॥ २ ॥
त्याने धर्मराज (यम) यांना दहा कन्या, कश्यपाला तेराह, चंद्रदेवाला सत्तावीस, आणि अङ्गिरा, कृशाश्व व भूत यांना प्रत्येकी दोन-दोन कन्या दिल्या; उरलेल्या चार कन्याही कश्यपालाच दिल्या।
Verse 3
नामधेयान्यमूषां त्वं सापत्यानां च मे शृणु । यासां प्रसूतिप्रसवैर्लोका आपूरितास्त्रय: ॥ ३ ॥
आता माझ्याकडून या सर्व कन्यांची नावे आणि त्यांच्या संततीची नावे ऐक; ज्यांच्या प्रसूती व वंशवृद्धीने तिन्ही लोक परिपूर्ण झाले।
Verse 4
भानुर्लम्बा ककुद्यामिर्विश्वा साध्या मरुत्वती । वसुर्मुहूर्ता सङ्कल्पा धर्मपत्न्य: सुताञ्शृणु ॥ ४ ॥
धर्मराज (यम) यांना दिलेल्या दहा कन्यांची नावे—भानु, लम्बा, ककुद, यामी, विश्वा, साध्या, मरुत्वती, वसु, मुहूर्ता आणि संकल्पा. आता त्यांच्या पुत्रांची नावेही ऐक।
Verse 5
भानोस्तु देवऋषभ इन्द्रसेनस्ततो नृप । विद्योत आसील्लम्बायास्ततश्च स्तनयित्नव: ॥ ५ ॥
हे राजन्, भानुच्या गर्भातून देवऋषभ नावाचा पुत्र झाला आणि त्याच्यापासून इन्द्रसेन नावाचा पुत्र झाला. लम्बेच्या गर्भातून विद्योत नावाचा पुत्र झाला; त्याच्यापासून सर्व मेघ (ढग) उत्पन्न झाले।
Verse 6
ककुद: सङ्कटस्तस्य कीकटस्तनयो यत: । भुवो दुर्गाणि यामेय: स्वर्गो नन्दिस्ततोऽभवत् ॥ ६ ॥
ककुदच्या गर्भातून ‘संकट’ नावाचा पुत्र झाला; त्याचा पुत्र ‘कीकट’ होता. कीकटापासून ‘दुर्गा’ नावाचे देवगण उत्पन्न झाले. यामीपासून ‘स्वर्ग’ आणि स्वर्गापासून ‘नंदी’ उत्पन्न झाला.
Verse 7
विश्वेदेवास्तु विश्वाया अप्रजांस्तान् प्रचक्षते । साध्योगणश्च साध्याया अर्थसिद्धिस्तु तत्सुत: ॥ ७ ॥
विश्वाचे पुत्र ‘विश्वेदेव’ म्हणून ओळखले गेले; ते अपत्यरहित होते असे सांगितले जाते. साध्याच्या गर्भातून ‘साध्य’ गण उत्पन्न झाले आणि त्यांचा पुत्र ‘अर्थसिद्धि’ होता.
Verse 8
मरुत्वांश्च जयन्तश्च मरुत्वत्या बभूवतु: । जयन्तो वासुदेवांश उपेन्द्र इति यं विदु: ॥ ८ ॥
मरुत्वतीच्या गर्भातून ‘मरुत्वान’ आणि ‘जयंत’ हे दोन पुत्र झाले. जयंत हा भगवान वासुदेवांचा अंशावतार असून त्याला ‘उपेन्द्र’ असे ओळखतात.
Verse 9
मौहूर्तिका देवगणा मुहूर्तायाश्च जज्ञिरे । ये वै फलं प्रयच्छन्ति भूतानां स्वस्वकालजम् ॥ ९ ॥
मुहूर्ताच्या गर्भातून ‘मौहूर्तिक’ नावाचे देवगण उत्पन्न झाले. हे देव प्राण्यांना त्यांच्या-त्यांच्या काळानुसार कर्मफळ प्रदान करतात.
Verse 10
सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्प: काम: सङ्कल्पज: स्मृत: । वसवोऽष्टौ वसो: पुत्रास्तेषां नामानि मे शृणु ॥ १० ॥ द्रोण: प्राणो ध्रुवोऽर्कोऽग्निर्दोषो वास्तुर्विभावसु: । द्रोणस्याभिमते: पत्न्या हर्षशोकभयादय: ॥ ११ ॥
संकल्पाचा पुत्र ‘संकल्प’ म्हणून ओळखला गेला आणि त्याच्यापासून ‘काम’ उत्पन्न झाला असे मानले जाते. वसूचे पुत्र ‘आठ वसू’ म्हणून प्रसिद्ध; त्यांची नावे—द्रोण, प्राण, ध्रुव, अर्क, अग्नि, दोष, वास्तु आणि विभावसु. द्रोणाची पत्नी अभिमती हिच्यापासून हर्ष, शोक, भय इत्यादी पुत्र झाले.
Verse 11
सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्प: काम: सङ्कल्पज: स्मृत: । वसवोऽष्टौ वसो: पुत्रास्तेषां नामानि मे शृणु ॥ १० ॥ द्रोण: प्राणो ध्रुवोऽर्कोऽग्निर्दोषो वास्तुर्विभावसु: । द्रोणस्याभिमते: पत्न्या हर्षशोकभयादय: ॥ ११ ॥
संकल्पेचा पुत्र ‘संकल्प’ म्हणून प्रसिद्ध झाला आणि त्याच्यापासून ‘काम’ उत्पन्न झाला. वसुचे आठ पुत्र ‘अष्ट वसु’—द्रोण, प्राण, ध्रुव, अर्क, अग्नि, दोष, वास्तु व विभावसु. द्रोणाची पत्नी अभिमती हिच्यापासून हर्ष, शोक, भय इत्यादी पुत्र झाले.
Verse 12
प्राणस्योर्जस्वती भार्या सह आयु: पुरोजव: । ध्रुवस्य भार्या धरणिरसूत विविधा: पुर: ॥ १२ ॥
प्राणाची पत्नी ऊर्जस्वती हिच्यापासून सह, आयु आणि पुरोजव हे तीन पुत्र झाले. ध्रुवाची पत्नी धरणी; तिच्या गर्भातून विविध नगरे (पुरे) उत्पन्न झाली.
Verse 13
अर्कस्य वासना भार्या पुत्रास्तर्षादय: स्मृता: । अग्नेर्भार्या वसोर्धारा पुत्रा द्रविणकादय: ॥ १३ ॥
अर्काची पत्नी वासना हिच्यापासून तर्ष इत्यादी अनेक पुत्र झाले. वसु ‘अग्नि’ची पत्नी धारा हिच्यापासून द्रविणक इत्यादी अनेक पुत्र उत्पन्न झाले.
Verse 14
स्कन्दश्च कृत्तिकापुत्रो ये विशाखादयस्तत: । दोषस्य शर्वरीपुत्र: शिशुमारो हरे: कला ॥ १४ ॥
अग्नीच्या दुसऱ्या पत्नी कृत्तिकेपासून स्कंद (कार्त्तिकेय) हा पुत्र झाला; त्याचे पुत्र विशाख इत्यादी होते. वसु ‘दोष’ची पत्नी शर्वरी हिच्या गर्भातून शिशुमार नावाचा पुत्र झाला; तो श्रीहरीचा अंश (कला) होता.
Verse 15
वास्तोराङ्गिरसीपुत्रो विश्वकर्माकृतीपति: । ततो मनुश्चाक्षुषोऽभूद् विश्वे साध्या मनो: सुता: ॥ १५ ॥
वसु ‘वास्तु’ची पत्नी आङ्गिरसी हिच्यापासून महान शिल्पी विश्वकर्मा उत्पन्न झाला. विश्वकर्मा हा आकृतीचा पती झाला आणि त्यांच्यापासून चाक्षुष मनु जन्मला. मनुचे पुत्र ‘विश्वेदेव’ व ‘साध्य’ म्हणून प्रसिद्ध झाले.
Verse 16
विभावसोरसूतोषा व्युष्टं रोचिषमातपम् । पञ्चयामोऽथ भूतानि येन जाग्रति कर्मसु ॥ १६ ॥
विभावसूची पत्नी ऊषा हिने व्युष्ट, रोचिष आणि आतप असे तीन पुत्र प्रसवले. आतपापासून पंचयाम (दिवसाचे प्रहर) उत्पन्न झाले, जे सर्व जीवांना कर्मात जागृत करते.
Verse 17
सरूपासूत भूतस्य भार्या रुद्रांश्च कोटिश: । रैवतोऽजो भवो भीमो वाम उग्रो वृषाकपि: ॥ १७ ॥ अजैकपादहिर्ब्रध्नो बहुरूपो महानिति । रुद्रस्य पार्षदाश्चान्ये घोरा: प्रेतविनायका: ॥ १८ ॥
भूताची पत्नी सरूपा हिने कोट्यवधी रुद्रांना जन्म दिला. त्यांतील प्रमुख अकरा रुद्र—रैवत, अज, भव, भीम, वाम, उग्र, वृषाकपि इत्यादी होते.
Verse 18
सरूपासूत भूतस्य भार्या रुद्रांश्च कोटिश: । रैवतोऽजो भवो भीमो वाम उग्रो वृषाकपि: ॥ १७ ॥ अजैकपादहिर्ब्रध्नो बहुरूपो महानिति । रुद्रस्य पार्षदाश्चान्ये घोरा: प्रेतविनायका: ॥ १८ ॥
अजैकपाद, अहिर्ब्रध्न, बहुरूप आणि महान—हेही (मुख्य) रुद्र होत. रुद्राचे इतर भयंकर पार्षद—प्रेत व विनायक—भूताच्या दुसऱ्या पत्नीपासून उत्पन्न झाले.
Verse 19
प्रजापतेरङ्गिरस: स्वधा पत्नी पितृनथ । अथर्वाङ्गिरसं वेदं पुत्रत्वे चाकरोत् सती ॥ १९ ॥
प्रजापती अंगिरा याच्या स्वधा व सती अशा दोन पत्नी होत्या. स्वधाने पितरांना पुत्ररूपाने स्वीकारले आणि सतीने अथर्वाङ्गिरस वेदाला पुत्र मानले.
Verse 20
कृशाश्वोऽर्चिषि भार्यायां धूमकेतुमजीजनत् । धिषणायां वेदशिरो देवलं वयुनं मनुम् ॥ २० ॥
कृशाश्वाच्या अर्चिष व धिषणा अशा दोन पत्नी होत्या. अर्चिषपासून धूमकेतू झाला आणि धिषणापासून वेदशिरा, देवल, वयुन व मनु असे चार पुत्र झाले.
Verse 21
तार्क्ष्यस्य विनता कद्रू: पतङ्गी यामिनीति च । पतङ्गयसूत पतगान्यामिनी शलभानथ ॥ २१ ॥ सुपर्णासूत गरुडं साक्षाद् यज्ञेशवाहनम् । सूर्यसूतमनूरुं च कद्रूर्नागाननेकश: ॥ २२ ॥
तार्क्ष्य नावाच्या कश्यपाला चार पत्नी होत्या—विनता (सुपर्णा), कद्रू, पतंगी आणि यामिनी. पतंगीपासून अनेक प्रकारचे पक्षी जन्मले आणि यामिनीपासून टोळधाड (शलभ). विनता (सुपर्णा) हिने साक्षात् भगवान विष्णूचे वाहन गरुड आणि सूर्यदेवाचा सारथी अरुण (अनूरु) यांना जन्म दिला. कद्रूपासून अनेक प्रकारचे नाग उत्पन्न झाले.
Verse 22
तार्क्ष्यस्य विनता कद्रू: पतङ्गी यामिनीति च । पतङ्गयसूत पतगान्यामिनी शलभानथ ॥ २१ ॥ सुपर्णासूत गरुडं साक्षाद् यज्ञेशवाहनम् । सूर्यसूतमनूरुं च कद्रूर्नागाननेकश: ॥ २२ ॥
तार्क्ष्य नावाच्या कश्यपाला चार पत्नी होत्या—विनता (सुपर्णा), कद्रू, पतंगी आणि यामिनी. पतंगीपासून अनेक प्रकारचे पक्षी जन्मले आणि यामिनीपासून टोळधाड (शलभ). विनता (सुपर्णा) हिने साक्षात् भगवान विष्णूचे वाहन गरुड आणि सूर्यदेवाचा सारथी अरुण (अनूरु) यांना जन्म दिला. कद्रूपासून अनेक प्रकारचे नाग उत्पन्न झाले.
Verse 23
कृत्तिकादीनि नक्षत्राणीन्दो: पत्न्यस्तु भारत । दक्षशापात् सोऽनपत्यस्तासु यक्ष्मग्रहार्दित: ॥ २३ ॥
हे भारतश्रेष्ठ महाराज परीक्षित! कृत्तिका इत्यादी नक्षत्रे चंद्रदेवाच्या पत्नी होत्या. परंतु प्रजापती दक्षाच्या शापामुळे क्षयरोगाने पीडित होऊन चंद्रमा निःसंतान झाला; म्हणून तो कोणत्याही पत्नीपासून संतती उत्पन्न करू शकला नाही.
Verse 24
पुन: प्रसाद्य तं सोम: कला लेभे क्षये दिता: । शृणु नामानि लोकानां मातृणां शङ्कराणि च ॥ २४ ॥ अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूतमिदं जगत् । अदितिर्दितिर्दनु: काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला ॥ २५ ॥ मुनि: क्रोधवशा ताम्रा सुरभि: सरमा तिमि: । तिमेर्यादोगणा आसन् श्वापदा: सरमासुता: ॥ २६ ॥
यानंतर सोम (चंद्रमा) यांनी नम्र वचने बोलून प्रजापती दक्षांना प्रसन्न केले आणि क्षयरोगामुळे हरवलेल्या प्रकाशकलांना पुन्हा प्राप्त केले. कृष्णपक्षात चंद्राचे तेज क्षीण होते आणि शुक्लपक्षात पुन्हा प्रकट होते; तरीही तो संतती उत्पन्न करू शकला नाही. हे महाराज परीक्षित! आता कश्यपाच्या त्या पत्नींची शुभ नावे ऐका, ज्यांच्या गर्भातून संपूर्ण जगाची प्रजा उत्पन्न झाली—अदिती, दिती, दनु, काष्ठा, अरिष्टा, सुरसा, इला, मुनि, क्रोधवशा, ताम्रा, सुरभि, सरमा आणि तिमि. तिमिपासून सर्व जलचर जन्मले आणि सरमापासून सिंह-वाघ इत्यादी क्रूर श्वापद जन्मले.
Verse 25
पुन: प्रसाद्य तं सोम: कला लेभे क्षये दिता: । शृणु नामानि लोकानां मातृणां शङ्कराणि च ॥ २४ ॥ अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूतमिदं जगत् । अदितिर्दितिर्दनु: काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला ॥ २५ ॥ मुनि: क्रोधवशा ताम्रा सुरभि: सरमा तिमि: । तिमेर्यादोगणा आसन् श्वापदा: सरमासुता: ॥ २६ ॥
यानंतर सोम (चंद्रमा) यांनी नम्र वचने बोलून प्रजापती दक्षांना प्रसन्न केले आणि क्षयरोगामुळे हरवलेल्या प्रकाशकलांना पुन्हा प्राप्त केले. कृष्णपक्षात चंद्राचे तेज क्षीण होते आणि शुक्लपक्षात पुन्हा प्रकट होते; तरीही तो संतती उत्पन्न करू शकला नाही. हे महाराज परीक्षित! आता कश्यपाच्या त्या पत्नींची शुभ नावे ऐका, ज्यांच्या गर्भातून संपूर्ण जगाची प्रजा उत्पन्न झाली—अदिती, दिती, दनु, काष्ठा, अरिष्टा, सुरसा, इला, मुनि, क्रोधवशा, ताम्रा, सुरभि, सरमा आणि तिमि. तिमिपासून सर्व जलचर जन्मले आणि सरमापासून सिंह-वाघ इत्यादी क्रूर श्वापद जन्मले.
Verse 26
पुन: प्रसाद्य तं सोम: कला लेभे क्षये दिता: । शृणु नामानि लोकानां मातृणां शङ्कराणि च ॥ २४ ॥ अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूतमिदं जगत् । अदितिर्दितिर्दनु: काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला ॥ २५ ॥ मुनि: क्रोधवशा ताम्रा सुरभि: सरमा तिमि: । तिमेर्यादोगणा आसन् श्वापदा: सरमासुता: ॥ २६ ॥
त्यानंतर सोमराजाने प्रजापती दक्षाला मधुर वचने बोलून प्रसन्न केले आणि क्षयरोगात हरवलेल्या कला पुन्हा प्राप्त केल्या; तरीही त्याला संतती झाली नाही. कृष्णपक्षात चंद्राचे तेज क्षीण होते आणि शुक्लपक्षात पुन्हा प्रकट होते. हे राजा परीक्षित, आता कश्यपाच्या त्या पत्नींची नावे ऐक—ज्यांच्या गर्भातून संपूर्ण विश्वातील प्रजा उत्पन्न झाली. त्या—अदिती, दिती, दनु, काष्ठा, अरिष्टा, सुरसा, इला, मुनि, क्रोधवशा, ताम्रा, सुरभि, सरमा आणि तिमि. तिमिच्या गर्भातून जलचर, आणि सरमेच्या गर्भातून सिंह-व्याघ्रादी भयंकर पशू जन्मले.
Verse 27
सुरभेर्महिषा गावो ये चान्ये द्विशफा नृप । ताम्राया: श्येनगृध्राद्या मुनेरप्सरसां गणा: ॥ २७ ॥
हे नृप परीक्षित, सुरभीच्या गर्भातून म्हैस, गाय आणि इतर द्विशफ (फाटलेल्या खुरांचे) पशू जन्मले. ताम्राच्या गर्भातून श्येन, गिधाड इत्यादी मोठे शिकारी पक्षी जन्मले, आणि मुनीच्या गर्भातून अप्सरांचे गण उत्पन्न झाले.
Verse 28
दन्दशूकादय: सर्पा राजन् क्रोधवशात्मजा: । इलाया भूरुहा: सर्वे यातुधानाश्च सौरसा: ॥ २८ ॥
हे राजन्, क्रोधवशेची संतती दन्दशूक इत्यादी साप, तसेच इतर साप आणि डास इत्यादी कीटक झाले. इलेच्या गर्भातून सर्व वेली, वृक्ष व वनस्पती उत्पन्न झाल्या. सुरसेच्या गर्भातून यातुधान—राक्षस व दुष्ट भूतप्रकार जन्मले.
Verse 29
अरिष्टायास्तु गन्धर्वा: काष्ठाया द्विशफेतरा: । सुता दनोरेकषष्टिस्तेषां प्राधानिकाञ् शृणु ॥ २९ ॥ द्विमूर्धा शम्बरोऽरिष्टो हयग्रीवो विभावसु: । अयोमुख: शङ्कुशिरा: स्वर्भानु: कपिलोऽरुण: ॥ ३० ॥ पुलोमा वृषपर्वा च एकचक्रोऽनुतापन: । धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिश्च दुर्जय: ॥ ३१ ॥
अरिष्टेच्या गर्भातून गंधर्व जन्मले आणि काष्ठेच्या गर्भातून अश्व इत्यादी अद्विशफ (खुर न फाटलेले) प्राणी जन्मले. हे राजा, दनूच्या गर्भातून एकसष्ट पुत्र झाले; त्यांतील हे अठरा प्रधान आहेत—द्विमूर्धा, शंबर, अरिष्ट, हयग्रीव, विभावसु, अयोमुख, शंकुशिरा, स्वर्भानु, कपिल, अरुण, पुलोमा, वृषपर्वा, एकचक्र, अनुतापन, धूम्रकेश, विरूपाक्ष, विप्रचित्ति आणि दुर्जय।
Verse 30
अरिष्टायास्तु गन्धर्वा: काष्ठाया द्विशफेतरा: । सुता दनोरेकषष्टिस्तेषां प्राधानिकाञ् शृणु ॥ २९ ॥ द्विमूर्धा शम्बरोऽरिष्टो हयग्रीवो विभावसु: । अयोमुख: शङ्कुशिरा: स्वर्भानु: कपिलोऽरुण: ॥ ३० ॥ पुलोमा वृषपर्वा च एकचक्रोऽनुतापन: । धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिश्च दुर्जय: ॥ ३१ ॥
अरिष्टेच्या गर्भातून गंधर्व जन्मले आणि काष्ठेच्या गर्भातून अश्व इत्यादी अद्विशफ (खुर न फाटलेले) प्राणी जन्मले. हे राजा, दनूच्या गर्भातून एकसष्ट पुत्र झाले; त्यांतील हे अठरा प्रधान आहेत—द्विमूर्धा, शंबर, अरिष्ट, हयग्रीव, विभावसु, अयोमुख, शंकुशिरा, स्वर्भानु, कपिल, अरुण, पुलोमा, वृषपर्वा, एकचक्र, अनुतापन, धूम्रकेश, विरूपाक्ष, विप्रचित्ति आणि दुर्जय।
Verse 31
अरिष्टायास्तु गन्धर्वा: काष्ठाया द्विशफेतरा: । सुता दनोरेकषष्टिस्तेषां प्राधानिकाञ् शृणु ॥ २९ ॥ द्विमूर्धा शम्बरोऽरिष्टो हयग्रीवो विभावसु: । अयोमुख: शङ्कुशिरा: स्वर्भानु: कपिलोऽरुण: ॥ ३० ॥ पुलोमा वृषपर्वा च एकचक्रोऽनुतापन: । धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिश्च दुर्जय: ॥ ३१ ॥
अरिष्टेच्या गर्भातून गंधर्व उत्पन्न झाले आणि काष्ठेच्या गर्भातून अश्व इत्यादी अविभक्त खुरांचे पशू उत्पन्न झाले. हे राजन्, दनूच्या गर्भातून एकसष्ट पुत्र झाले; त्यांतील हे अठरा प्रधान—द्विमूर्धा, शंबर, अरिष्ट, हयग्रीव, विभावसु, अयोमुख, शंकुशिरा, स्वर्भानु, कपिल, अरुण, पुलोमा, वृषपर्वा, एकचक्र, अनुतापन, धूम्रकेश, विरूपाक्ष, विप्रचित्ती आणि दुर्जय।
Verse 32
स्वर्भानो: सुप्रभां कन्यामुवाह नमुचि: किल । वृषपर्वणस्तु शर्मिष्ठां ययातिर्नाहुषो बली ॥ ३२ ॥
स्वर्भानूची सुप्रभा नामाची कन्या नमुचीने विवाहिली. आणि वृषपर्वाची शर्मिष्ठा नामाची कन्या नहुषपुत्र पराक्रमी राजा ययातीला दिली गेली.
Verse 33
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
दनूचा पुत्र वैश्वानर याच्या चार अत्यंत सुंदर कन्या होत्या—उपदानवी, हयशिरा, पुलोमा आणि कालका. हे राजन्, उपदानवीचा विवाह हिरण्याक्षाशी आणि हयशिराचा क्रतूशी झाला. नंतर ब्रह्मदेवांच्या आज्ञेने प्रजापती कश्यपांनी पुलोमा व कालका या दोघींशी विवाह केला. या दोन पत्नींच्या गर्भातून निवातकवच आदी साठ हजार दानव उत्पन्न झाले; ते पौलोम व कालकेय म्हणून प्रसिद्ध, युद्धकुशल आणि ऋषींच्या यज्ञांना विघ्न घालणारे होते. प्रिय राजन्, तुमचे पितामह अर्जुन स्वर्गलोकी गेले असता त्यांनी एकट्यानेच त्या सर्वांचा संहार केला; त्यामुळे इंद्र त्यांच्यावर अत्यंत प्रसन्न झाला।
Verse 34
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
दनूचा पुत्र वैश्वानर याच्या चार अत्यंत सुंदर कन्या होत्या—उपदानवी, हयशिरा, पुलोमा आणि कालका. हे राजन्, उपदानवीचा विवाह हिरण्याक्षाशी आणि हयशिराचा क्रतूशी झाला. नंतर ब्रह्मदेवांच्या आज्ञेने प्रजापती कश्यपांनी पुलोमा व कालका या दोघींशी विवाह केला. या दोन पत्नींच्या गर्भातून निवातकवच आदी साठ हजार दानव उत्पन्न झाले; ते पौलोम व कालकेय म्हणून प्रसिद्ध, युद्धकुशल आणि ऋषींच्या यज्ञांना विघ्न घालणारे होते. प्रिय राजन्, तुमचे पितामह अर्जुन स्वर्गलोकी गेले असता त्यांनी एकट्यानेच त्या सर्वांचा संहार केला; त्यामुळे इंद्र त्यांच्यावर अत्यंत प्रसन्न झाला।
Verse 35
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
दनूचा पुत्र वैश्वानर याच्या चार अत्यंत सुंदर कन्या होत्या—उपदानवी, हयशिरा, पुलोमा आणि कालका. हे राजन्, उपदानवीचा विवाह हिरण्याक्षाशी आणि हयशिराचा क्रतूशी झाला. नंतर ब्रह्मदेवांच्या आज्ञेने प्रजापती कश्यपांनी पुलोमा व कालका या दोघींशी विवाह केला. या दोन पत्नींच्या गर्भातून निवातकवच आदी साठ हजार दानव उत्पन्न झाले; ते पौलोम व कालकेय म्हणून प्रसिद्ध, युद्धकुशल आणि ऋषींच्या यज्ञांना विघ्न घालणारे होते. प्रिय राजन्, तुमचे पितामह अर्जुन स्वर्गलोकी गेले असता त्यांनी एकट्यानेच त्या सर्वांचा संहार केला; त्यामुळे इंद्र त्यांच्यावर अत्यंत प्रसन्न झाला।
Verse 36
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
दानूचा पुत्र वैश्वानर याच्या चार अत्यंत सुंदर कन्या होत्या—उपदानवी, हयशिरा, पुलोमा आणि कालका. उपदानवीचा विवाह हिरण्याक्षाशी व हयशिराचा क्रतूशी झाला. नंतर ब्रह्मदेवांच्या आज्ञेने प्रजापती कश्यपांनी पुलोमा व कालका यांना पत्नी म्हणून स्वीकारले. या दोघींपासून पौलोम व कालकेय असे साठ हजार दानव जन्मले—यज्ञविघ्न करणारे व युद्धकुशल. हे राजन्, तुमचे पितामह अर्जुन स्वर्गात गेल्यावर एकट्यानेच त्या सर्व दैत्यांचा संहार केला; त्यामुळे इंद्र त्यांच्यावर अत्यंत प्रसन्न झाला.
Verse 37
विप्रचित्ति: सिंहिकायां शतं चैकमजीजनत् । राहुज्येष्ठं केतुशतं ग्रहत्वं य उपागता: ॥ ३७ ॥
विप्रचित्तीने पत्नी सिंहिकेच्या गर्भातून एकशे एक पुत्र उत्पन्न केले. त्यांत ज्येष्ठ राहू असून उरलेले शंभर ‘केतू’ म्हणून ओळखले जातात. ते सर्व प्रभावशाली ग्रहपदाला प्राप्त झाले.
Verse 38
अथात: श्रूयतां वंशो योऽदितेरनुपूर्वश: । यत्र नारायणो देव: स्वांशेनावातरद्विभु: ॥ ३८ ॥ विवस्वानर्यमा पूषा त्वष्टाथ सविता भग: । धाता विधाता वरुणो मित्र: शत्रु उरुक्रम: ॥ ३९ ॥
आता अदितीच्या वंशाचा क्रमाने वृत्तांत ऐका; या वंशात सर्वव्यापी देव नारायण आपल्या अंशाने अवतरले. अदितीचे पुत्र असे—विवस्वान, अर्यमा, पूषा, त्वष्टा, सविता, भग, धाता, विधाता, वरुण, मित्र, शत्रु आणि उरुक्रम।
Verse 39
अथात: श्रूयतां वंशो योऽदितेरनुपूर्वश: । यत्र नारायणो देव: स्वांशेनावातरद्विभु: ॥ ३८ ॥ विवस्वानर्यमा पूषा त्वष्टाथ सविता भग: । धाता विधाता वरुणो मित्र: शत्रु उरुक्रम: ॥ ३९ ॥
आता अदितीच्या वंशाचा क्रमाने वृत्तांत ऐका; या वंशात सर्वव्यापी देव नारायण आपल्या अंशाने अवतरले. अदितीचे पुत्र—विवस्वान, अर्यमा, पूषा, त्वष्टा, सविता, भग, धाता, विधाता, वरुण, मित्र, शत्रु आणि उरुक्रम।
Verse 40
विवस्वत: श्राद्धदेवं संज्ञासूयत वै मनुम् । मिथुनं च महाभागा यमं देवं यमीं तथा । सैव भूत्वाथ वडवा नासत्यौ सुषुवे भुवि ॥ ४० ॥
सूर्यदेव विवस्वानाची पत्नी संज्ञा हिने श्राद्धदेव नावाचा मनू प्रसविला. त्या महाभाग्यवतीने यमराज आणि यमी (यमुना) ही जुळी संततीही जन्माला घातली. पुढे यमी घोडीचे रूप धारण करून पृथ्वीवर फिरत असताना नासत्य नावाचे अश्विनीकुमार द्वय प्रसविले.
Verse 41
छाया शनैश्चरं लेभे सावर्णिं च मनुं तत: । कन्यां च तपतीं या वै वव्रे संवरणं पतिम् ॥ ४१ ॥
सूर्यदेवाची दुसरी पत्नी छाया हिने शनैश्चर व सावर्णि मनु असे दोन पुत्र आणि तपती नावाची कन्या प्रसवली; तपतीने संवरणाला पती म्हणून वरण केले।
Verse 42
अर्यम्णो मातृका पत्नी तयोश्चर्षणय: सुता: । यत्र वै मानुषी जातिर्ब्रह्मणा चोपकल्पिता ॥ ४२ ॥
अर्यमा याची पत्नी मातृका हिच्या गर्भातून अनेक चर्षणय—विद्वान पुत्र—जन्मले; त्यांच्यातूनच ब्रह्मदेवांनी आत्मपरीक्षण-क्षम मानवी जात निर्माण केली।
Verse 43
पूषानपत्य: पिष्टादो भग्नदन्तोऽभवत्पुरा । योऽसौ दक्षाय कुपितं जहास विवृतद्विज: ॥ ४३ ॥
पूषाला अपत्य नव्हते. शिवजी दक्षावर क्रुद्ध असताना पूषा दात उघडे करून हसला; म्हणून त्याचे दात तुटले आणि तो फक्त पिठ खाऊन जगू लागला।
Verse 44
त्वष्टुर्दैत्यात्मजा भार्या रचना नाम कन्यका । सन्निवेशस्तयोर्जज्ञे विश्वरूपश्च वीर्यवान् ॥ ४४ ॥
प्रजापती त्वष्ट्याची पत्नी दैत्यकन्या रचना होती. तिच्या गर्भात त्वष्ट्याच्या वीर्याने सन्निवेश आणि अत्यंत पराक्रमी विश्वरूप असे दोन पुत्र जन्मले।
Verse 45
तं वव्रिरे सुरगणा स्वस्रीयं द्विषतामपि । विमतेन परित्यक्ता गुरुणाङ्गिरसेन यत् ॥ ४५ ॥
विश्वरूप हा त्यांच्या शत्रू दैत्यांच्या कन्येचा पुत्र असूनही, देवगणांनी गुरु बृहस्पतीचा अवमान केल्यामुळे त्यागले गेले; तेव्हा ब्रह्मदेवांच्या आज्ञेने त्यांनी विश्वरूपाला पुरोहित म्हणून स्वीकारले।
Frequently Asked Questions
The detail is a visarga map: marriages function as sanctioned channels of secondary creation, showing how cosmic population, administrative deities, and species-lines arise under Brahmā’s plan. The Bhāgavata frames genealogy not as mere history but as a theological chart of how the Lord’s order manifests through prajāpatis and their networks.
The eight Vasus—Droṇa, Prāṇa, Dhruva, Arka, Agni, Doṣa, Vāstu, and Vibhāvasu—represent elemental and functional powers within universal maintenance. Their family lines (e.g., Viśvakarmā from Vāstu; Skanda from Agni) illustrate how specialized cosmic roles (architecture, time divisions, leadership of devas) emerge within dharmic creation.
The curse episode explains the moon’s cyclical waxing and waning and simultaneously transitions the narrative from Dakṣa’s immediate marital distributions to Kaśyapa’s broader progenitive network. It anchors cosmological observation (lunar phases) in moral causality (Dakṣa’s curse) while keeping the focus on population dynamics.
Aditi’s sons include Vivasvān, Aryamā, Pūṣā, Tvaṣṭā, Savitā, Bhaga, Dhātā, Vidhātā, Varuṇa, Mitra, Śatru, and Urukrama. This Āditya line is crucial because it is a primary deva lineage through which the Supreme Lord’s plenary expansion is described as descending, and it sets the stage for conflicts and resolutions involving devas, asuras, and priestly authority (e.g., Viśvarūpa).