Adhyaya 13
Indra’s Brahma-hatyā, Flight from Sin, and Purification by Aśvamedha
वृत्रासुराचा वध झाल्यावर सर्व विश्वाला दिलासा मिळाला; पण इंद्र मात्र एकटाच व्याकुळ झाला. परीक्षिताने कारण विचारल्यावर शुकदेव सांगतात—इंद्राला ब्रह्महत्येचे भय होते; वृत्रासुर ब्राह्मणसदृश मानला जात असल्याने त्याचा वध महापापकारक ठरतो. इंद्राला आठवते की पूर्वी विश्वरूप-वधाचे पाप स्त्रिया, पृथ्वी, वृक्ष आणि जल यांच्यात विभागले गेले होते; पण यावेळी तशी सुटका होईल का, याबद्दल तो साशंक होता. ऋषींनी धीर देऊन सांगितले—अश्वमेध यज्ञाने अंतर्यामी नारायणाला प्रसन्न केल्यास आणि हरिनामाच्या शुद्धीकरण शक्तीने पाप नष्ट होते. वृत्रवधानंतर पाप मूर्तिमंत होऊन भयंकर चांडाळी स्त्रीरूपाने प्रकट झाले व इंद्राचा पाठलाग करू लागले. इंद्र पळून मानसरovarातील कमळनाळीत हजार वर्षे लपून राहिला; त्या काळात नहुषाने तात्पुरते राज्य केले, गर्वाने पतन पावून शापाने सर्प झाला. लक्ष्मीचे सान्निध्य व कठोर विष्णुभक्ती यांमुळे इंद्राचे पाप हळूहळू क्षीण झाले. ब्राह्मणांनी त्याला परत बोलावून अश्वमेध करविला; सूर्योदयाने धुके जसे दूर होते तसे यज्ञाने प्रतिक्रियांचा नाश करून इंद्राचे पद पुनःस्थापित केले. शेवटी फलश्रुती—ही कथा ऐकल्याने मंगल, विजय, दीर्घायुष्य व पापनाश होतो आणि भक्तीद्वारे शुद्धीचा संदेश मिळतो।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच वृत्रे हते त्रयो लोका विना शक्रेण भूरिद । सपाला ह्यभवन् सद्यो विज्वरा निर्वृतेन्द्रिया: ॥ १ ॥
श्री शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: हे राजा, जेव्हा वृत्रासुर मारला गेला, तेव्हा इंद्राला सोडून तिन्ही लोकांचे सर्व लोकपाल आणि रहिवासी त्वरित सुखी आणि संतापमुक्त झाले.
Verse 2
देवर्षिपितृभूतानि दैत्या देवानुगा: स्वयम् । प्रतिजग्मु: स्वधिष्ण्यानि ब्रह्मेशेन्द्रादयस्तत: ॥ २ ॥
त्यानंतर देव, महर्षी, पितर, भूतगण, दैत्य, देवांचे सेवक आणि ब्रह्मा, शिव व इंद्राचे अनुयायी आपापल्या लोकी परतले. जाताना मात्र कोणीही इंद्राशी बोलले नाही.
Verse 3
श्रीराजोवाच इन्द्रस्यानिर्वृतेर्हेतुं श्रोतुमिच्छामि भो मुने । येनासन् सुखिनो देवा हरेर्दु:खं कुतोऽभवत् ॥ ३ ॥
श्रीराजा म्हणाला—हे मुने, इंद्राच्या अस्वस्थतेचे कारण मला ऐकायचे आहे. वृत्रासुरवधाने सर्व देव आनंदित झाले, मग इंद्राला दुःख का झाले?
Verse 4
श्रीशुक उवाच वृत्रविक्रमसंविग्ना: सर्वे देवा: सहर्षिभि: । तद्वधायार्थयन्निन्द्रं नैच्छद् भीतो बृहद्वधात् ॥ ४ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—वृत्रासुराच्या अद्भुत पराक्रमाने सर्व देव आणि ऋषी व्याकुळ झाले. त्यांनी इंद्राला त्याचा वध करण्याची विनंती केली; पण ब्राह्मणवधाच्या भीतीने इंद्राने नकार दिला.
Verse 5
इन्द्र उवाच स्त्रीभूद्रुमजलैरेनो विश्वरूपवधोद्भवम् । विभक्तमनुगृह्णद्भिर्वृत्रहत्यां क्व मार्ज्म्यहम् ॥ ५ ॥
इंद्र म्हणाला—विश्वारूपाचा वध केल्याने मला मोठे पाप लागले होते; पण स्त्रिया, पृथ्वी, वृक्ष आणि जल यांनी कृपा करून ते पाप विभागून घेतले. आता जर मी वृत्रासुर—आणखी एक ब्राह्मण—याचा वध केला, तर त्या पापातून मी कसा मुक्त होऊ?
Verse 6
श्रीशुक उवाच ऋषयस्तदुपाकर्ण्य महेन्द्रमिदमब्रुवन् । याजयिष्याम भद्रं ते हयमेधेन मा स्म भै: ॥ ६ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे ऐकून ऋषींनी महेंद्राला म्हटले, “तुझे कल्याण होवो. भिऊ नकोस. आम्ही तुझ्यासाठी अश्वमेध यज्ञ करू; त्यामुळे ब्राह्मणवधामुळे लागणाऱ्या पापातून तू मुक्त होशील.”
Verse 7
हयमेधेन पुरुषं परमात्मानमीश्वरम् । इष्ट्वा नारायणं देवं मोक्ष्यसेऽपि जगद्वधात् ॥ ७ ॥
ऋषी म्हणाले—हे इंद्रा, अश्वमेध यज्ञाने परमात्मा, पुरुषोत्तम, सर्वेश्वर भगवान नारायण यांची आराधना केलीस तर जगत्-वधासारख्या महापापातूनही तू मुक्त होशील; मग वृत्रासुरासारख्या दैत्यवधाचे काय सांगावे!
Verse 8
ब्रह्महा पितृहा गोघ्नो मातृहाचार्यहाघवान् । श्वाद: पुल्कसको वापि शुद्ध्येरन् यस्य कीर्तनात् ॥ ८ ॥ तमश्वमेधेन महामखेन श्रद्धान्वितोऽस्माभिरनुष्ठितेन । हत्वापि सब्रह्मचराचरं त्वं न लिप्यसे किं खलनिग्रहेण ॥ ९ ॥
ज्याने ब्राह्मणाची, गाईची, वडिलांची, आईची किंवा गुरूंची हत्या केली आहे, तो भगवान नारायणाचे नामस्मरण करून तत्काळ सर्व पापांतून मुक्त होऊ शकतो. चांडाळांसारखे इतर पापी जीवही या मार्गाने शुद्ध होऊ शकतात. आम्ही तुमच्यासाठी महान अश्वमेध यज्ञ करू. जर तुम्ही अशा प्रकारे भगवान नारायणाला प्रसन्न केले, तर तुम्हाला घाबरण्याचे काय कारण आहे?
Verse 9
ब्रह्महा पितृहा गोघ्नो मातृहाचार्यहाघवान् । श्वाद: पुल्कसको वापि शुद्ध्येरन् यस्य कीर्तनात् ॥ ८ ॥ तमश्वमेधेन महामखेन श्रद्धान्वितोऽस्माभिरनुष्ठितेन । हत्वापि सब्रह्मचराचरं त्वं न लिप्यसे किं खलनिग्रहेण ॥ ९ ॥
ज्याने ब्राह्मणाची, गाईची, वडिलांची, आईची किंवा गुरूंची हत्या केली आहे, तो भगवान नारायणाचे नामस्मरण करून तत्काळ सर्व पापांतून मुक्त होऊ शकतो. चांडाळांसारखे इतर पापी जीवही या मार्गाने शुद्ध होऊ शकतात. आम्ही तुमच्यासाठी महान अश्वमेध यज्ञ करू. जर तुम्ही अशा प्रकारे भगवान नारायणाला प्रसन्न केले, तर तुम्हाला घाबरण्याचे काय कारण आहे?
Verse 10
श्रीशुक उवाच एवं सञ्चोदितो विप्रैर्मरुत्वानहनद्रिपुम् । ब्रह्महत्या हते तस्मिन्नाससाद वृषाकपिम् ॥ १० ॥
श्री शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: ऋषींच्या शब्दांनी प्रोत्साहित होऊन, इंद्राने आपला शत्रू वृत्रासुराचा वध केला. तो मारला गेल्यावर, ब्रह्महत्येच्या पापाने इंद्राला ग्रासले.
Verse 11
तयेन्द्र: स्मासहत्तापं निर्वृतिर्नामुमाविशत् । ह्रीमन्तं वाच्यतां प्राप्तं सुखयन्त्यपि नो गुणा: ॥ ११ ॥
देवतांच्या सल्ल्यानुसार इंद्राने वृत्रासुराचा वध केला, परंतु या पापपूर्ण हत्येमुळे त्याला खूप त्रास झाला. इतर देवता आनंदी असल्या तरी, इंद्राला वृत्रासुराच्या वधाने सुख मिळाले नाही. इंद्राचे इतर सद्गुण, जसे की सहनशीलता आणि ऐश्वर्य, त्याच्या दुःखात त्याला मदत करू शकले नाहीत.
Verse 12
तां ददर्शानुधावन्तीं चाण्डालीमिव रूपिणीम् । जरया वेपमानाङ्गीं यक्ष्मग्रस्तामसृक्पटाम् ॥ १२ ॥ विकीर्य पलितान् केशांस्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणीम् । मीनगन्ध्यसुगन्धेन कुर्वतीं मार्गदूषणम् ॥ १३ ॥
इंद्राने पाहिले की साक्षात पाप एका चांडाळ स्त्रीच्या रूपात त्याचा पाठलाग करत आहे. ती खूप म्हातारी दिसत होती आणि तिच्या शरीराचे सर्व अवयव थरथरत होते. क्षयरोगाने ग्रस्त असल्यामुळे तिचे शरीर आणि कपडे रक्ताने माखलेले होते. माशासारख्या असह्य दुर्गंधीने रस्ता दूषित करत ती इंद्राला हाक मारत होती, "थांब! थांब!"
Verse 13
तां ददर्शानुधावन्तीं चाण्डालीमिव रूपिणीम् । जरया वेपमानाङ्गीं यक्ष्मग्रस्तामसृक्पटाम् ॥ १२ ॥ विकीर्य पलितान् केशांस्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणीम् । मीनगन्ध्यसुगन्धेन कुर्वतीं मार्गदूषणम् ॥ १३ ॥
इंद्राने पाहिले की पापस्वरूप चांडाली त्याचा पाठलाग करत आहे. म्हातारपणामुळे ती थरथरत होती, रक्ताने माखलेली होती आणि 'थांब! थांब!' असे ओरडत होती.
Verse 14
नभो गतो दिश: सर्वा: सहस्राक्षो विशाम्पते । प्रागुदीचीं दिशं तूर्णं प्रविष्टो नृप मानसम् ॥ १४ ॥
हे राजा, इंद्र प्रथम आकाशात पळाले, पण तिथेही ती स्त्री मागे होतीच. शेवटी ते वेगाने ईशान्य दिशेला गेले आणि मानस सरोवरात शिरले.
Verse 15
स आवसत्पुष्करनालतन्तू- नलब्धभोगो यदिहाग्निदूत: । वर्षाणि साहस्रमलक्षितोऽन्त: सञ्चिन्तयन् ब्रह्मवधाद्विमोक्षम् ॥ १५ ॥
ब्रह्महत्येच्या पापातून सुटण्याचा विचार करत, इंद्र कमळाच्या देठात हजार वर्षे लपून राहिले. अग्नी पाण्यात येऊ शकत नसल्याने त्यांना अन्नाचा भाग मिळाला नाही.
Verse 16
तावत्त्रिणाकं नहुष: शशास विद्यातपोयोगबलानुभाव: । स सम्पदैश्वर्यमदान्धबुद्धि- र्नीतस्तिरश्चां गतिमिन्द्रपत्न्या ॥ १६ ॥
इंद्र लपलेले असताना, नहुषाने आपल्या तपाच्या जोरावर स्वर्गावर राज्य केले. पण सत्तेच्या गर्वाने आंधळा होऊन त्याने इंद्राच्या पत्नीची इच्छा धरली आणि शापामुळे तो साप बनला.
Verse 17
ततो गतो ब्रह्मगिरोपहूत ऋतम्भरध्याननिवारिताघ: । पापस्तु दिग्देवतया हतौजा- स्तं नाभ्यभूदवितं विष्णुपत्न्या ॥ १७ ॥
विष्णुपत्नी लक्ष्मीच्या रक्षणामुळे आणि सत्याच्या ध्यानामुळे इंद्राचे पाप नष्ट झाले. ब्राह्मणांनी त्याला परत बोलावले आणि तो पुन्हा आपल्या पदावर आरूढ झाला.
Verse 18
तं च ब्रह्मर्षयोऽभ्येत्य हयमेधेन भारत । यथावद्दीक्षञ्चक्रु: पुरुषाराधनेन ह ॥ १८ ॥
हे भारत! महेंद्र स्वर्गलोकात पोहोचताच ब्रह्मर्षी त्याच्याकडे आले आणि परम पुरुषाच्या आराधनेसाठी अश्वमेधयज्ञाची त्याला विधिपूर्वक दीक्षा दिली।
Verse 19
अथेज्यमाने पुरुषे सर्वदेवमयात्मनि । अश्वमेधे महेन्द्रेण वितते ब्रह्मवादिभि: ॥ १९ ॥ स वै त्वाष्ट्रवधो भूयानपि पापचयो नृप । नीतस्तेनैव शून्याय नीहार इव भानुना ॥ २० ॥
नंतर ब्रह्मवादी ऋषींनी महेंद्रासाठी विस्तारित केलेल्या अश्वमेधयज्ञात, सर्वदेवमय आत्मस्वरूप परम पुरुषाची पूजा झाल्याने इंद्राच्या सर्व पापांचे परिणाम शांत झाले। हे नृप! त्वाष्ट्रवधासारखा मोठा पापसंचयही त्या यज्ञाने क्षणात शून्य झाला, जसा सूर्योदयाने धुके नाहीसे होते।
Verse 20
अथेज्यमाने पुरुषे सर्वदेवमयात्मनि । अश्वमेधे महेन्द्रेण वितते ब्रह्मवादिभि: ॥ १९ ॥ स वै त्वाष्ट्रवधो भूयानपि पापचयो नृप । नीतस्तेनैव शून्याय नीहार इव भानुना ॥ २० ॥
नंतर ब्रह्मवादी ऋषींनी महेंद्रासाठी विस्तारित केलेल्या अश्वमेधयज्ञात, सर्वदेवमय आत्मस्वरूप परम पुरुषाची पूजा झाल्याने इंद्राच्या सर्व पापांचे परिणाम शांत झाले। हे नृप! त्वाष्ट्रवधासारखा मोठा पापसंचयही त्या यज्ञाने क्षणात शून्य झाला, जसा सूर्योदयाने धुके नाहीसे होते।
Verse 21
स वाजिमेधेन यथोदितेन वितायमानेन मरीचिमिश्रै: । इष्ट्वाधियज्ञं पुरुषं पुराण- मिन्द्रो महानास विधूतपाप: ॥ २१ ॥
मरीची आदी महर्षींनी नियमांप्रमाणे वाजिमेध (अश्वमेध) यज्ञ विस्तारून अधियज्ञ, पुराण पुरुष—परमात्मा भगवानाची पूजा केली. त्यामुळे इंद्राचे पाप धुतले गेले, त्याने आपले महान पद पुन्हा मिळवले आणि सर्वांनी त्याचा सन्मान केला।
Verse 22
इदं महाख्यानमशेषपाप्मनांप्रक्षालनं तीर्थपदानुकीर्तनम् । भक्त्युच्छ्रयं भक्तजनानुवर्णनंमहेन्द्रमोक्षं विजयं मरुत्वत: ॥ २२ ॥ पठेयुराख्यानमिदं सदा बुधा:शृण्वन्त्यथो पर्वणि पर्वणीन्द्रियम् । धन्यं यशस्यं निखिलाघमोचनंरिपुञ्जयं स्वस्त्ययनं तथायुषम् ॥ २३ ॥
हे महाख्यान सर्व पापांचे प्रक्षालन करणारे, तीर्थपद भगवानाचे कीर्तन करणारे, भक्तीचा उत्कर्ष सांगणारे, इंद्र व वृत्रासुर यांसारख्या भक्तांचे वर्णन करणारे, तसेच महेंद्राची मुक्ती आणि देवांचा विजय दर्शविणारे आहे. म्हणून विद्वानांनी हे सदैव वाचावे आणि प्रत्येक पर्वदिनी ऐकावे. हे धन्य, यशदायक, सर्व पापांचे नाशक, शत्रुजयी, सर्वथा मंगलकारी आणि आयुष्यवर्धक आहे।
Verse 23
इदं महाख्यानमशेषपाप्मनांप्रक्षालनं तीर्थपदानुकीर्तनम् । भक्त्युच्छ्रयं भक्तजनानुवर्णनंमहेन्द्रमोक्षं विजयं मरुत्वत: ॥ २२ ॥ पठेयुराख्यानमिदं सदा बुधा:शृण्वन्त्यथो पर्वणि पर्वणीन्द्रियम् । धन्यं यशस्यं निखिलाघमोचनंरिपुञ्जयं स्वस्त्ययनं तथायुषम् ॥ २३ ॥
या महाख्यानात भगवंत नारायणाचे तीर्थपद-कीर्तन, भक्तीची उन्नती व महिमा, इंद्र व वृत्रासुर यांसारख्या भक्तजनांचे वर्णन, तसेच इंद्राचा पापबंधनातून मोक्ष व दैत्यांवरील विजय सांगितला आहे. हे प्रसंग समजल्याने सर्व पापक्षालन होते; म्हणून विद्वान नेहमी याचे वाचन करतात व पर्वकाळी श्रवण-कीर्तन करतात. ही कथा धन्य, यशदायी, सर्वपापमोचक, शत्रुविजयी, सर्वथा मंगल व आयुष्यवर्धक आहे।
Frequently Asked Questions
Indra’s grief arises from brahma-hatyā: Vṛtrāsura is treated as brāhmaṇa-like due to spiritual qualification, so the act of killing—though politically necessary for cosmic order—creates severe karmic reaction. The chapter emphasizes that worldly victory does not cancel moral causality; only purification through devotion to Nārāyaṇa (supported by yajña and the holy name) can dissolve the reaction.
The pursuing caṇḍāla woman is pāpa personified—an embodied depiction of karmic reaction that relentlessly follows the doer. The imagery teaches that sin is not merely social guilt but a subtle force that attaches to action until neutralized by proper atonement aligned with devotion, especially Viṣṇu worship and nāma-smaraṇa.
Indra’s reactions diminish through strict worship of Lord Viṣṇu and divine protection associated with Lakṣmī at Mānasa-sarovara, and are finally nullified when brāhmaṇas conduct the aśvamedha-yajña to please the Supreme Lord. The text also underscores that chanting Nārāyaṇa’s name is intrinsically purifying—even for the gravest sins—when approached with genuine devotion.
Nahuṣa temporarily receives the capacity to rule heaven while Indra hides. Overpowered by opulence and pride, he makes improper advances toward Indra’s wife and is cursed by a brāhmaṇa, resulting in his fall and transformation into a serpent—illustrating how adhikāra without humility leads to degradation.