Adhyaya 9
Jaḍa Bharata’s Birth, Feigned Madness, and Protection by Goddess Kālī
भरत महाराजांच्या पूर्वजन्मातील पतन व हरिणदेहाच्या कथेनंतर हा अध्याय त्यांच्या शुद्ध ब्राह्मण (आंगिरस) कुळात पुनर्जन्माने सुरू होतो. भगवंताच्या विशेष कृपेने त्यांना पूर्वस्मृती राहते; अधःपात करणाऱ्या संगतीची भीती वाटल्याने ते लोकांसमोर मंद, बहिरे व उन्मत्तासारखे वागतात आणि म्हणून ‘जड भरत’ म्हणून ओळखले जातात. प्रेमळ वडिलांचे शिक्षणाचे प्रयत्न निष्फळ ठरतात; वडिलांच्या निधनानंतर कर्मकांडपरायण सावत्र भावंडे त्यांच्या परमार्थस्थितीला मूर्खपणा समजून उपेक्षा व शोषण करतात. जड भरत अपमान सहन करतात, जे मिळेल ते अन्न स्वीकारतात आणि देहद्वंद्वांत समभाव राखतात. पुढे शूद्र दरोडेखोर भद्र कालीसाठी ‘नर-पशु’ बळी देण्यासाठी त्यांना पकडून विधीपूर्वक सज्ज करतात व तलवार उगारतात; महान वैष्णवाच्या हत्येच्या प्रयत्नाने क्रुद्ध झालेली देवी काली प्रकट होऊन दरोडेखोरांचा संहार करते. यामुळे भागवतातील सिद्धांत स्पष्ट होतो—भगवान व त्यांची शक्ति अहिंसक भक्तांचे रक्षण करतात; तसेच जड भरतांची गूढ आध्यात्मिक महिमा पुढील उपदेशासाठी अधोरेखित होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ कस्यचिद् द्विजवरस्याङ्गिर:प्रवरस्य शमदमतप:स्वाध्यायाध्ययनत्यागसन्तोषतितिक्षाप्रश्रयविद्यानसूयात्मज्ञानानन्दयुक्तस्यात्मसदृशश्रुतशीलाचाररूपौदार्यगुणा नव सोदर्या अङ्गजा बभूवुर्मिथुनं च यवीयस्यां भार्यायाम् ॥ १ ॥ यस्तु तत्र पुमांस्तं परमभागवतं राजर्षिप्रवरं भरतमुत्सृष्टमृगशरीरं चरमशरीरेण विप्रत्वं गतमाहु: ॥ २ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—मृगदेह त्यागल्यानंतर परमभागवत भरत महाराज अतिशय शुद्ध ब्राह्मणकुळात जन्मले. तो ब्राह्मण अङ्गिरा-वंशातील श्रेष्ठ द्विज होता; त्याच्यात शम-दम, तप, स्वाध्याय, वेदाध्ययन, त्याग, संतोष, तितिक्षा, नम्रता, विद्या, अनसूया, आत्मज्ञान व आनंद असे गुण होते आणि तो सदैव प्रभूच्या भक्तिसेवेत लीन असे. पहिल्या पत्नीपासून त्याला नऊ समान गुणवान पुत्र झाले आणि धाकट्या पत्नीपासून जुळी संतती—एक पुत्र व एक कन्या—झाली. त्या पुत्रालाच परमभागवत व राजर्षींमध्ये श्रेष्ठ भरत म्हणतात; मृगदेह सोडून त्याने अंतिम देहात ब्राह्मणत्व प्राप्त केले.
Verse 2
श्रीशुक उवाच अथ कस्यचिद् द्विजवरस्याङ्गिर:प्रवरस्य शमदमतप:स्वाध्यायाध्ययनत्यागसन्तोषतितिक्षाप्रश्रयविद्यानसूयात्मज्ञानानन्दयुक्तस्यात्मसदृशश्रुतशीलाचाररूपौदार्यगुणा नव सोदर्या अङ्गजा बभूवुर्मिथुनं च यवीयस्यां भार्यायाम् ॥ १ ॥ यस्तु तत्र पुमांस्तं परमभागवतं राजर्षिप्रवरं भरतमुत्सृष्टमृगशरीरं चरमशरीरेण विप्रत्वं गतमाहु: ॥ २ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजन्, मृगदेहाचा त्याग करून भरत महाराज अतिशय शुद्ध ब्राह्मणकुळात जन्मले. अङ्गिरा-वंशातील एक श्रेष्ठ द्विज होते; त्यांच्यात शम-दम, तप, स्वाध्याय, दान-त्याग, संतोष, तितिक्षा, नम्रता, विद्या, अनसूया, आत्मज्ञान आणि भगवद्भक्तीचा आनंद होता. पहिल्या पत्नीपासून त्यांना समान गुणांचे नऊ पुत्र झाले आणि दुसऱ्या पत्नीपासून जुळी संतती—भाऊ व बहीण—झाली. त्या जुळ्यांतील पुत्र परम भागवत व राजर्षींमध्ये श्रेष्ठ भरत म्हणून प्रसिद्ध झाला; हीच मृगदेह त्यागानंतरची त्याची जन्मकथा आहे.
Verse 3
तत्रापि स्वजनसङ्गाच्च भृशमुद्विजमानो भगवत: कर्मबन्धविध्वंसनश्रवणस्मरणगुणविवरणचरणारविन्दयुगलं मनसा विदधदात्मन: प्रतिघातमाशङ्कमानो भगवदनुग्रहेणानुस्मृतस्वपूर्वजन्मावलिरात्मानमुन्मत्तजडान्धबधिरस्वरूपेण दर्शयामास लोकस्य ॥ ३ ॥
तेथेही तो स्वजनांच्या संगतीने फारच घाबरत असे, कारण पुन्हा पतन होईल अशी भीती होती. तो मनाने सतत भगवंतांच्या चरणकमलांचे ध्यान करीत आणि कर्मबंधन नष्ट करणाऱ्या प्रभूच्या गुणांचे श्रवण-स्मरण करीत असे. भगवदनुग्रहाने त्याला पूर्वजन्माची आठवण होती; म्हणून लोकांसमोर त्याने स्वतःला उन्मत्त, जड, आंधळा व बहिरा असा दाखवला, जेणेकरून कोणी त्याच्याशी बोलू नये आणि तो कुसंगापासून वाचावा।
Verse 4
तस्यापि ह वा आत्मजस्य विप्र: पुत्रस्नेहानुबद्धमना आसमावर्तनात्संस्कारान् यथोपदेशं विदधान उपनीतस्य च पुन: शौचाचमनादीन् कर्मनियमाननभिप्रेतानपि समशिक्षयदनुशिष्टेन हि भाव्यं पितु: पुत्रेणेति ॥ ४ ॥
त्या ब्राह्मणाच्या मनात आपल्या पुत्र जडभरताबद्दल फार स्नेह होता, म्हणून तो त्याच्यावर आसक्त होता. जडभरत गृहस्थाश्रमास योग्य नव्हता; म्हणून पित्याने ब्रह्मचर्याश्रमाच्या समाप्तीपर्यंतच संस्कार यथाविधी करून घेतले. जडभरताला इच्छा नसतानाही ‘पुत्राने पित्याच्या शिकवणुकीनेच घडले पाहिजे’ असे मानून पित्याने त्याला शौच, आचमन इत्यादी कर्मनियमही शिकवले।
Verse 5
स चापि तदु ह पितृसन्निधावेवासध्रीचीनमिव स्म करोति छन्दांस्यध्यापयिष्यन्सह व्याहृतिभि: सप्रणवशिरस्त्रिपदीं सावित्रीं ग्रैष्मवासन्तिकान्मासानधीयानमप्यसमवेतरूपं ग्राहयामास ॥ ५ ॥
जडभरत पित्याच्या समोर मूर्खासारखा वागत असे, जरी पिता त्याला वैदिक ज्ञान नीट शिकवू पाहत होते. तो उलटसुलट वर्तन करीत, जेणेकरून पित्याला कळावे की हा शिक्षेस अयोग्य आहे आणि पुढचा प्रयत्न सोडावा. जसे शौचानंतर हात धुवायला सांगितले तर तो आधीच धुऊन टाकीत असे. तरीही पिता वसंत-ग्रीष्म असे चार महिने ओंकार व व्याहृतींसह त्रिपदी सावित्री (गायत्री) शिकवू पाहत राहिले, पण यश आले नाही।
Verse 6
एवं स्वतनुज आत्मन्यनुरागावेशितचित्त: शौचाध्ययनव्रतनियमगुर्वनलशुश्रूषणाद्यौपकुर्वाणककर्माण्यनभियुक्तान्यपि समनुशिष्टेन भाव्यमित्यसदाग्रह: पुत्रमनुशास्य स्वयं तावद् अनधिगतमनोरथ: कालेनाप्रमत्तेन स्वयं गृह एव प्रमत्त उपसंहृत: ॥ ६ ॥
अशा रीतीने आपल्या पुत्रावरच्या अनुरागाने त्या ब्राह्मणाचे चित्त पूर्णपणे गुंतले होते. ‘पुत्राने शौच, अध्ययन, व्रत-नियम, गुरुसेवा, अग्निहोत्र इत्यादी ब्रह्मचर्याचे नियम शिकलेच पाहिजेत’ असा त्याचा हट्ट होता, जरी पुत्र त्यात प्रवृत्त नव्हता. तो सतत अनुशासन करीत राहिला, पण त्याची मनोकामना पूर्ण झाली नाही. इतरांप्रमाणे घराच्या आसक्तीत तो मृत्यू विसरून प्रमत्त झाला; परंतु काळ कधीच प्रमत्त नसतो—योग्य वेळी तो आला आणि त्याला घरातच घेऊन गेला।
Verse 7
अथ यवीयसी द्विजसती स्वगर्भजातं मिथुनं सपत्न्या उपन्यस्य स्वयमनुसंस्थया पतिलोकमगात् ॥ ७ ॥
त्यानंतर ब्राह्मणाची धाकटी पत्नी आपल्या गर्भातून जन्मलेल्या जुळ्या मुलांना—मुलगा व मुलगी—मोठ्या पत्नीच्या स्वाधीन करून, स्वेच्छेने सती जाऊन पतिलोकास गेली।
Verse 8
पितर्युपरते भ्रातर एनमतत्प्रभावविदस्त्रय्यां विद्यायामेव पर्यवसितमतयो न परविद्यायां जडमतिरिति भ्रातुरनुशासननिर्बन्धान्न्यवृत्सन्त ॥ ८ ॥
पित्याच्या निधनानंतर जडभरताला जडबुद्धी समजणारे त्याचे नऊ सावत्र भाऊ, त्रयी-वेदविद्येतच रमत राहिले; पराविद्या (भगवद्भक्ती) त्याला शिकवली नाही आणि वडिलांचा शिक्षणप्रयत्नही सोडून दिला।
Verse 9
स च प्राकृतैर्द्विपदपशुभिरुन्मत्तजडबधिरमूकेत्यभिभाष्यमाणो यदा तदनुरूपाणि प्रभाषते कर्माणि च कार्यमाण: परेच्छया करोति विष्टितो वेतनतो वा याच्ञया यदृच्छया वोपसादितमल्पं बहु मृष्टं कदन्नं वाभ्यवहरति परं नेन्द्रियप्रीतिनिमित्तम् । नित्यनिवृत्तनिमित्तस्वसिद्धविशुद्धानुभवानन्दस्वात्मलाभाधिगम: सुखदु:खयोर्द्वन्द्वनिमित्तयोरसम्भावितदेहाभिमान: ॥ ९ ॥ शीतोष्णवातवर्षेषु वृष इवानावृताङ्ग: पीन: संहननाङ्ग: स्थण्डिलसंवेशनानुन्मर्दनामज्जनरजसा महामणिरिवानभिव्यक्तब्रह्मवर्चस: कुपटावृतकटिरुपवीतेनोरुमषिणा द्विजातिरिति ब्रह्मबन्धुरिति संज्ञयातज्ज्ञजनावमतो विचचार ॥ १० ॥
ते प्राकृत द्विपद-पशु त्याला उन्मत्त, जड, बधिर, मूक असे म्हणत अपमान करीत; तरी तो त्यांच्या अनुरूप बोलत आणि त्यांच्या इच्छेप्रमाणे काम करीत. भिक्षा, मजुरी किंवा यदृच्छेने जे मिळे—थोडेबहुत, चविष्ट किंवा बेचव, शिळे किंवा कदन्न—ते तो स्वीकारून खात असे; इंद्रियसुखासाठी नव्हे. देहाभिमानातून नित्य निवृत्त होऊन तो शुद्ध अनुभवानंदस्वरूप आत्मलाभात स्थित असल्याने सुख-दुःखाचे द्वंद्व त्याला बाधत नसे।
Verse 10
स च प्राकृतैर्द्विपदपशुभिरुन्मत्तजडबधिरमूकेत्यभिभाष्यमाणो यदा तदनुरूपाणि प्रभाषते कर्माणि च कार्यमाण: परेच्छया करोति विष्टितो वेतनतो वा याच्ञया यदृच्छया वोपसादितमल्पं बहु मृष्टं कदन्नं वाभ्यवहरति परं नेन्द्रियप्रीतिनिमित्तम् । नित्यनिवृत्तनिमित्तस्वसिद्धविशुद्धानुभवानन्दस्वात्मलाभाधिगम: सुखदु:खयोर्द्वन्द्वनिमित्तयोरसम्भावितदेहाभिमान: ॥ ९ ॥ शीतोष्णवातवर्षेषु वृष इवानावृताङ्ग: पीन: संहननाङ्ग: स्थण्डिलसंवेशनानुन्मर्दनामज्जनरजसा महामणिरिवानभिव्यक्तब्रह्मवर्चस: कुपटावृतकटिरुपवीतेनोरुमषिणा द्विजातिरिति ब्रह्मबन्धुरिति संज्ञयातज्ज्ञजनावमतो विचचार ॥ १० ॥
थंडी‑उन्हाळा, वारा व पावसात तो बैलासारखा अंग झाकत नसे; देह पुष्ट व सुदृढ होता. तो जमिनीवरच झोपे, तेल लावीत नसे, स्नानही करीत नसे. धूळ‑मळामुळे देह मलिन असल्याने त्याचे ब्रह्मतेज जणू मौल्यवान रत्नावरची माती झाकावी तसे आच्छादित होते. कमरेला मळका कौपीन व काळसर उपवीत धारण करून, ब्राह्मणकुळात जन्मला म्हणून लोक त्याला ‘ब्रह्मबंधु’ इत्यादी म्हणत अवमान करीत; अशा तिरस्कारात तो इकडे‑तिकडे भटकत राहिला।
Verse 11
यदा तु परत आहारं कर्मवेतनत ईहमान: स्वभ्रातृभिरपि केदारकर्मणि निरूपितस्तदपि करोति किन्तु न समं विषमं न्यूनमधिकमिति वेद कणपिण्याकफलीकरणकुल्माषस्थालीपुरीषादीन्यप्यमृतवदभ्यवहरति ॥ ११ ॥
जडभरत फक्त अन्नासाठीच काम करी. म्हणून सावत्र भाऊ त्याला शेतकामाला लावत; पण सम‑विषम, कमी‑जास्त याचा भेद त्याला कळत नसे. ते त्याला तुटलेला तांदूळ, तेलखळी, कोंडा, किडलेले धान्य व भांड्याला चिकटून जळलेले कणही देत; तरी तो ते अमृतासारखे आनंदाने स्वीकारून खात असे।
Verse 12
अथ कदाचित्कश्चिद् वृषलपतिर्भद्रकाल्यै पुरुषपशुमालभतापत्यकाम: ॥ १२ ॥
एकदा शूद्रकुळातून आलेला दरोडेखोरांचा नेता पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने भद्रकाली देवीची उपासना करण्यासाठी एका मंदबुद्धी पुरुषाला, पशूसमान मानून, बळी देऊ पाहू लागला।
Verse 13
तस्य ह दैवमुक्तस्य पशो: पदवीं तदनुचरा: परिधावन्तो निशि निशीथसमये तमसाऽऽवृतायामनधिगतपशव आकस्मिकेन विधिना केदारान् वीरासनेन मृगवराहादिभ्य: संरक्षमाणमङ्गिर:प्रवरसुतमपश्यन् ॥ १३ ॥
तो बलिपशू दैवयोगाने सुटून गेल्यावर त्याचे अनुचर मध्यरात्रीच्या घन अंधारात सर्वत्र धावले; पण तो सापडला नाही. भटकत-भटकत ते एका भातशेतात आले आणि अङ्गिरा वंशातील श्रेष्ठ पुत्र जडभरत उंच जागी वीरासनात बसून हरिण व रानडुकरांच्या हल्ल्यापासून शेताचे रक्षण करताना दिसले।
Verse 14
अथ त एनमनवद्यलक्षणमवमृश्य भर्तृकर्मनिष्पत्तिं मन्यमाना बद्ध्वा रशनया चण्डिकागृहमुपनिन्युर्मुदा विकसितवदना: ॥ १४ ॥
मग त्यांनी जडभरताचे निर्दोष लक्षण पाहून त्याला ‘पुरुषपशू’साठी योग्य समजले आणि स्वामीचे कार्य सिद्ध होईल असे मानून त्याला दोरीने बांधले. आनंदाने फुललेल्या चेहऱ्यांनी ते त्याला चंडिका (काली)च्या मंदिरात घेऊन गेले।
Verse 15
अथ पणयस्तं स्वविधिनाभिषिच्याहतेन वाससाऽऽच्छाद्य भूषणालेपस्रक्तिलकादिभिरुपस्कृतं भुक्तवन्तं धूपदीपमाल्यलाजकिसलयाङ्कुरफलोपहारोपेतया वैशससंस्थयामहता गीतस्तुतिमृदङ्गपणवघोषेण च पुरुषपशुं भद्रकाल्या: पुरत उपवेशयामासु: ॥ १५ ॥
मग त्या चोरांनी आपल्या कल्पित विधीनुसार जडभरताला स्नान घालून नवे वस्त्र नेसवले, दागिन्यांनी सजवले, सुगंधी लेप लावला, टिळक-चंदन व माळा घातल्या. त्याला तृप्त होईपर्यंत भोजन घातले आणि धूप-दीप, पुष्पमाळा, लाजा, कोवळी पाने, अंकुर, फळे-फुले इत्यादी अर्पून भद्रकालीची पूजा केली. मोठ्या गीत-स्तुती व मृदंग-पणवाच्या घोषात त्या ‘पुरुषपशू’ला देवीसमोर बसवले।
Verse 16
अथ वृषलराजपणि: पुरुषपशोरसृगासवेन देवीं भद्रकालीं यक्ष्यमाणस्तदभिमन्त्रितमसिमतिकरालनिशितमुपाददे ॥ १६ ॥
तेव्हा वृषलराजाचा एक चोर, पुरोहितासारखा वागून, ‘पुरुषपशू’ जडभरताच्या रक्तरूपी आसवाने भद्रकाली देवीचे यजन करायला सिद्ध झाला. त्याने भद्रकालीच्या मंत्राने अभिमंत्रित अतिभयानक व तीक्ष्ण तलवार उचलली।
Verse 17
इति तेषां वृषलानां रजस्तम:प्रकृतीनां धनमदरजउत्सिक्तमनसां भगवत्कलावीरकुलं कदर्थीकृत्योत्पथेन स्वैरं विहरतां हिंसाविहाराणां कर्मातिदारुणं यद्ब्रह्मभूतस्य साक्षाद्ब्रह्मर्षिसुतस्य निर्वैरस्य सर्वभूतसुहृद: सूनायामप्यननुमतमालम्भनं तदुपलभ्य ब्रह्मतेजसातिदुर्विषहेण दन्दह्यमानेन वपुषा सहसोच्चचाट सैव देवी भद्रकाली ॥ १७ ॥
जेव्हा त्या रज आणि तमोगुणी लुटारूंनी सर्व प्राणिमात्रांचे मित्र असलेल्या जड भरताचा बळी देण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा देवी भद्रकाली ते सहन करू शकली नाही. ती मूर्तीतून बाहेर पडली, तिचे शरीर क्रोधाने आणि ब्रह्मतेजाने जळत होते.
Verse 18
भृशममर्षरोषावेशरभसविलसितभ्रुकुटिविटपकुटिलदंष्ट्रारुणेक्षणाटोपातिभयानकवदना हन्तुकामेवेदं महाट्टहासमतिसंरम्भेण विमुञ्चन्ती तत उत्पत्य पापीयसां दुष्टानां तेनैवासिना विवृक्णशीर्ष्णां गलात्स्रवन्तमसृगासवमत्युष्णं सह गणेन निपीयातिपानमदविह्वलोच्चैस्तरां स्वपार्षदै: सह जगौ ननर्त च विजहार च शिर:कन्दुकलीलया ॥ १८ ॥
अतिशय संतापलेल्या देवीने आपले भयंकर दात आणि लाल डोळे दाखवले. तिने त्याच तलवारीने त्या सर्व पाप्यांची मुंडकी छाटली आणि आपल्या सहकाऱ्यांसह त्यांचे गरम रक्त पिऊन, त्यांच्या कापलेल्या डोक्यांशी चेंडूसारखे खेळू लागली.
Verse 19
एवमेव खलु महदभिचारातिक्रम: कार्त्स्न्येनात्मने फलति ॥ १९ ॥
महापुरूषांचा अपमान केल्यास, अपराध्याचा अशा प्रकारे पूर्णपणे नाश होतो.
Verse 20
न वा एतद्विष्णुदत्त महदद्भुतं यदसम्भ्रम: स्वशिरश्छेदन आपतितेऽपि विमुक्तदेहाद्यात्मभावसुदृढहृदयग्रन्थीनां सर्वसत्त्वसुहृदात्मनां निर्वैराणां साक्षाद्भगवतानिमिषारिवरायुधेनाप्रमत्तेन तैस्तैर्भावै: परिरक्ष्यमाणानां तत्पादमूलमकुतश्चिद्भयमुपसृतानां भागवतपरमहंसानाम् ॥ २० ॥
शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: हे विष्णूदत्त (परीक्षित)! जे भक्त देहबुद्धीपासून मुक्त आहेत आणि भगवंतांच्या चरणांशी शरण आले आहेत, ते मृत्यूसमोरही डगमगत नाहीत, कारण भगवान स्वतः त्यांचे रक्षण करतात.
Frequently Asked Questions
Having remembered his prior fall due to misplaced attachment and association, he feared renewed entanglement through social interaction with non-devotees. By adopting jaḍa-vṛtti (a deliberate appearance of incapacity), he prevented others from drawing him into household ambitions, debate, or worldly obligations, while internally remaining absorbed in nāma-kīrtana and meditation on the Lord’s lotus feet. The Bhāgavatam presents this as a protective discipline: external anonymity safeguards internal bhakti.
Bhadra Kālī is a fierce manifestation of the Lord’s external potency (śakti) functioning within dharma to punish adharma. The dacoits, driven by rajo-guṇa and tamo-guṇa and greedy for wealth, violate Vedic injunctions by attempting to sacrifice a self-realized brāhmaṇa devotee. Their act constitutes grave aparādha; therefore Kālī, intolerant of the offense to a great Vaiṣṇava, manifests from the deity form and executes immediate justice using the same sword intended for the devotee.
The chapter culminates in Śukadeva’s principle: those who know the self as distinct from the body, are free from the heart-knot (hṛdaya-granthi), are engaged in welfare for all beings, and never contemplate harming anyone are protected by the Supreme Lord, who acts as kāla and as the wielder of Sudarśana. Such devotees remain unagitated even under threat of death because their shelter is the Lord’s lotus feet, not bodily survival.