Adhyaya 26

Verse 1

राजोवाच महर्ष एतद्वैचित्र्यं लोकस्य कथमिति ॥ १ ॥

राजा परीक्षित म्हणाला—हे महर्षी, जीवांची ही विविध स्थिती कशी होते? कृपा करून सांगावे।

Verse 2

ऋषिरुवाच त्रिगुणत्वात्कर्तु: श्रद्धया कर्मगतय: पृथग्विधा: सर्वा एव सर्वस्य तारतम्येन भवन्ति ॥ २ ॥

ऋषी म्हणाले—हे राजन्, कर्त्याच्या त्रिगुणस्वभावामुळे आणि जशी श्रद्धा तशी कर्मगती वेगवेगळी होते; सर्वांचे फलही गुणांच्या तारतम्याने भिन्न होते।

Verse 3

अथेदानीं प्रतिषिद्धलक्षणस्याधर्मस्य तथैव कर्तु: श्रद्धाया वैसाद‍ृश्यात्कर्मफलं विसद‍ृशं भवति या ह्यनाद्यविद्यया कृतकामानां तत्परिणामलक्षणा: सृतय: सहस्रश: प्रवृत्तास्तासां प्राचुर्येणानुवर्णयिष्याम: ॥ ३ ॥

आता निषिद्ध लक्षण असलेल्या अधर्मातही कर्त्याच्या श्रद्धेतील भेदामुळे कर्मफळ वेगवेगळे होते। अनादी अविद्येमुळे इच्छांनी बांधलेल्या जीवांसाठी त्याचे परिणामरूप हजारो नरकमार्ग प्रवृत्त आहेत; मी शक्य तितके वर्णन करीन।

Verse 4

राजोवाच नरका नाम भगवन्किं देशविशेषा अथवा बहिस्त्रिलोक्या आहोस्विदन्तराल इति ॥ ४ ॥

राजा म्हणाला—हे भगवन्, हे नरक कोणत्या विशेष प्रदेशात आहेत का, की त्रिलोकाच्या बाहेर, अथवा मधल्या अंतराळात?

Verse 5

ऋषिरुवाच अन्तराल एव त्रिजगत्यास्तु दिशि दक्षिणस्यामधस्ताद्भ‍ूमेरुपरिष्टाच्च जलाद्यस्यामग्निष्वात्तादय: पितृगणा दिशि स्वानां गोत्राणां परमेण समाधिना सत्या एवाशिष आशासाना निवसन्ति ॥ ५ ॥

ऋषी म्हणाले—नरकलोक त्रिजगताच्या मधल्या अंतराळातच, दक्षिण दिशेला, भूमंडलाखाली आणि गर्भोदक-सागराच्या जलापेक्षा थोडे वर आहेत। याच प्रदेशात पितृलोकही आहे; अग्निष्वात्त इत्यादी पितृगण परम समाधीत भगवानावर ध्यान करून आपल्या गोत्रांच्या कल्याणासाठी सदैव सत्य आशीर्वाद इच्छित राहतात।

Verse 6

यत्र ह वाव भगवान् पितृराजो वैवस्वत: स्वविषयं प्रापितेषु स्वपुरुषैर्जन्तुषु सम्परेतेषु यथाकर्मावद्यं दोषमेवानुल्लङ्घितभगवच्छासन: सगणो दमं धारयति ॥ ६ ॥

पितरांचे राजा यमराज, जे सूर्यदेवाचे अत्यंत शक्तिशाली पुत्र आहेत, ते पितृलोकात निवास करतात. भगवंतांच्या नियमांचे पालन करत, ते आपल्या यमदूतांमार्फत पापी जीवांना मृत्यूनंतर त्वरित आपल्याकडे बोलावतात आणि त्यांच्या पापकर्मानुसार योग्य शिक्षा देण्यासाठी विविध नरकांमध्ये पाठवतात.

Verse 7

तत्र हैके नरकानेकविंशतिं गणयन्ति अथ तांस्ते राजन्नामरूपलक्षणतोऽनुक्रमिष्यामस्तामिस्रोऽन्धतामिस्रो रौरवो महारौरव: कुम्भीपाक: कालसूत्रमसिपत्रवनं सूकरमुखमन्धकूप: कृमिभोजन: सन्दंशस्तप्तसूर्मिर्वज्रकण्टकशाल्मली वैतरणी पूयोद: प्राणरोधो विशसनं लालाभक्ष: सारमेयादनमवीचिरय:पानमिति । किञ्च क्षारकर्दमो रक्षोगणभोजन: शूलप्रोतो दन्दशूकोऽवटनिरोधन: पर्यावर्तन: सूचीमुखमित्यष्टाविंशतिर्नरका विविधयातनाभूमय: ॥ ७ ॥

काही विद्वानांच्या मते नरक एकवीस प्रकारचे आहेत, तर काहींच्या मते अठ्ठावीस. हे राजा, मी त्यांची नावे, रूपे आणि लक्षणे सांगेन. नरकांची नावे पुढीलप्रमाणे आहेत: तामिस्र, अंधतामिस्र, रौरव, महारौरव, कुंभीपाक, कालसूत्र, असिपत्रवन, सूकरमुख, अंधकूप, कृमिभोजन, संदंश, तप्तसूर्मि, वज्रकंटक-शाल्मली, वैतरणी, पूयोद, प्राणरोध, विशसन, लालाभक्ष, सारमेयादन, अवीचि, अयःपान, क्षारकर्दम, रक्षोगण-भोजन, शूलप्रोत, दंदशूक, अवट-निरोधन, पर्यावर्तन आणि सूचीमुख. हे सर्व लोक जीवाना शिक्षा देण्यासाठी आहेत.

Verse 8

तत्र यस्तु परवित्तापत्यकलत्राण्यपहरति स हि कालपाशबद्धो यमपुरुषैरतिभयानकैस्तामिस्रे नरके बलान्निपात्यते अनशनानुदपानदण्डताडनसन्तर्जनादिभिर्यातनाभिर्यात्यमानो जन्तुर्यत्र कश्मलमासादित एकदैव मूर्च्छामुपयाति तामिस्रप्राये ॥ ८ ॥

हे राजा, जो व्यक्ती दुसऱ्याची पत्नी, मुले किंवा धन बळकावते, तिला मृत्यूसमयी भयानक यमदूत काळाच्या दोरीने (कालपाश) बांधतात आणि बळजबरीने 'तामिस्र' नावाच्या नरकात फेकून देतात. या अत्यंत अंधाऱ्या नरकात, पापी माणसाला यमदूत मारहाण करतात आणि धमकावतात. त्याला खायला अन्न किंवा प्यायला पाणी दिले जात नाही. अशा प्रकारे यमराजाचे क्रोधित सेवक त्याला तीव्र वेदना देतात आणि कधीकधी तो या शिक्षांमुळे बेशुद्ध पडतो.

Verse 9

एवमेवान्धतामिस्रे यस्तु वञ्चयित्वा पुरुषं दारादीनुपयुङ्क्ते यत्र शरीरी निपात्यमानो यातनास्थो वेदनया नष्टमतिर्नष्टद‍ृष्टिश्च भवति यथा वनस्पतिर्वृश्‍च्यमानमूलस्तस्मादन्धतामिस्रं तमुपदिशन्ति ॥ ९ ॥

जी व्यक्ती दुसऱ्याला फसवून त्याच्या पत्नीचा आणि मुलांचा उपभोग घेते, तिची रवानगी 'अंधतामिस्र' नावाच्या नरकात होते. तिथे तिची अवस्था मुळापासून तोडल्या जाणाऱ्या झाडासारखी होते. अंधतामिस्र नरकात पोहोचण्यापूर्वीच त्या पापी जीवाला अनेक प्रकारच्या घोर यातना भोगाव्या लागतात. या वेदना इतक्या तीव्र असतात की त्याची बुद्धी आणि दृष्टी नष्ट होते. म्हणूनच विद्वान ऋषी या नरकाला अंधतामिस्र म्हणतात.

Verse 10

यस्त्विह वा एतदहमिति ममेदमिति भूतद्रोहेण केवलं स्वकुटुम्बमेवानुदिनं प्रपुष्णाति स तदिह विहाय स्वयमेव तदशुभेन रौरवे निपतति ॥ १० ॥

जी व्यक्ती या शरीरालाच आपला आत्मा मानते आणि 'मी हे शरीर आहे' व 'हे सर्व माझे आहे' अशा भावनेने वावरते, ती स्वतःचे आणि आपल्या कुटुंबाचे पालनपोषण करण्यासाठी दिवसरात्र कष्ट करते. स्वतःला आणि कुटुंबाला जगवण्यासाठी ती इतर जीवांची हिंसाही करू शकते. अशा व्यक्तीला मृत्यूसमयी आपले शरीर आणि कुटुंब सोडून जावे लागते आणि इतर प्राण्यांबद्दलच्या द्वेषामुळे तिला 'रौरव' नावाच्या नरकात जावे लागते.

Verse 11

ये त्विह यथैवामुना विहिंसिता जन्तव: परत्र यमयातनामुपगतं त एव रुरवो भूत्वा तथा तमेव विहिंसन्ति तस्माद्रौरवमित्याहू रुरुरिति सर्पादतिक्रूरसत्त्वस्यापदेश: ॥ ११ ॥

जो येथे ईर्ष्येने अनेक जीवांना हिंसा करतो, तो मृत्यूनंतर यमराजाच्या नरकात नेला जातो. ज्यांना त्याने पीडा दिली होती तेच ‘रुरु’ नावाचे प्राणी होऊन त्याला अत्यंत वेदना देतात; म्हणून त्या नरकाला ‘रौरव’ म्हणतात. रुरु हा सर्पापेक्षाही अधिक क्रूर व द्वेषी मानला जातो.

Verse 12

एवमेव महारौरवो यत्र निपतितं पुरुषं क्रव्यादा नाम रुरवस्तं क्रव्येण घातयन्ति य: केवलं देहम्भर: ॥ १२ ॥

तसेच ‘महारौरव’ नावाच्या नरकात तो पुरुष पडतो, जो केवळ देहपोषणासाठी इतरांना इजा करतो. तेथे ‘क्रव्याद’ नावाचे रुरु त्याला छळतात आणि त्याचे मांस भक्षण करतात.

Verse 13

यस्त्विह वा उग्र: पशून् पक्षिणो वा प्राणत उपरन्धयति तमपकरुणं पुरुषादैरपि विगर्हितममुत्र यमानुचरा: कुम्भीपाके तप्ततैले उपरन्धयन्ति ॥ १३ ॥

जो येथे क्रूरपणे देहधारण व जिभेच्या तृप्तीसाठी पशू किंवा पक्षी जिवंतच शिजवतो, तो निर्दयी मनुष्य नरभक्षकांनाही निंद्य वाटतो. परलोकात यमदूत त्याला ‘कुंभीपाक’ नरकात नेऊन उकळत्या तेलात शिजवतात.

Verse 14

यस्त्विह ब्रह्मध्रुक स कालसूत्रसंज्ञके नरके अयुतयोजनपरिमण्डले ताम्रमये तप्तखले उपर्यधस्तादग्‍न्‍यर्काभ्यामतितप्यमानेऽभिनिवेशित: क्षुत्पिपासाभ्यां च दह्यमानान्तर्बहि:शरीर आस्ते शेते चेष्टतेऽवतिष्ठति परिधावति च यावन्ति पशुरोमाणि तावद्वर्षसहस्राणि ॥ १४ ॥

जो ब्राह्मणहंता आहे, त्याला ‘कालसूत्र’ नावाच्या नरकात टाकतात. तो नरक तांब्याचा असून अयुत-योजन परिघाचा आहे; खाली अग्नीने व वर तप्त सूर्याने तो अत्यंत तापलेला असतो. तेथे तो भूक-तहान्याने आतून आणि अग्नी-सूर्याच्या दाहाने बाहेरून जळत राहतो; म्हणून कधी पडतो, कधी बसतो, कधी उभा राहतो, कधी इकडे-तिकडे धावतो. पशूच्या अंगावर जितके केस, तितकी सहस्र वर्षे ही यातना भोगावी लागते.

Verse 15

यस्त्विह वै निजवेदपथादनापद्यपगत: पाखण्डं चोपगतस्तमसिपत्रवनं प्रवेश्य कशया प्रहरन्ति तत्र हासावितस्ततो धावमान उभयतोधारैस्तालवनासिपत्रैश्छिद्यमानसर्वाङ्गो हा हतोऽस्मीति परमया वेदनया मूर्च्छित: पदे पदे निपतति स्वधर्महा पाखण्डानुगतं फलं भुङ्क्ते ॥ १५ ॥

जो कोणतीही आपत्ती नसताना स्वतःच्या वेदमार्गापासून दूर जाऊन पाखंडात पडतो, त्याला यमराजाचे सेवक ‘असिपत्रवन’ नरकात नेऊन चाबकाने मारतात. तो तीव्र वेदनेने इकडे-तिकडे धावतो; पण सर्व बाजूंनी तलवारीसारख्या धारदार पानांच्या ताडवृक्षांनी त्याचे सर्वांग छिन्नभिन्न होते. ‘हाय, मी मारला गेलो!’ असे म्हणत तो असह्य वेदनेने मूर्च्छित होऊन पावलोपावली कोसळतो. स्वधर्माचा नाश करणारा पाखंडी असेच फळ भोगतो.

Verse 16

यस्त्विह वै राजा राजपुरुषो वा अदण्ड्ये दण्डं प्रणयति ब्राह्मणे वा शरीरदण्डं स पापीयान्नरकेऽमुत्र सूकरमुखे निपतति तत्रातिबलैर्विनिष्पिष्यमाणावयवो यथैवेहेक्षुखण्ड आर्तस्वरेण स्वनयन् क्‍वचिन्मूर्च्छित: कश्मलमुपगतो यथैवेहाद‍ृष्टदोषा उपरुद्धा: ॥ १६ ॥

जो राजा किंवा राजपुरुष निरपराध व्यक्तीला शिक्षा करतो किंवा ब्राह्मणाला शारीरिक दंड देतो, तो पुढील जन्मी सूकरमुख नरकात पडतो. तिथे यमदूत त्याला उसाप्रमाणे पिळून काढतात, ज्यामुळे तो आर्तनाद करतो.

Verse 17

यस्त्विह वै भूतानामीश्वरोपकल्पितवृत्तीनामविविक्तपरव्यथानां स्वयं पुरुषोपकल्पितवृत्तिर्विविक्तपरव्यथो व्यथामाचरति स परत्रान्धकूपे तदभिद्रोहेण निपतति तत्र हासौ तैर्जन्तुभि: पशुमृगपक्षिसरीसृपैर्मशकयूकामत्कुणमक्षिकादिभिर्ये के चाभिद्रुग्धास्तै: सर्वतोऽभिद्रुह्यमाणस्तमसि विहतनिद्रानिर्वृतिरलब्धावस्थान: परिक्रामति यथा कुशरीरे जीव: ॥ १७ ॥

जो मनुष्य ज्ञानी असूनही अज्ञानी जीवांना त्रास देतो, त्याला अंधकूप नरकात टाकले जाते. तिथे पशू, पक्षी, कीटक त्याला सर्व बाजूंनी चावतात, ज्यामुळे त्याला झोप येत नाही आणि तो अंधारात भटकतो.

Verse 18

यस्त्विह वा असंविभज्याश्नाति यत्किञ्चनोपनतमनिर्मितपञ्चयज्ञो वायससंस्तुत: स परत्र कृमिभोजने नरकाधमे निपतति तत्र शतसहस्रयोजने कृमिकुण्डे कृमिभूत: स्वयं कृमिभिरेव भक्ष्यमाण: कृमिभोजनो यावत्तदप्रत्ताप्रहूतादोऽनिर्वेशमात्मानं यातयते ॥ १८ ॥

जी व्यक्ती अतिथींना अन्न न देता स्वतःच खाते, ती कावळ्यासारखी असते. मृत्यूनंतर ती कृमिभोजन नरकात पडते, जिथे ती किडा बनून इतर किड्यांना खाते आणि ते तिला खातात.

Verse 19

यस्त्विह वै स्तेयेन बलाद्वा हिरण्यरत्नादीनि ब्राह्मणस्य वापहरत्यन्यस्य वानापदि पुरुषस्तममुत्र राजन् यमपुरुषा अयस्मयैरग्निपिण्डै: सन्दंशैस्त्वचि निष्कुषन्ति ॥ १९ ॥

हे राजा, जो मनुष्य आपत्काळाशिवाय ब्राह्मणाचे किंवा इतरांचे सोने-रत्ने चोरतो, त्याला संदंश नरकात यमदूत तप्त लोखंडाच्या सांडशीने त्याची कातडी ओरबाडून काढतात.

Verse 20

यस्त्विह वा अगम्यां स्त्रियमगम्यं वा पुरुषं योषिदभिगच्छति तावमुत्र कशया ताडयन्तस्तिग्मया सूर्म्या लोहमय्या पुरुषमालिङ्गयन्ति स्त्रियं च पुरुषरूपया सूर्म्या ॥ २० ॥

जे स्त्री-पुरुष अवैध लैंगिक संबंध ठेवतात, त्यांना मृत्यूनंतर तप्तसूर्मि नरकात चाबकाने मारले जाते. पुरुषाला तप्त लोखंडी स्त्री-मूर्तीला आणि स्त्रीला तप्त लोखंडी पुरुष-मूर्तीला मिठी मारावी लागते.

Verse 21

यस्त्विह वै सर्वाभिगमस्तममुत्र निरये वर्तमानं वज्रकण्टकशाल्मलीमारोप्य निष्कर्षन्ति ॥ २१ ॥

जो मनुष्य या लोकात निषिद्ध संभोग करतो, त्याला मृत्यूनंतर 'वज्रकंटक-शाल्मली' नावाच्या नरकात नेले जाते. तिथे यमदूत त्याला वज्रासारख्या तीक्ष्ण काट्यांनी भरलेल्या सावरीच्या झाडावर चढवून खाली ओढतात, ज्यामुळे त्याचे शरीर फाटून जाते.

Verse 22

ये त्विह वै राजन्या राजपुरुषा वा अपाखण्डा धर्मसेतून् भिन्दन्ति ते सम्परेत्य वैतरण्यां निपतन्ति भिन्नमर्यादास्तस्यां निरयपरिखाभूतायां नद्यां यादोगणैरितस्ततो भक्ष्यमाणा आत्मना न वियुज्यमानाश्चासुभिरुह्यमाना: स्वाघेन कर्मपाकमनुस्मरन्तो विण्मूत्रपूयशोणितकेशनखास्थिमेदोमांसवसावाहिन्यामुपतप्यन्ते ॥ २२ ॥

जे लोक राजघराण्यात किंवा सरकारी पदावर असूनही धर्माचे पालन करत नाहीत, ते मृत्यूनंतर 'वैतरणी' नदीत पडतात. ही नदी विष्ठा, मूत्र आणि रक्ताने भरलेली असते. तिथे जलचर प्राणी त्यांना चावतात आणि ते आपल्या पापांचे स्मरण करत तिथेच खितपत पडतात.

Verse 23

ये त्विह वै वृषलीपतयो नष्टशौचाचारनियमास्त्यक्तलज्जा: पशुचर्यां चरन्ति ते चापि प्रेत्य पूयविण्मूत्रश्लेष्ममलापूर्णार्णवे निपतन्ति तदेवातिबीभत्सितमश्नन्ति ॥ २३ ॥

जे निर्लज्ज लोक शुद्र स्त्रियांचे पती बनून पशूंप्रमाणे वागतात आणि स्वच्छता व सदाचार सोडतात, ते मृत्यूनंतर 'पूयोद' नरकात पडतात. तिथे पू, विष्ठा, मूत्र आणि कफाने भरलेल्या समुद्रात त्यांना तेच घाणेरडे पदार्थ खावे लागतात.

Verse 24

ये त्विह वै श्वगर्दभपतयो ब्राह्मणादयो मृगयाविहारा अतीर्थे च मृगान्निघ्नन्ति तानपि सम्परेताँल्लक्ष्यभूतान् यमपुरुषा इषुभिर्विध्यन्ति ॥ २४ ॥

जर उच्च वर्णातील (ब्राह्मण इ.) व्यक्ती कुत्रे किंवा गाढवे सोबत घेऊन विनाकारण प्राण्यांची शिकार करते, तर तिला मृत्यूनंतर 'प्राणरोध' नरकात टाकले जाते. तिथे यमदूत तिला लक्ष्य बनवून बाणांनी विंधतात.

Verse 25

ये त्विह वै दाम्भिका दम्भयज्ञेषु पशून् विशसन्ति तानमुष्मिँल्लोके वैशसे नरके पतितान्निरयपतयो यातयित्वा विशसन्ति ॥ २५ ॥

जे ढोंगी लोक केवळ प्रतिष्ठेसाठी यज्ञात पशूंची हत्या करतात, ते मृत्यूनंतर 'विशसन' नरकात पडतात. तिथे यमदूत त्यांना असीम वेदना देऊन ठार मारतात.

Verse 26

यस्त्विह वै सवर्णां भार्यां द्विजो रेत: पाययति काममोहितस्तं पापकृतममुत्र रेत:कुल्यायां पातयित्वा रेत: सम्पाययन्ति ॥ २६ ॥

जर एखादा द्विज (ब्राह्मण, क्षत्रिय किंवा वैश्य) कामवासनेने मोहित होऊन आपल्या पत्नीला वीर्य पिण्यास भाग पाडतो, तर मृत्यूनंतर त्याला 'लालाभक्ष' नावाच्या नरकात टाकले जाते. तिथे त्याला वीर्याच्या नदीत टाकून वीर्य पिण्यास भाग पाडले जाते.

Verse 27

ये त्विह वै दस्यवोऽग्निदा गरदा ग्रामान् सार्थान् वा विलुम्पन्ति राजानो राजभटा वा तांश्चापि हि परेत्य यमदूता वज्रदंष्ट्रा: श्वान: सप्तशतानि विंशतिश्च सरभसं खादन्ति ॥ २७ ॥

या जगात जे लोक लुटारू बनून इतरांच्या घरांना आग लावतात किंवा विष देतात, तसेच जे राजे किंवा सरकारी अधिकारी व्यापाऱ्यांना लुटतात, त्यांना मृत्यूनंतर 'सारमेयादन' नरकात टाकले जाते. तिथे वज्रासारखे दात असलेली ७२० कुत्री त्यांना लचके तोडून खातात.

Verse 28

यस्त्विह वा अनृतं वदति साक्ष्ये द्रव्यविनिमये दाने वा कथञ्चित्स वै प्रेत्य नरकेऽवीचिमत्यध:शिरा निरवकाशे योजनशतोच्छ्रायाद् गिरिमूर्ध्न: सम्पात्यते यत्र जलमिव स्थलमश्मपृष्ठमवभासते तदवीचिमत्तिलशो विशीर्यमाणशरीरो न म्रियमाण: पुनरारोपितो निपतति ॥ २८ ॥

जी व्यक्ती खोटी साक्ष देते किंवा व्यवहारात आणि दानात खोटे बोलते, तिला मृत्यूनंतर 'अवीचिमान' नरकात १०० योजन उंच पर्वतावरून खाली फेकले जाते. तिथे खडकाळ जमिनीवर पडून तिचे शरीर छिन्नविच्छिन्न होते, तरीही ती मरत नाही आणि वारंवार यातना भोगते.

Verse 29

यस्त्विह वै विप्रो राजन्यो वैश्यो वा सोमपीथस्तत्कलत्रं वा सुरां व्रतस्थोऽपि वा पिबति प्रमादतस्तेषां निरयं नीतानामुरसि पदाऽऽक्रम्यास्ये वह्निना द्रवमाणं कार्ष्णायसं निषिञ्चन्ति ॥ २९ ॥

जर एखादा ब्राह्मण किंवा त्याची पत्नी मद्यपान करते, किंवा क्षत्रिय, वैश्य अथवा व्रतस्थ व्यक्ती सोमरस पिते, तर त्यांना 'अयःपान' नरकात नेले जाते. तिथे यमदूत त्यांच्या छातीवर पाय देऊन उभे राहतात आणि त्यांच्या तोंडात वितळलेले गरम लोखंड ओततात.

Verse 30

अथ च यस्त्विह वा आत्मसम्भावनेन स्वयमधमो जन्मतपोविद्याचारवर्णाश्रमवतो वरीयसो न बहु मन्येत स मृतक एव मृत्वा क्षारकर्दमे निरयेऽवाक्‌शिरा निपातितो दुरन्ता यातना ह्यश्नुते ॥ ३० ॥

जी नीच व्यक्ती खोट्या अहंकाराने स्वतःला मोठा समजून जन्म, तप, विद्या किंवा आचरणाने श्रेष्ठ असलेल्यांचा अपमान करते, ती जिवंतपणीच मेलेल्यासारखी असते. मृत्यूनंतर तिला 'क्षारकर्दम' नरकात डोके खाली करून फेकले जाते, जिथे ती भयंकर यातना भोगते.

Verse 31

ये त्विह वै पुरुषा: पुरुषमेधेन यजन्ते याश्च स्त्रियो नृपशून्खादन्ति तांश्च ते पशव इव निहता यमसदने यातयन्तो रक्षोगणा: सौनिका इव स्वधितिनावदायासृक्‌पिबन्ति नृत्यन्ति च गायन्ति च हृष्यमाणा यथेह पुरुषादा: ॥ ३१ ॥

या जगात असे पुरुष आणि स्त्रिया आहेत जे भैरव किंवा भद्रकालीला नरबळी देतात आणि नंतर त्या बळीचे मांस खातात. अशा लोकांना मृत्यूनंतर यमराजाच्या लोकात नेले जाते, जिथे त्यांचे बळी, राक्षस रूप धारण करून, त्यांना तीक्ष्ण तलवारींनी कापतात. ज्याप्रमाणे या जगात नरभक्षक रक्त पिऊन नाचत-गात होते, त्याचप्रमाणे तिथे ते बळी आता त्यांचे रक्त पिऊन उत्सव साजरा करतात.

Verse 32

ये त्विह वा अनागसोऽरण्ये ग्रामे वा वैश्रम्भकैरुपसृतानुपविश्रम्भय्य जिजीविषून् शूलसूत्रादिषूपप्रोतान्क्रीडनकतया यातयन्ति तेऽपि च प्रेत्य यमयातनासु शूलादिषु प्रोतात्मान: क्षुत्तृड्भ्यां चाभिहता: कङ्कवटादिभिश्चेतस्ततस्तिग्मतुण्डैराहन्यमाना आत्मशमलं स्मरन्ति ॥ ३२ ॥

या जन्मात काही लोक गाव किंवा जंगलातील निष्पाप प्राणी आणि पक्ष्यांना आश्रय देतात आणि त्यांना विश्वास देतात की ते सुरक्षित राहतील. त्यानंतर ते त्यांना भाले किंवा दोऱ्यांनी टोचून खेळण्याप्रमाणे खेळतात आणि त्यांना खूप वेदना देतात. मृत्यूनंतर अशा लोकांना यमदूत 'शूलप्रोत' नावाच्या नरकात नेतात, जिथे त्यांचे शरीर सुईसारख्या तीक्ष्ण भाल्यांनी टोचले जाते. ते भूक आणि तहानेने व्याकुळ होतात आणि गिधाडे व बगळ्यांसारखे तीक्ष्ण चोचीचे पक्षी येऊन त्यांचे शरीर नोचतात. या यातना भोगताना त्यांना त्यांच्या भूतकाळातील पापांची आठवण होते.

Verse 33

ये त्विह वै भूतान्युद्वेजयन्ति नरा उल्बणस्वभावा यथा दन्दशूकास्तेऽपि प्रेत्य नरके दन्दशूकाख्ये निपतन्ति यत्र नृप दन्दशूका: पञ्चमुखा: सप्तमुखा उपसृत्य ग्रसन्ति यथा बिलेशयान् ॥ ३३ ॥

जे लोक या जन्मात मत्सरी सापाप्रमाणे नेहमी रागावलेले असतात आणि इतर जीवांना त्रास देतात, ते मृत्यूनंतर 'दंदशूक' नावाच्या नरकात पडतात. हे राजा, या नरकात पाच किंवा सात फडे असलेले साप असतात. ज्याप्रमाणे साप उंदरांना खातात, त्याप्रमाणे हे साप अशा पापी लोकांना खाऊन टाकतात.

Verse 34

ये त्विह वा अन्धावटकुसूलगुहादिषु भूतानि निरुन्धन्ति तथामुत्र तेष्वेवोपवेश्य सगरेण वह्निना धूमेन निरुन्धन्ति ॥ ३४ ॥

जे लोक या जन्मात इतर जीवांना अंधाऱ्या विहिरी, कोठारे किंवा डोंगराच्या गुहामध्ये कोंडून ठेवतात, त्यांना मृत्यूनंतर 'अवट-निरोधन' नावाच्या नरकात टाकले जाते. तिथे त्यांना स्वतःला अंधाऱ्या विहिरीत ढकलले जाते, जिथे विषारी धूर आणि वाफेमुळे त्यांचा श्वास गुदमरतो आणि त्यांना खूप त्रास होतो.

Verse 35

यस्त्विह वा अतिथीनभ्यागतान् वा गृहपतिरसकृदुपगतमन्युर्दिधक्षुरिव पापेन चक्षुषा निरीक्षते तस्य चापि निरये पापद‍ृष्टेरक्षिणी वज्रतुण्डा गृध्रा: कङ्ककाकवटादय: प्रसह्योरु- बलादुत्पाटयन्ति ॥ ३५ ॥

जो गृहस्थ आपल्या घरी आलेल्या पाहुण्यांकडे किंवा अभ्यागतांकडे क्रूर नजरेने पाहतो, जणू काही त्यांना जाळून भस्मसात करू इच्छितो, त्याला 'पर्यावर्तन' नावाच्या नरकात टाकले जाते. तिथे वज्रासारख्या कठीण चोची असलेली गिधाडे, बगळे, कावळे आणि तत्सम पक्षी त्याच्याकडे पाहतात आणि अचानक झडप घालून मोठ्या ताकदीने त्याचे डोळे काढून घेतात.

Verse 36

यस्त्विह वा आढ्याभिमतिरहङ्कृतिस्तिर्यक्प्रेक्षण: सर्वतोऽभिविशङ्की अर्थव्ययनाशचिन्तया परिशुष्यमाणहृदयवदनो निर्वृतिमनवगतो ग्रह इवार्थमभिरक्षति स चापि प्रेत्य तदुत्पादनोत्कर्षणसंरक्षणशमलग्रह: सूचीमुखे नरके निपतति यत्र ह वित्तग्रहं पापपुरुषं धर्मराजपुरुषा वायका इव सर्वतोऽङ्गेषु सूत्रै: परिवयन्ति ॥ ३६ ॥

जो मनुष्य धनाच्या गर्वाने अहंकारी होतो, वाकड्या नजरेने पाहतो आणि सर्वत्र संशय धरतो, धन खर्च होईल वा नष्ट होईल या चिंतेने ज्याचे हृदय व मुख कोरडे पडते, तो ग्रहासारखा धन जपण्यातच गुंततो. धन मिळवणे, वाढवणे व राखणे यासाठी केलेल्या पापांमुळे तो मरणोत्तर ‘सूचीमुख’ नरकात पडतो; तेथे यमदूत विणकरांसारखे त्याच्या सर्व अंगांतून दोरा ओढून शिवून शिक्षा करतात।

Verse 37

एवंविधा नरका यमालये सन्ति शतश: सहस्रशस्तेषु सर्वेषु च सर्व एवाधर्मवर्तिनो ये केचिदिहोदिता अनुदिताश्चावनिपते पर्यायेण विशन्ति तथैव धर्मानुवर्तिन इतरत्र इह तु पुनर्भवे त उभयशेषाभ्यां निविशन्ति ॥ ३७ ॥

यमराजाच्या लोकात अशा शेकडो-हजारो नरक आहेत. मी ज्यांचा उल्लेख केला आहे आणि ज्यांचा केला नाही असे सर्व अधर्मवर्ती, आपल्या पापाच्या प्रमाणानुसार क्रमाने त्या-त्या नरकांत प्रवेश करतात. धर्माचे पालन करणारे देवलोकादी अन्य लोकांत जातात; पण पुण्य वा पापाचे फळ संपल्यावर दोघेही पुन्हा पृथ्वीवर जन्म घेतात।

Verse 38

निवृत्तिलक्षणमार्ग आदावेव व्याख्यात: । एतावानेवाण्डकोशो यश्चतुर्दशधा पुराणेषु विकल्पित उपगीयते यत्तद्भ‍गवतो नारायणस्य साक्षान्महापुरुषस्य स्थविष्ठं रूपमात्ममायागुणमयमनुवर्णितमाद‍ृत: पठति श‍ृणोति श्रावयति स उपगेयं भगवत: परमात्मनोऽग्राह्यमपि श्रद्धाभक्तिविशुद्धबुद्धिर्वेद ॥ ३८ ॥

निवृत्ती-लक्षण मोक्षमार्ग मी आरंभीच सांगितला आहे. पुराणांत चौदा भागांत विभागलेल्या अंडाकार ब्रह्मांडाचे जे वर्णन गातात, ते साक्षात् महापुरुष भगवान नारायणांचे स्थूल बाह्य रूप असून त्यांच्या आत्ममाया-गुणांनी बनलेले ‘विराट्-रूप’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. जो हे श्रद्धेने वाचतो, ऐकतो किंवा भागवत-धर्माच्या प्रचारासाठी इतरांना ऐकवतो, त्याची श्रद्धा-भक्ती व शुद्ध बुद्धी वाढत जाते आणि कठीण असले तरी तो क्रमशः परमात्मा भगवंताच्या तत्त्वाची जाणीव प्राप्त करतो।

Verse 39

श्रुत्वा स्थूलं तथा सूक्ष्मं रूपं भगवतो यति: । स्थूले निर्जितमात्मानं शनै: सूक्ष्मं धिया नयेदिति ॥ ३९ ॥

भगवंताचे स्थूल (विराट) तसेच सूक्ष्म (आध्यात्मिक) रूप ऐकून मोक्षेच्छु यतीने प्रथम स्थूल रूपात मन जिंकावे आणि मग हळूहळू बुद्धीने सूक्ष्म रूपाकडे मन नेावे. अशा रीतीने मन समाधीत स्थिर होते आणि भक्तिसेवेद्वारे तो भगवंताच्या सच्चिदानंद विग्रहाचे साक्षात्कार करतो।

Verse 40

भूद्वीपवर्षसरिदद्रिनभ:समुद्र- पातालदिङ्‌नरकभागणलोकसंस्था । गीता मया तव नृपाद्भ‍ुतमीश्वरस्य स्थूलं वपु: सकलजीवनिकायधाम ॥ ४० ॥ तस्मात् सङ्कीर्तनं विष्णोर्जगन्मङ्गलमंहसाम् । महतामपि कौरव्य विद्ध्यैकान्तिकनिष्कृतम् ॥ ३१ ॥

हे राजन्! मी तुला पृथ्वी, इतर लोक, त्यांचे वर्ष, नद्या, पर्वत, आकाश, समुद्र, पाताळ, दिशा, नरकलोक आणि नक्षत्रे—हे सर्व वर्णन केले आहे. हे सर्व ईश्वराच्या अद्भुत स्थूल विराट्-वपुचे विस्तार असून, ज्यावर सर्व जीवसमुदाय आश्रय घेतो।