Adhyaya 4
Ṛṣabhadeva’s Enthronement, Exemplary Household Life, and the Birth of Bharata and the Nine Yogendras
नाभीच्या सफल भगवद्-आराधनेमुळे प्रभूचा वंशात प्राकट्य झाल्यावर या अध्यायात ऋषभदेवांची दिव्य लक्षणे व गुण सर्वांसमोर प्रकट होतात. प्रजा व ब्राह्मण त्यांच्या राज्याभिषेकाची विनंती करतात. इंद्राच्या मत्सरामुळे पाऊस थांबून दुष्काळ पडतो; पण ऋषभदेव स्मितहास्याने योगमायेने पुन्हा वृष्टी घडवून देवांवरही भगवंताचे सार्वभौमत्व दाखवतात. योगमायेने वात्सल्यात गुंतलेले नाभी ऋषभदेवांना सिंहासनावर बसवून मेरुदेवीसह बदरिकाश्रमात जाऊन नर-नारायणाची उपासना करतात व वैकुंठ प्राप्त करतात. ऋषभदेव गृहस्थधर्माचा आदर्श मांडतात—गुरुकुलातील ब्रह्मचर्य, गुरुदक्षिणा, इंद्राने दिलेल्या जयन्तीशी विवाह आणि शंभर पुत्रांची उत्पत्ती. त्यांत भरत (ज्याच्या नावाने भारतवर्ष पावन), नऊ ज्येष्ठ योगेंद्र (भावी भागवत-प्रचारक) आणि एक्याऐंशी पुत्र ब्राह्मणधर्मात प्रशिक्षित असे सांगितले आहे. शेवटी ब्रह्मावर्तात ऋषभदेवांच्या सार्वजनिक उपदेशाची भूमिका येते, पुढील अध्यायातील शिक्षांचा संकेत देत.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ ह तमुत्पत्त्यैवाभिव्यज्यमानभगवल्लक्षणं साम्योपशमवैराग्यैश्वर्यमहाविभूतिभिरनुदिनमेधमानानुभावं प्रकृतय: प्रजा ब्राह्मणा देवताश्चावनितलसमवनायातितरां जगृधु: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—जन्मताच नाभीमहाराजांच्या पुत्रात भगवंताची लक्षणे प्रकट झाली; पावलांवरील ध्वजादी चिन्हे दिसली. तो सर्वांशी सम, शांत, इंद्रिय-मनाचा संयमी आणि ऐश्वर्य असूनही भोगलालसेपासून विरक्त होता. त्याचा प्रभाव दिवसेंदिवस वाढला; म्हणून प्रजा, ब्राह्मण, देवता व मंत्री ऋषभदेवाला पृथ्वीचा राजा करावा अशी इच्छा करू लागले.
Verse 2
तस्य ह वा इत्थं वर्ष्मणा वरीयसा बृहच्छ्लोकेन चौजसा बलेन श्रिया यशसा वीर्यशौर्याभ्यां च पिता ऋषभ इतीदं नाम चकार ॥ २ ॥
नाभीमहाराजांचा पुत्र प्रकट होताच त्याचे सुगठित तेजस्वी शरीर, मोठी कीर्ती, ओज, बल, श्री, यश, प्रभाव आणि वीर्य-शौर्य अशी कवींनी वर्णिलेली सर्व सद्गुणे दिसली. ते पाहून पित्याने त्याला श्रेष्ठ मानून ‘ऋषभ’ असे नाव ठेवले.
Verse 3
यस्य हीन्द्र: स्पर्धमानो भगवान् वर्षे न ववर्ष तदवधार्य भगवानृषभदेवो योगेश्वर: प्रहस्यात्मयोगमायया स्ववर्षमजनाभं नामाभ्यवर्षत् ॥ ३ ॥
इंद्राने स्पर्धेने ऋषभदेवाच्या राज्यात पाऊस थांबवला. हे ओळखून योगेश्वर भगवान ऋषभदेव किंचित हसले आणि आपल्या आत्मयोगमायेने ‘अजनाभ’ नावाच्या आपल्या प्रदेशात मुबलक वर्षाव केला.
Verse 4
नाभिस्तु यथाभिलषितं सुप्रजस्त्वमवरुध्यातिप्रमोदभरविह्वलो गद्गदाक्षरया गिरा स्वैरं गृहीत नरलोकसधर्मं भगवन्तं पुराणपुरुषं मायाविलसितमतिर्वत्स तातेति सानुरागमुपलालयन् परां निर्वृतिमुपगत: ॥ ४ ॥
मनासारखा उत्तम पुत्र मिळाल्याने राजा नाभी आनंदाने विह्वळ झाला. गद्गद वाणीने तो ‘वत्सा! ताता!’ असे म्हणत, योगमायेच्या प्रभावाने पुराणपुरुष भगवंतालाच आपला पुत्र मानून अत्यंत प्रेमाने त्याचे पालनपोषण करू लागला. भगवंतही कृपावशात नरलोकाच्या धर्माप्रमाणे सामान्य पुत्रासारखे वागले. अशा रीतीने नाभी राजा प्रेम, भक्ती व परमानंदात मग्न झाला.
Verse 5
विदितानुरागमापौरप्रकृति जनपदो राजा नाभिरात्मजं समयसेतुरक्षायामभिषिच्य ब्राह्मणेषूपनिधाय सह मेरुदेव्या विशालायां प्रसन्ननिपुणेन तपसा समाधियोगेन नरनारायणाख्यं भगवन्तं वासुदेवमुपासीन: कालेन तन्महिमानमवाप ॥ ५ ॥
राजा नाभींनी पाहिले की त्यांचा पुत्र ऋषभदेव प्रजा व राज्याधिकारी यांना अत्यंत प्रिय आहे. म्हणून वैदिक धर्म-सेतूचे रक्षण व्हावे म्हणून त्यांनी त्याला सार्वभौम सम्राट म्हणून अभिषेक करून विद्वान ब्राह्मणांच्या मार्गदर्शनाखाली राज्यकारभारासाठी सोपविले. नंतर नाभी महाराज मेरुदेवीसह हिमालयातील बदरिकाश्रमात गेले व प्रसन्नचित्ताने तप, समाधियोग करून नर-नारायण रूपी भगवान वासुदेवाची उपासना केली; कालांतराने ते वैकुंठधामास प्राप्त झाले।
Verse 6
यस्य ह पाण्डवेय श्लोकावुदाहरन्ति— को नु तत्कर्म राजर्षेर्नाभेरन्वाचरेत्पुमान् । अपत्यतामगाद्यस्य हरि: शुद्धेन कर्मणा ॥ ६ ॥
हे पाण्डवेय! नाभी महाराजांची स्तुती करण्यासाठी प्राचीन ऋषींनी दोन श्लोक रचले— “राजर्षी नाभीच्या कर्मांचे अनुकरण कोण करू शकेल? ज्याच्या शुद्ध कर्म व भक्तीमुळे हरि स्वतः त्याचा पुत्र होण्यास मान्य झाला।”
Verse 7
ब्रह्मण्योऽन्य: कुतो नाभेर्विप्रा मङ्गलपूजिता: । यस्य बर्हिषि यज्ञेशं दर्शयामासुरोजसा ॥ ७ ॥
“नाभी महाराजांपेक्षा ब्राह्मणांचा अधिक पूजक कोण? त्यांनी मंगलमय पूजनाने योग्य ब्राह्मणांना पूर्ण तृप्त केले; तेव्हा त्या ब्राह्मणांनी आपल्या ब्राह्मण-तेजाने त्यांच्या यज्ञवेदीवर यज्ञेश्वर नारायण भगवानांना साक्षात् दर्शन दिले।”
Verse 8
अथ ह भगवानृषभदेव: स्ववर्षं कर्मक्षेत्रमनुमन्यमान: प्रदर्शितगुरुकुलवासो लब्धवरैर्गुरुभिरनुज्ञातो गृहमेधिनां धर्माननुशिक्षमाणो जयन्त्यामिन्द्रदत्तायामुभयलक्षणं कर्म समाम्नायाम्नातमभियुञ्जन्नात्मजानामात्मसमानानां शतं जनयामास ॥ ८ ॥
नाभी महाराज बदरिकाश्रमास गेल्यानंतर भगवान ऋषभदेवांनी आपल्या राज्यालाच कर्मक्षेत्र मानले. आदर्श दाखवण्यासाठी त्यांनी प्रथम गुरूंच्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्य स्वीकारून गुरुकुलात निवास केला. शिक्षण पूर्ण झाल्यावर गुरुदक्षिणा देऊन गुरूंच्या अनुमतीने गृहस्थधर्माचे आचरण शिकवीत, इंद्राने दिलेल्या जयन्तीशी विवाह केला आणि श्रुति-स्मृतिविहित कर्मे करीत स्वतःसमान सामर्थ्यवान शंभर पुत्र उत्पन्न केले।
Verse 9
येषां खलु महायोगी भरतो ज्येष्ठ: श्रेष्ठगुण आसीद्येनेदं वर्षं भारतमिति व्यपदिशन्ति ॥ ९ ॥
ऋषभदेवांच्या शंभर पुत्रांपैकी ज्येष्ठ भरत हा महायोगी व श्रेष्ठ गुणांनी युक्त महान भक्त होता; त्याच्या सन्मानार्थ या भूमीला ‘भारतवर्ष’ असे नाव पडले।
Verse 10
तमनु कुशावर्त इलावर्तो ब्रह्मावर्तो मलय: केतुर्भद्रसेन इन्द्रस्पृग्विदर्भ: कीकट इति नव नवति प्रधाना: ॥ १० ॥
भरतानंतर त्याला आणखी नव्याण्णव पुत्र झाले. त्यांतील नऊ ज्येष्ठ पुत्र—कुशावर्त, इलावर्त, ब्रह्मावर्त, मलय, केतु, भद्रसेन, इन्द्रस्पृक, विदर्भ आणि कीकट—हे प्रमुख होते.
Verse 11
कविर्हविरन्तरिक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ ११ ॥ इति भागवतधर्मदर्शना नव महाभागवतास्तेषां सुचरितं भगवन्महिमोपबृंहितं वसुदेवनारदसंवादमुपशमायनमुपरिष्टाद्वर्णयिष्याम: ॥ १२ ॥
यांशिवाय कवी, हवी, अन्तरिक्ष, प्रबुद्ध, पिप्पलायन, आविर्होत्र, द्रुमिल, चमस आणि करभाजन हेही होते. हे भागवतधर्मदर्शक, श्रीमद्भागवताचे अधिकृत उपदेशक असे नऊ महाभागवत वासुदेवभक्तीने महिमावंत झाले. मनाची पूर्ण शांती व्हावी म्हणून पुढे वसुदेव-नारद संवादात मी त्यांच्या लक्षणांचे वर्णन करीन.
Verse 12
कविर्हविरन्तरिक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ ११ ॥ इति भागवतधर्मदर्शना नव महाभागवतास्तेषां सुचरितं भगवन्महिमोपबृंहितं वसुदेवनारदसंवादमुपशमायनमुपरिष्टाद्वर्णयिष्याम: ॥ १२ ॥
यांशिवाय कवी, हवी, अन्तरिक्ष, प्रबुद्ध, पिप्पलायन, आविर्होत्र, द्रुमिल, चमस आणि करभाजन हेही होते. हे भागवतधर्मदर्शक, श्रीमद्भागवताचे अधिकृत उपदेशक असे नऊ महाभागवत वासुदेवभक्तीने महिमावंत झाले. मनाची पूर्ण शांती व्हावी म्हणून पुढे वसुदेव-नारद संवादात मी त्यांच्या लक्षणांचे वर्णन करीन.
Verse 13
यवीयांस एकाशीतिर्जायन्तेया: पितुरादेशकरा महाशालीना महाश्रोत्रिया यज्ञशीला: कर्मविशुद्धा ब्राह्मणा बभूवु: ॥ १३ ॥
वर उल्लेखिलेल्या पुत्रांव्यतिरिक्त ऋषभदेव व जयन्तीपासून एक्याऐंशी कनिष्ठ पुत्रही झाले. पित्याच्या आज्ञेनुसार ते सुसंस्कृत, सदाचारी, कर्माने अतिशय शुद्ध, वेदविद्येत निपुण व यज्ञशील झाले; म्हणून ते सर्व पूर्ण पात्र ब्राह्मण बनले.
Verse 14
भगवानृषभसंज्ञ आत्मतन्त्र: स्वयं नित्यनिवृत्तानर्थपरम्पर: केवलानन्दानुभव ईश्वर एव विपरीतवत्कर्माण्यारभमाण: कालेनानुगतं धर्ममाचरणेनोपशिक्षयन्नतद्विदां सम उपशान्तो मैत्र: कारुणिको धर्मार्थयश: प्रजानन्दामृतावरोधेन गृहेषु लोकं नियमयत् ॥ १४ ॥
परमेश्वराचा अवतार असलेले भगवान ऋषभदेव पूर्ण स्वातंत्र्यवान होते; त्यांचे स्वरूप चैतन्यमय, नित्य व परमानंदमय होते. जन्म-मृत्यू-जरा-व्याधी या भौतिक दुःखपरंपरेशी त्यांचा कधीही संबंध नव्हता, ना आसक्ती. ते समदर्शी, शांत, मैत्रीपूर्ण व करुणामय होते. तरीही बद्ध जीवाप्रमाणे वागत, काळाने दुर्लक्षित झालेला वर्णाश्रमधर्म स्वतः आचरून अज्ञ लोकांना शिकवू लागले. अशा रीतीने गृहस्थजीवनात लोकांना नियमबद्ध करून त्यांनी धर्म, अर्थ, यश, संतती, भोग आणि अखेरीस अमृतस्वरूप परम कल्याण प्राप्त होईल असा मार्ग दाखविला.
Verse 15
यद्यच्छीर्षण्याचरितं तत्तदनुवर्तते लोक: ॥ १५ ॥
महापुरुष जे आचरण करतो, तेच सामान्य लोक अनुसरतात।
Verse 16
यद्यपि स्वविदितं सकलधर्मं ब्राह्मं गुह्यं ब्राह्मणैर्दर्शितमार्गेण सामादिभिरुपायैर्जनतामनुशशास ॥ १६ ॥
भगवान ऋषभदेवांना सर्व धर्मांसह गूढ वैदिक ब्रह्मविद्या ज्ञात असूनही, त्यांनी ब्राह्मणांनी दाखविलेल्या मार्गाने सामादि उपायांनी मनोनिग्रह, इंद्रियनिग्रह, क्षमा इत्यादींनी प्रजेला अनुशासन दिले।
Verse 17
द्रव्यदेशकालवय:श्रद्धर्त्विग्विविधोद्देशोपचितै: सर्वैरपि क्रतुभिर्यथोपदेशं शतकृत्व इयाज ॥ १७ ॥
भगवान ऋषभदेवांनी द्रव्य, देश, काळ, वय, श्रद्धा, ऋत्विज् व विधिनिर्देशांनी समृद्ध असे सर्व प्रकारचे यज्ञ वेदोपदेशाप्रमाणे शंभर वेळा करून सर्वथा भगवान विष्णूंना तृप्त केले।
Verse 18
भगवतर्षभेण परिरक्ष्यमाण एतस्मिन् वर्षे न कश्चन पुरुषो वाञ्छत्यविद्यमानमिवात्मनोऽन्यस्मात्कथञ्चन किमपि कर्हिचिदवेक्षते भर्तर्यनुसवनं विजृम्भितस्नेहातिशयमन्तरेण ॥ १८ ॥
भगवान ऋषभदेवांच्या संरक्षणाखाली या भारतवर्षात कोणीही कधी कोणाकडून काही मागत नसे; राजाप्रती क्षणोक्षणी वाढणाऱ्या स्नेहाव्यतिरिक्त दुसऱ्या कशाकडेही कोणाची दृष्टी जात नसे।
Verse 19
स कदाचिदटमानो भगवानृषभो ब्रह्मावर्तगतो ब्रह्मर्षिप्रवरसभायां प्रजानां निशामयन्तीनामात्मजानवहितात्मन: प्रश्रयप्रणयभरसुयन्त्रितानप्युपशिक्षयन्निति होवाच ॥ १९ ॥
एकदा भ्रमण करत असताना भगवान ऋषभदेव ब्रह्मावर्तास गेले. तेथे श्रेष्ठ ब्रह्मर्षींची सभा होती व प्रजा ऐकत होती. त्या सभेत त्यांनी आधीच नम्र, प्रेमयुक्त व योग्य अशा आपल्या पुत्रांना पुढे जगाचे उत्तम शासन करता यावे म्हणून उपदेश करत असे म्हटले।
Frequently Asked Questions
Indra’s action arises from envy of Ṛṣabhadeva’s growing glory and authority. Ṛṣabhadeva’s calm smile and immediate restoration of rainfall through yoga-māyā demonstrates that devas are not independent controllers; their powers operate under Bhagavān. The episode teaches divine sovereignty (aiśvarya) and the futility of pride, while also showing the Lord’s protective role toward His subjects.
Nābhi retires to Badarikāśrama and worships Nara-Nārāyaṇa in samādhi with austerity and devotion, culminating in elevation to Vaikuṇṭha. The narrative highlights that kingship is not the final goal; when duties are completed, śāstra supports vānaprastha/renunciation oriented to bhagavad-upāsanā. Nara-Nārāyaṇa represents the Lord’s ascetic, dharma-protecting manifestation, fitting Nābhi’s transition from rule to tapas.
Kavi, Havi, Antarikṣa, Prabuddha, Pippalāyana, Āvirhotra, Drumila, Camasa, and Karabhājana are described as exalted devotees and authorized preachers of Śrīmad-Bhāgavatam. Their importance unfolds later through their teachings (notably in dialogues involving Nārada and Vasudeva), where they articulate mature bhakti philosophy, making them a key transmission line of devotional wisdom.
The chapter states that Ṛṣabhadeva’s eldest son, Bharata, was a great devotee with the best qualities, and the planet (region) became known as Bhārata-varṣa in his honor. The naming signals vaṁśānucarita: sacred history where geography becomes devotional memory, and it prepares for Bharata’s later narrative as a paradigmatic case of spiritual attainment and vigilance.
Ṛṣabhadeva remains fully transcendental yet follows brahmacarya, guru-sevā, marriage, sacrifice, and social regulation to teach the public a workable path. The point is not that ritual and social duty are ultimate, but that when performed under brāhmaṇical guidance and for Viṣṇu’s satisfaction, they purify the heart and mature into bhakti—showing how household life can culminate in perfection rather than bondage.