Adhyaya 6
Ṛṣabhadeva’s Indifference to Siddhis, Vigilance Toward the Mind, and the Kali-yuga Rise of Anti-Vedic धर्म
मागील अध्यायांतील ऋषभदेव-चरित्र पुढे चालते. परीक्षित विचारतो—परम शुद्ध भक्ताला स्वभावतः सिद्धी मिळूनही तो त्या का दुर्लक्षतो? शुकदेव मनाची अविश्वसनीयता सांगतो—जसे शिकाऱ्याच्या ताब्यातील प्राणी; शिव व सौभरीसारखे थोरही विचलित झाले, म्हणून साधकाने सतत जागरूक राहावे. ऋषभदेव अवधूतासारखे वागतात—मूढासारखे दिसणे, नग्न भ्रमण, तोंडात दगड ठेवणे—यातून योगींना सूक्ष्मदेहाची आसक्ती सोडून भगवद्-चेतनेत खरा संन्यास किती अंतिम आहे हे शिकवतात. वनाग्नीने देहांत झाल्यासारखा प्रसंग त्यांच्या लीलेंची उपदेशकता दाखवतो. पुढे कलियुग-भविष्यवाणी—अर्हत राजा बाह्य अनुकरण करून वेदविरोधी मत (येथे जैनधर्माची सुरुवात) प्रस्थापित करतो; त्यामुळे शौच, पूजा व वेदप्रामाण्य नाकारणारे पाषंड वाढतात. शेवटी ऋषभदेवांचे मंगलगान—त्यांच्या लीलांचे श्रवण-कीर्तन शुद्ध भक्ती देते; मुकुंद-सेवेपुढे मुक्तीही तुच्छ ठरते.
Shlokas
Verse 1
ऋषिरुवाच सत्यमुक्तं किन्त्विह वा एके न मनसोऽद्धा विश्रम्भमनवस्थानस्य शठकिरात इव सङ्गच्छन्ते ॥ २ ॥
ऋषी म्हणाले—तू सत्य बोललास; पण येथे काही जण चंचल मनावर पूर्ण विश्वास ठेवत नाहीत, जसा धूर्त शिकारी शिकाराबाबतही सावध असतो।
Verse 2
ऋषिरुवाच सत्यमुक्तं किन्त्विह वा एके न मनसोऽद्धा विश्रम्भमनवस्थानस्य शठकिरात इव सङ्गच्छन्ते ॥ २ ॥
ऋषी म्हणाले—हे राजन्, तू बरोबर बोललास। जसा धूर्त शिकारी प्राणी पकडूनही त्यांच्यावर विश्वास ठेवत नाही—ते पळून जातील म्हणून—तसा उन्नत साधक मनावर विश्वास ठेवत नाही आणि त्याची चाल सतत पाहतो।
Verse 3
तथा चोक्तम्— न कुर्यात्कर्हिचित्सख्यं मनसि ह्यनवस्थिते । यद्विश्रम्भाच्चिराच्चीर्णं चस्कन्द तप ऐश्वरम् ॥ ३ ॥
म्हणूनच सांगितले आहे—अस्थिर मनाशी कधी मैत्री करू नये. मनावर अति विश्वास ठेवला तर दीर्घ तप आणि ऐश्वर्यही ढासळते।
Verse 4
नित्यं ददाति कामस्यच्छिद्रं तमनु येऽरय: । योगिन: कृतमैत्रस्य पत्युर्जायेव पुंश्चली ॥ ४ ॥
जो योगी मनाशी मैत्री करून त्याला मोकळीक देतो, त्याचे मन काम-क्रोध-लोभ अशा शत्रूंना नेहमीच संधी देते; जशी पतिव्रता नसलेली स्त्री परपुरुषांमुळे पतीचा नाश घडवते।
Verse 5
कामो मन्युर्मदो लोभ: शोकमोहभयादय: । कर्मबन्धश्च यन्मूल: स्वीकुर्यात्को नु तद् बुध: ॥ ५ ॥
काम, क्रोध, मद, लोभ, शोक, मोह, भय इत्यादी मनापासूनच उत्पन्न होतात; आणि यांच्यामुळे कर्मबंधन होते. मग कोण शहाणा मनावर विश्वास ठेवेल?
Verse 6
अथैवमखिललोकपालललामोऽपि विलक्षणैर्जडवदवधूतवेषभाषाचरितैरविलक्षितभगवत्प्रभावो योगिनां साम्परायविधिमनुशिक्षयन् स्वकलेवरं जिहासुरात्मन्यात्मानमसंव्यवहितमनर्थान्तरभावेनान्वीक्षमाण उपरतानुवृत्तिरुपरराम ॥ ६ ॥
भगवान ऋषभदेव हे या विश्वातील सर्व राजे आणि सम्राटांचे मुकुटमणी होते, तरीही अवधूताचा वेष आणि भाषा धारण करून त्यांनी जड आणि भौतिक बंधनात असल्यासारखे वर्तन केले. परिणामी, कोणालाही त्यांचे दिव्य ऐश्वर्य पाहता आले नाही. योग्यांनी देहत्याग कसा करावा हे शिकवण्यासाठीच त्यांनी हे वर्तन स्वीकारले होते. तरीही, भगवान वासुदेव कृष्णाचा पूर्ण विस्तार म्हणून त्यांनी आपली मूळ स्थिती कायम ठेवली.
Verse 7
तस्य ह वा एवं मुक्तलिङ्गस्य भगवत ऋषभस्य योगमायावासनया देह इमां जगतीमभिमानाभासेन सङ्क्रममाण: कोङ्कवेङ्ककुटकान्दक्षिणकर्णाटकान्देशान् यदृच्छयोपगत: कुटकाचलोपवन आस्यकृताश्मकवल उन्माद इव मुक्तमूर्धजोऽसंवीत एव विचचार ॥ ७ ॥
वास्तविक पाहता भगवान ऋषभदेव यांना कोणतेही भौतिक शरीर नव्हते, परंतु योगमायेमुळे ते आपल्या शरीराला भौतिक मानत होते. ते एका सामान्य मनुष्याप्रमाणे लीला करत असल्याने त्यांनी देहाभिमान सोडून दिला होता. या तत्त्वाचे पालन करत ते जगभर संचार करू लागले. प्रवास करत असताना ते दक्षिण भारतातील कर्नाटक प्रांतात आले आणि कोंक, वेंक व कुटक या प्रदेशांतून गेले. अशा प्रकारे प्रवास करण्याची त्यांची कोणतीही योजना नव्हती, परंतु ते कुटकाचलाजवळ पोहोचले आणि तेथील एका अरण्यात प्रवेश केला. त्यांनी तोंडात दगड ठेवले आणि नग्न अवस्थेत, वेड्याप्रमाणे विस्कटलेल्या केसांसह वनात भटकू लागले.
Verse 8
अथ समीरवेगविधूतवेणुविकर्षणजातोग्रदावानलस्तद्वनमालेलिहान: सह तेन ददाह ॥ ८ ॥
ते भटकत असतानाच जंगलात भीषण आग लागली. वाऱ्याच्या वेगामुळे बांबूंच्या घर्षणामुळे ही आग लागली होती. त्या आगीत कुटकाचलाजवळील संपूर्ण जंगल आणि भगवान ऋषभदेव यांचे शरीर जळून खाक झाले.
Verse 9
यस्य किलानुचरितमुपाकर्ण्य कोङ्कवेङ्ककुटकानां राजार्हन्नामोपशिक्ष्य कलावधर्म उत्कृष्यमाणे भवितव्येन विमोहित: स्वधर्मपथमकुतोभयमपहाय कुपथपाखण्डमसमञ्जसं निजमनीषया मन्द: सम्प्रवर्तयिष्यते ॥ ९ ॥
शुकदेव गोस्वामी महाराज परीक्षितांना म्हणाले: हे राजा, कोंक, वेंक आणि कुटक या प्रदेशांचा राजा अर्हत याने ऋषभदेवांच्या कार्याविषयी ऐकले आणि ऋषभदेवांच्या तत्त्वांचे अनुकरण करून धर्माची एक नवीन पद्धत सुरू केली. कलियुगाचा फायदा घेत, राजा अर्हतने मोहित होऊन सुरक्षित असे वैदिक नियम सोडून दिले आणि वेदांच्या विरोधात एक नवीन कल्पित धर्मपद्धती तयार केली. ती जैन धर्माची सुरुवात होती. इतर अनेक तथाकथित धर्मांनी या नास्तिक पद्धतीचे अनुसरण केले.
Verse 10
येन ह वाव कलौ मनुजापसदा देवमायामोहिता: स्वविधिनियोगशौचचारित्रविहीना देवहेलनान्यपव्रतानि निजनिजेच्छया गृह्णाना अस्नानानाचमनाशौचकेशोल्लुञ्चनादीनि कलिनाधर्मबहुलेनोपहतधियो ब्रह्मब्राह्मणयज्ञपुरुषलोकविदूषका: प्रायेण भविष्यन्ति ॥ १० ॥
माणसांमधील अधम आणि भगवंताच्या मायेने मोहित झालेले लोक मूळ वर्णाश्रम-धर्म आणि त्याचे नियम व कायदे सोडून देतील. ते दिवसातून तीन वेळा स्नान करणे आणि भगवंताची पूजा करणे सोडून देतील. स्वच्छता सोडून आणि भगवंताकडे दुर्लक्ष करून, ते निरर्थक तत्त्वे स्वीकारतील. नियमित स्नान न केल्यामुळे किंवा तोंड न धुतल्यामुळे ते नेहमी अशुद्ध राहतील आणि ते आपले केस उपटून काढतील. एका कल्पित धर्माचे पालन करून ते भरभराटीस येतील. या कलियुगात लोक अधार्मिक पद्धतींकडे अधिक कललेले असतात. परिणामी हे लोक स्वाभाविकपणे वैदिक अधिकार, वैदिक अनुयायी, ब्राह्मण, भगवान आणि भक्तांची निंदा करतील.
Verse 11
ते च ह्यर्वाक्तनया निजलोकयात्रयान्धपरम्परयाऽऽश्वस्तास्तमस्यन्धे स्वयमेव प्रपतिष्यन्ति ॥ ११ ॥
अधम लोक घोर अज्ञानाने वेदमार्गापासून ढळलेली धर्मपद्धती घडवितात; मनकल्पनेच्या मागे लागून ते आपोआपच घोर अंधकारात पडतात।
Verse 12
अयमवतारो रजसोपप्लुतकैवल्योपशिक्षणार्थ: ॥ १२ ॥
हा अवतार रजोगुणाने आच्छादित जनांना कैवल्य-तत्त्वाचे उपदेश देण्यासाठी आहे।
Verse 13
तस्यानुगुणान् श्लोकान् गायन्ति— अहो भुव: सप्तसमुद्रवत्या द्वीपेषु वर्षेष्वधिपुण्यमेतत् । गायन्ति यत्रत्यजना मुरारे: कर्माणि भद्राण्यवतारवन्ति ॥ १३ ॥
विद्वान त्यास अनुरूप श्लोक गातात— “अहो! सात समुद्रांनी वेढलेल्या या पृथ्वीवरील द्वीप-वर्षांमध्ये भारतवर्ष परम पुण्यवान आहे. येथे लोक मुरारीच्या अवतारांच्या मंगल कर्मांचे गान करतात.”
Verse 14
अहो नु वंशो यशसावदात: प्रैयव्रतो यत्र पुमान् पुराण: । कृतावतार: पुरुष: स आद्य- श्चचार धर्मं यदकर्महेतुम् ॥ १४ ॥
“अहो! प्रियव्रताचा वंश कीर्तीने उज्ज्वल व निर्मळ आहे; त्या वंशातच आद्य पुरुष, पुराण पुरुषोत्तम अवतार घेऊन प्रकट झाले आणि असा धर्म आचरला की जो कर्मफलबंधनातून मुक्त करतो.”
Verse 15
को न्वस्य काष्ठामपरोऽनुगच्छे- न्मनोरथेनाप्यभवस्य योगी । यो योगमाया: स्पृहयत्युदस्ता ह्यसत्तया येन कृतप्रयत्ना: ॥ १५ ॥
“कोणता योगी मनानेसुद्धा भगवान् ऋषभदेवांच्या परम स्थितीचा मागोवा घेईल? इतर योगी ज्यासाठी आसुसतात त्या योगसिद्धींनाही त्यांनी तुच्छ मानून त्यागले; मग त्यांची बरोबरी कोण करील?”
Verse 16
इति ह स्म सकलवेदलोकदेवब्राह्मणगवां परमगुरोर्भगवत ऋषभाख्यस्य विशुद्धाचरितमीरितं पुंसां समस्तदुश्चरिताभिहरणं परममहामङ्गलायनमिदमनुश्रद्धयोपचितयानुशृणोत्याश्रावयति वावहितो भगवति तस्मिन् वासुदेव एकान्ततो भक्तिरनयोरपि समनुवर्तते ॥ १६ ॥
शुकदेव गोस्वामी म्हणाले—भगवान् ऋषभदेव हे सर्व वेदज्ञान, मनुष्य, देव, गायी व ब्राह्मण यांचे परमगुरु आहेत. त्यांच्या निर्मळ दिव्य चरित्राचे वर्णन मी केले आहे; ते सर्व जीवांचे पापाचरण नष्ट करणारे आहे. ही कथा परम मंगलाचा निधी आहे. जो आचार्यपरंपरेनुसार श्रद्धेने सावधपणे ऐकतो किंवा सांगतो, तो वासुदेवाच्या चरणकमळांवरील एकनिष्ठ शुद्ध भक्ती निश्चयाने प्राप्त करतो.
Verse 17
यस्यामेव कवय आत्मानमविरतं विविधवृजिनसंसारपरितापोपतप्यमानमनुसवनं स्नापयन्तस्तयैव परया निर्वृत्या ह्यपवर्गमात्यन्तिकं परमपुरुषार्थमपि स्वयमासादितं नो एवाद्रियन्ते भगवदीयत्वेनैव परिसमाप्तसर्वार्था: ॥ १७ ॥
ज्या पराभक्तीत मुनिजन विविध पापमय संसारतापांनी संतप्त आत्म्याला अखंड स्नान घालतात, त्या परम आनंदानेच ते तृप्त होतात. त्या भक्तीमुळे मुक्तीही स्वतः सेवा करायला येते; तरी भक्त तिला स्वीकारत नाहीत, कारण भगवंताचे झाले की सर्व प्रयोजनांची पूर्तता होते.
Verse 18
राजन् पतिर्गुरुरलं भवतां यदूनां दैवं प्रिय: कुलपति: क्व च किङ्करो व: । अस्त्वेवमङ्ग भगवान् भजतां मुकुन्दो मुक्तिं ददाति कर्हिचित्स्म न भक्तियोगम् ॥ १८ ॥
हे राजन्! तुमच्या यादवां (आणि पांडवां) साठी भगवान् मुकुंदच पालनकर्ता, गुरु, आराध्य देव, प्रिय मित्र व कुलपती आहेत; इतकेच नव्हे तर कधी कधी ते दूत किंवा सेवक होऊनही सेवा करतात. जे त्यांच्या कृपेकरिता भजन करतात, त्यांना ते मुक्ती सहज देतात; पण स्वतःची प्रत्यक्ष सेवा—भक्तियोग—इतक्या सहजतेने देत नाहीत.
Verse 19
नित्यानुभूतनिजलाभनिवृत्ततृष्ण: श्रेयस्यतद्रचनया चिरसुप्तबुद्धे: । लोकस्य य: करुणयाभयमात्मलोक- माख्यान्नमो भगवते ऋषभाय तस्मै ॥ १९ ॥
भगवान् ऋषभदेव नित्य आपल्या स्वरूपलाभाचा अनुभव करीत; म्हणून ते पूर्ण आत्माराम व बाह्य भोगतृष्णारहित होते. देहात्मबुद्धीत अडकलेल्या, दीर्घकाळ सुप्त झालेल्या लोकांना त्यांनी करुणेने आत्मतत्त्व व आत्मलोक—जीवनाचे ध्येय—समजावले. त्या भगवान् ऋषभदेवांना नमस्कार असो.
Frequently Asked Questions
Because siddhis are incidental and potentially distracting; they are not the prayojana (ultimate goal). Śukadeva emphasizes that the mind remains a risk-factor even for advanced practitioners, and siddhis can empower subtle ego, sense-enjoyment, or complacency. Ṛṣabhadeva’s neglect teaches that the mature bhakta seeks only Vāsudeva’s service, not secondary attainments, and that true perfection is freedom from identification with the subtle body (liṅga-śarīra), not the acquisition of extraordinary abilities.
It presents the mind as inherently restless and capable of cheating at any moment. The text uses exemplars (Śiva’s agitation upon Mohinī and Saubhari’s fall) to show that mere attainment of yogic maturity does not grant immunity from mental turbulence. If the yogī gives the mind an opening, it allies with enemies like lust, anger, and greed—leading to spiritual “death,” i.e., renewed bondage through karma and desire.
Arhat is described as a ruler of Koṅka, Veṅka, and Kuṭaka who hears of Ṛṣabhadeva and imitates externals while abandoning Vedic principles, thereby introducing a Veda-opposed system identified here as the beginning of Jain dharma. The warning is that in Kali-yuga, people—overwhelmed by rajas and tamas—tend to reject varṇāśrama, purity disciplines, and devotion, adopting concocted doctrines that deride Vedic authority, brāhmaṇas, the Lord, and devotees, resulting in further degradation.
The narrative frames these acts as didactic līlā: Ṛṣabhadeva adopts avadhūta behavior to demonstrate radical detachment and the method of giving up bodily identification, especially with the subtle body that carries karma and desires. The forest fire episode signals the conclusion of His manifest pastimes and reinforces that His ‘end’ is not a karmic death but a teaching device—encouraging practitioners to transcend fear, lamentation, and attachment by steady bhakti and vigilance over the mind.
Mukti is portrayed as insignificant for pure devotees because loving service to Mukunda is itself the complete fulfillment of life. Even if liberation personified offers service, devotees do not prioritize it; bhakti is higher than liberation because it is relational, positive, and centered on the Lord’s pleasure rather than the self’s relief.