Adhyaya 24

Verse 1

श्रीशुक उवाच अधस्तात्सवितुर्योजनायुते स्वर्भानुर्नक्षत्रवच्चरतीत्येके योऽसावमरत्वं ग्रहत्वं चालभत भगवदनुकम्पया स्वयमसुरापसद: सैंहिकेयो ह्यतदर्हस्तस्य तात जन्म कर्माणि चोपरिष्टाद्वक्ष्याम: ॥ १ ॥

श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजन्, काही पुराणवक्ते सांगतात की सूर्यापासून दहा हजार योजन खाली स्वर्भानु (राहू) नावाचा ग्रह आहे, जो नक्षत्राप्रमाणे भ्रमण करतो. तो सैंहिकेय, असुरांतील अत्यंत नीच; देवत्व किंवा ग्रहाधिपत्य मिळविण्यास अयोग्य होता, तरीही भगवानांच्या अनुकंपेने त्याला अमरत्व व ग्रहत्व प्राप्त झाले. पुढे मी त्याचा जन्म व कर्म सांगीन.

Verse 2

यददस्तरणेर्मण्डलं प्रतपतस्तद्विस्तरतो योजनायुतमाचक्षते द्वादशसहस्रं सोमस्य त्रयोदशसहस्रं राहोर्य: पर्वणि तद्‌व्य‍वधानकृद्वैरानुबन्ध: सूर्याचन्द्रमसावभिधावति ॥ २ ॥

तप देणाऱ्या सूर्य-मंडळाचा विस्तार दहा हजार योजन सांगितला आहे; चंद्र-मंडळाचा बारा हजार योजन आणि राहूचा तेरा हजार योजन. अमृत-वाटपाच्या वेळीपासून वैर धरून राहू पर्वकाळी सूर्य-चंद्रांच्या मध्ये येऊन त्यांची प्रभा झाकण्याचा प्रयत्न करतो.

Verse 3

तन्निशम्योभयत्रापि भगवता रक्षणाय प्रयुक्तं सुदर्शनं नाम भागवतं दयितमस्त्रं तत्तेजसा दुर्विषहं मुहु: परिवर्तमानमभ्यवस्थितो मुहूर्तमुद्विजमानश्चकितहृदय आरादेव निवर्तते तदुपरागमिति वदन्ति लोका: ॥ ३ ॥

सूर्य व चंद्रदेवांकडून राहूच्या उपद्रवाची वार्ता ऐकून भगवान विष्णू त्यांच्या रक्षणासाठी ‘सुदर्शन’ नामक चक्र नियुक्त करतात. ते प्रभूचे प्रिय भागवत अस्त्र आहे; त्याच्या तेजाची उष्णता राहूस असह्य असल्याने तो भयभीत होऊन दूरच परत फिरतो. यालाच लोक ‘ग्रहण’ म्हणतात.

Verse 4

ततोऽधस्तात्सिद्धचारणविद्याधराणां सदनानि तावन्मात्र एव ॥ ४ ॥

राहूच्या खाली तितक्याच अंतरावर सिद्धलोक, चारणलोक आणि विद्याधरलोक अशी लोकस्थिती आहे, जिथे सिद्ध, चारण व विद्याधर निवास करतात।

Verse 5

ततोऽधस्ताद्यक्षरक्ष: पिशाचप्रेतभूतगणानां विहाराजिरमन्तरिक्षं यावद्वायु: प्रवाति यावन्मेघा उपलभ्यन्ते ॥ ५ ॥

सिद्ध, चारण व विद्याधर लोकांच्या खाली ‘अंतरिक्ष’ नावाच्या आकाशात यक्ष, राक्षस, पिशाच, प्रेत व भूतगणांचे विहार-स्थळ आहे. जिथपर्यंत वारा वाहतो आणि जिथपर्यंत मेघ दिसतात तिथपर्यंत अंतरिक्ष पसरलेले आहे; त्याच्या वर वायू नाही.

Verse 6

ततोऽधस्ताच्छतयोजनान्तर इयं पृथिवी यावद्धंसभासश्येनसुपर्णादय: पतत्‍त्रिप्रवरा उत्पतन्तीति ॥ ६ ॥

यक्ष-राक्षसांच्या विहार-स्थळांच्या खाली शंभर योजन अंतरावर ही पृथ्वी आहे. हंस, भास, श्येन, सुपर्ण इत्यादी श्रेष्ठ पक्षी जितक्या उंचीपर्यंत उडू शकतात तितकीच तिची वरची सीमा आहे.

Verse 7

उपवर्णितं भूमेर्यथासन्निवेशावस्थानमवनेरप्यधस्तात् सप्त भूविवरा एकैकशो योजनायुतान्तरेणायामविस्तारेणोपक्‍ल‍ृप्ता अतलं वितलं सुतलं तलातलं महातलं रसातलं पातालमिति ॥ ७ ॥

हे राजन्, या पृथ्वीच्या अधोभागी अतल, वितल, सुतल, तलातल, महातल, रसातल आणि पाताल अशी सात अधोलोके आहेत. भूमंडलाची रचना मी पूर्वी सांगितली आहे; या सात लोकांची लांबी-रुंदीही पृथ्वीइतकीच असून ते प्रत्येकी दहा हजार योजनांच्या अंतराने स्थित आहेत।

Verse 8

एतेषु हि बिलस्वर्गेषु स्वर्गादप्यधिककामभोगैश्वर्यानन्दभूतिविभूतिभि: सुसमृद्धभवनोद्यानाक्रीडविहारेषु दैत्यदानवकाद्रवेया नित्यप्रमुदितानुरक्तकलत्रापत्यबन्धुसुहृदनुचरा गृहपतय ईश्वरादप्यप्रतिहतकामा मायाविनोदा निवसन्ति ॥ ८ ॥

या सात बिल-स्वर्गांमध्ये स्वर्गलोकापेक्षाही अधिक कामभोग, ऐश्वर्य आणि आनंदसमृद्धी आहे. तेथे दैत्य, दानव व नाग इत्यादी अतिशय समृद्ध घरे, उद्याने व क्रीडास्थाने यांत गृहस्थ म्हणून राहतात. पत्नी-पुत्र, बंधु-मित्र व सेवकांसह ते मायाजन्य भौतिक सुखात आसक्त असतात; देवतांच्या भोगात जसे विघ्न येते तसे विघ्न त्यांना होत नाही।

Verse 9

येषु महाराज मयेन मायाविना विनिर्मिता: पुरो नानामणिप्रवरप्रवेकविरचितविचित्रभवनप्राकारगोपुरसभाचैत्यचत्वरायतनादिभिर्नागासुरमिथुनपारावतशुकसारिकाकीर्णकृत्रिमभूमिभिर्विवरेश्वरगृहोत्तमै: समलङ्कृताश्चकासति ॥ ९ ॥

हे महाराज, त्या बिल-स्वर्गांत मायावी दैत्य मय दानवाने अनेक नगरे उभारली आहेत. ती श्रेष्ठ रत्नांनी रचलेल्या विचित्र भवनांनी, प्राकारांनी, गोपुरांनी, सभागृहांनी, चैत्यांनी, चौकांनी व विविध आयतनांनी सुशोभित आहेत. तेथे नाग व असुर युगुलांची गर्दी असते आणि कबुतरे, पोपट, मैना इत्यादी पक्षीही भरलेले असतात; त्या लोकाधिपतींची रत्नजडित उत्तम घरे असल्याने ती नगरे अत्यंत मनोहर तेजाने चमकतात।

Verse 10

उद्यानानि चातितरां मनइन्द्रियानन्दिभि: कुसुमफलस्तबकसुभगकिसलयावनतरुचिरविटपविटपिनां लताङ्गालिङ्गितानां श्रीभि: समिथुनविविधविहङ्गमजलाशयानाममलजलपूर्णानां झषकुलोल्लङ्घनक्षुभितनीरनीरजकुमुदकुवलयकह्लारनीलोत्पल लोहितशतपत्रादिवनेषुकृतनिकेतनानामेकविहाराकुलमधुरविविधस्वनादिभिरिन्द्रि-योत्सवैरमरलोकश्रियमतिशयितानि ॥ १० ॥

त्या कृत्रिम स्वर्गांतील उद्याने मन व इंद्रियांना अत्यंत आनंद देणारी आहेत. फळ-फुलांच्या घोसांच्या भाराने वाकलेल्या फांद्या असलेली झाडे वेलींनी आलिंगित होऊन अधिकच शोभतात. निर्मळ पाण्याने भरलेल्या सरोवरांत उड्या मारणाऱ्या माशांमुळे पाणी हलते आणि कमळ, कुमुद, कुवलय, कह्लार, निळे व लाल कमळ, शतपत्र इत्यादी फुलांनी ते सजलेले असते. चक्रवाकादी जलपक्ष्यांची युगुले तेथे घरटी करून मधुर विविध स्वरांनी इंद्रियांचा उत्सव घडवितात; या उद्यानांची शोभा अमरलोकाच्या श्रीपेक्षाही अधिक आहे।

Verse 11

यत्र ह वाव न भयमहोरात्रादिभि: कालविभागैरुपलक्ष्यते ॥ ११ ॥

त्या अधोलोकांत सूर्यप्रकाश नसल्यामुळे दिवस-रात्रि इत्यादी रूपाने काळाचा विभाग जाणवत नाही; म्हणून काळामुळे उत्पन्न होणारे भयही तेथे नसते।

Verse 12

यत्र हि महाहिप्रवरशिरोमणय: सर्वं तम: प्रबाधन्ते ॥ १२ ॥

तेथे महान नाग फण्यांवरील मण्यांसह वास करतात; त्या मण्यांची प्रभा सर्व दिशांचा अंधार दूर करते।

Verse 13

न वा एतेषु वसतां दिव्यौषधिरसरसायनान्नपानस्‍नानादिभिराधयो व्याधयो वलीपलितजरादयश्च देहवैवर्ण्यदौर्गन्ध्यस्वेदक्लमग्लानिरिति वयोऽवस्थाश्च भवन्ति ॥ १३ ॥

त्या लोकांतील निवासी दिव्य औषधींचे रस व रसायन पितात आणि त्यात स्नान करतात; म्हणून त्यांना चिंता वा रोग होत नाहीत। त्यांना पांढरे केस, सुरकुत्या, जरा-दुर्बलता नसते; देहकांती कमी होत नाही, घामाला दुर्गंध येत नाही, आणि वार्धक्यामुळे थकवा वा उत्साहहीनता होत नाही।

Verse 14

न हि तेषां कल्याणानां प्रभवति कुतश्चन मृत्युर्विना भगवत्तेजसश्चक्रापदेशात् ॥ १४ ॥

ते अत्यंत कल्याणमय रीतीने जगतात; कोणत्याही कारणाने त्यांना मृत्यूचा भय नाही, फक्त नियत काळी—भगवंताच्या सुदर्शनचक्राच्या तेजरूपाने—मृत्यू येतो।

Verse 15

यस्मिन् प्रविष्टेऽसुरवधूनां प्राय: पुंसवनानि भयादेव स्रवन्ति पतन्ति च ॥ १५ ॥

सुदर्शनचक्र त्या प्रदेशांत प्रवेश करताच, त्याच्या तेजाच्या भयाने असुरांच्या गर्भवती स्त्रियांचे बहुतेकदा गर्भस्राव होतात।

Verse 16

अथातले मयपुत्रोऽसुरो बलो निवसति येन ह वा इह सृष्टा: षण्णवतिर्माया: काश्चनाद्यापि मायाविनो धारयन्ति यस्य च जृम्भमाणस्य मुखतस्त्रय: स्त्रीगणा उदपद्यन्त स्वैरिण्य: कामिन्य: पुंश्चल्य इति या वै बिलायनं प्रविष्टं पुरुषं रसेन हाटकाख्येन साधयित्वा स्वविलासावलोकनानुरागस्मितसंलापोपगूहनादिभि: स्वैरं किल रमयन्ति यस्मिन्नुपयुक्ते पुरुष ईश्वरोऽहं सिद्धोऽहमित्ययुतमहागजबलमात्मानमभिमन्यमान: कत्थते मदान्ध इव ॥ १६ ॥

हे राजन्, आता मी अतल लोकाचे वर्णन करतो. तेथे मय दानवाचा पुत्र असुर बल राहतो; त्याने छ्याण्णव प्रकारच्या मायांचा निर्माण केला, ज्यांचा उपयोग आजही काही तथाकथित योगी-स्वामी लोकांना फसवण्यासाठी करतात. तो जांभई देताच त्याच्या मुखातून तीन प्रकारच्या स्त्रिया उत्पन्न झाल्या—स्वैरिणी, कामिनी आणि पुंश्चली. स्वैरिणी आपल्या गटातील पुरुषाशीच विवाह करतात, कामिनी कोणत्याही गटातील पुरुष स्वीकारतात, आणि पुंश्चली एकामागून एक पती बदलतात. जो पुरुष अतलात प्रवेश करतो, त्या स्त्रिया त्याला पकडून ‘हाटक’ नावाच्या मादक द्रव्यापासून बनवलेले पेय पाजतात; त्यामुळे त्याची कामशक्ती वाढते. मग मोहक कटाक्ष, गोड बोल, प्रेममय हास्य व आलिंगन इत्यादींनी त्याला रिझवून आपल्या तृप्तीपर्यंत भोग करवितात. वाढलेल्या शक्तीमुळे तो स्वतःला दहा हजार हत्तींच्या बळाइतका समजून ‘मी ईश्वर, मी सिद्ध’ असे म्हणत मदान्ध होतो आणि येऊ घातलेल्या मृत्यूकडे दुर्लक्ष करतो।

Verse 17

ततोऽधस्ताद्वितले हरो भगवान् हाटकेश्वर: स्वपार्षदभूतगणावृत: प्रजापतिसर्गोपबृंहणाय भवो भवान्या सह मिथुनीभूत आस्ते यत: प्रवृत्ता सरित्प्रवरा हाटकी नाम भवयोर्वीर्येण यत्र चित्रभानुर्मातरिश्वना समिध्यमान ओजसा पिबति तन्निष्ठ्यूतं हाटकाख्यं सुवर्णं भूषणेनासुरेन्द्रावरोधेषु पुरुषा: सह पुरुषीभिर्धारयन्ति ॥ १७ ॥

अतलाच्या खाली वितल लोक आहे. तेथे भगवान् हर (शिव) ‘हाटकेश्वर’—सुवर्ण-खाणींचे अधिपती—भूतगण व इतर पार्षदांसह निवास करतात. प्रजासृष्टी वाढावी म्हणून ते भवानीसह मैथुन करतात; त्यांच्या वीर्य-मिश्रणातून ‘हाटकी’ नावाची श्रेष्ठ नदी उत्पन्न होते. वाऱ्याने प्रज्वलित अग्नी त्या नदीचे जल पिऊन ते उगाळतो, आणि त्यातून ‘हाटक’ नावाचे सुवर्ण तयार होते; त्या सुवर्णाचे दागिने घालून असुर आपल्या स्त्रियांसह आनंदाने राहतात.

Verse 18

ततोऽधस्तात्सुतले उदारश्रवा: पुण्यश्लोको विरोचनात्मजो बलिर्भगवता महेन्द्रस्य प्रियं चिकीर्षमाणेनादितेर्लब्धकायो भूत्वा वटुवामनरूपेण पराक्षिप्तलोकत्रयो भगवदनुकम्पयैव पुन: प्रवेशित इन्द्रादिष्वविद्यमानया सुसमृद्धया श्रियाभिजुष्ट: स्वधर्मेणाराधयंस्तमेव भगवन्तमाराधनीयमपगतसाध्वस आस्तेऽधुनापि ॥ १८ ॥

वितलाच्या खाली सुतल लोक आहे. तेथे विरोचनाचा पुत्र, पुण्यश्लोक व उदारकीर्ती बलि महाराज आजही निवास करतात. महेंद्र इंद्राचे कल्याण करण्यासाठी भगवान विष्णू अदितीचा पुत्र होऊन वामन-बटू रूपाने आले आणि तीन पावलांची भूमी मागून तिन्ही लोक व्यापले; नंतर कृपेने बलिला पुन्हा सुतलात प्रतिष्ठित केले. तेथे इंद्रालाही नसलेली समृद्ध श्री-ऐश्वर्य प्राप्त करून, निर्भयपणे स्वधर्माने त्या आराध्य भगवंताची भक्तिसेवा ते आजही करीत आहेत.

Verse 19

नो एवैतत्साक्षात्कारो भूमिदानस्य यत्तद्भ‍गवत्यशेषजीवनिकायानां जीवभूतात्मभूते परमात्मनि वासुदेवे तीर्थतमे पात्र उपपन्ने परया श्रद्धया परमादरसमाहितमनसा सम्प्रतिपादितस्य साक्षादपवर्गद्वारस्य यद्ब‍िलनिलयैश्वर्यम् ॥ १९ ॥

हे राजन्, बलि महाराजांना बिल-स्वर्गात जे महान ऐश्वर्य मिळाले, ते केवळ भूमिदानाचे प्रत्यक्ष फळ आहे असे समजू नये. सर्व जीवांचा जीवनाधार, सर्वांच्या हृदयात वसणारा परमात्मा वासुदेव—जो तीर्थांतीलही परम तीर्थ व सर्वथा योग्य पात्र आहे—त्याच्या चरणी बलिने परम श्रद्धा, परम आदर आणि एकाग्र मनाने सर्वस्व अर्पण केले; तेच प्रत्यक्ष अपवर्ग (मोक्ष)द्वाराचे फळ आहे. म्हणून फक्त दानामुळेच ते ऐश्वर्य मिळाले असे मानू नये.

Verse 20

यस्य ह वाव क्षुतपतनप्रस्खलनादिषु विवश: सकृन्नामाभिगृणन् पुरुष: कर्मबन्धनमञ्जसा विधुनोति यस्य हैव प्रतिबाधनं मुमुक्षवोऽन्यथैवोपलभन्ते ॥ २० ॥

ज्याच्या पवित्र नामाचा उच्चार, भुकेने व्याकुळ होऊन, पडून किंवा ठेचकाळून विवश अवस्थेतही एखाद्याने एकदाच केला—इच्छेने वा अनिच्छेने—तर तो तत्क्षणी कर्मबंधनाचे परिणाम झटकून टाकतो. पण तीच मुक्तता मिळवण्यासाठी कर्मात गुंतलेले लोक योग इत्यादी प्रयत्नांत अनेक अडथळे भोगतात.

Verse 21

तद्भ‍क्तानामात्मवतां सर्वेषामात्मन्यात्मद आत्मतयैव ॥ २१ ॥

अशा आत्मवान भक्तांसाठी, जो सर्वांच्या हृदयात परमात्मा म्हणून स्थित आहे तो भगवान् स्वतःलाच आत्मरूपाने अर्पण करतो.

Verse 22

न वै भगवान्नूनममुष्यानुजग्राह यदुत पुनरात्मानुस्मृतिमोषणं मायामयभोगैश्वर्यमेवातनुतेति ॥ २२ ॥

निश्चितच भगवानांनी बली महाराजांना भौतिक सुख-समृद्धी देऊन कृपा केली नाही; कारण मायामय भोग-ऐश्वर्य प्रभूच्या प्रेममय सेवेचे स्मरण हरपवते आणि मन भगवंतात स्थिर राहात नाही।

Verse 23

यत्तद्भ‍गवतानधिगतान्योपायेन याच्ञाच्छलेनापहृतस्वशरीरावशेषितलोकत्रयो वरुणपाशैश्च सम्प्रतिमुक्तो गिरिदर्यां चापविद्ध इति होवाच ॥ २३ ॥

भगवानांना बली महाराजांकडून सर्व काही काढून घेण्याचा दुसरा उपाय दिसला नाही, तेव्हा त्यांनी याचनेच्या छलाने त्रैलोक्य हिरावून घेतले. फक्त देह उरला तरीही ते तृप्त झाले नाहीत; वरुणपाशांनी बांधून त्यांना पर्वतगुहेत टाकले. तरीही सर्वस्व गेल्यावरही महाभक्त बली असे बोलला।

Verse 24

नूनं बतायं भगवानर्थेषु न निष्णातो योऽसाविन्द्रो यस्य सचिवो मन्त्राय वृत एकान्ततो बृहस्पतिस्तमतिहाय स्वयमुपेन्द्रेणात्मानमयाचतात्मनश्चाशिषो नो एव तद्दास्यमतिगम्भीरवयस: कालस्य मन्वन्तरपरिवृत्तं कियल्लोकत्रयमिदम् ॥ २४ ॥

अरेरे, स्वर्गराज इंद्र किती दयनीय! तो विद्वान व शक्तिमान असूनही आध्यात्मिक उन्नतीबाबत अज्ञ आहे. बृहस्पतीही बुद्धिमान ठरला नाही, कारण त्याने शिष्य इंद्राला योग्य उपदेश केला नाही. उपेंद्र वामनदेव इंद्राच्या दाराशी उभे होते; पण इंद्राने प्रेममय सेवेची संधी मागण्याऐवजी इंद्रियसुखासाठी त्रैलोक्य मिळवण्याकरिता त्यांना माझ्याकडे भिक्षा मागायला लावले. त्रैलोक्याचे राज्य तुच्छ आहे, कारण कोणतेही भौतिक ऐश्वर्य फक्त एका मन्वंतरापर्यंतच टिकते—अनंत काळाचा अतिशय लहान अंश।

Verse 25

यस्यानुदास्यमेवास्मत्पितामह: किल वव्रे न तु स्वपित्र्यं यदुताकुतोभयं पदं दीयमानं भगवत: परमिति भगवतोपरते खलु स्वपितरि ॥ २५ ॥

बली महाराज म्हणाला: माझे पितामह प्रह्लाद महाराजच खरे हित जाणणारे होते. प्रह्लादाच्या पित्याचा हिरण्यकशिपूचा वध झाल्यावर भगवान नृसिंहदेव त्यांना पित्याचे राज्य आणि मोक्षही देऊ इच्छित होते, पण प्रह्लादाने दोन्ही स्वीकारले नाही. मोक्ष व भौतिक ऐश्वर्यही भक्तिसेवेत अडथळे आहेत असे मानून, कर्म-ज्ञानाचे फळ न मागता त्यांनी फक्त प्रभूच्या दासाच्या दासत्वात गुंतवून ठेवण्याची याचना केली।

Verse 26

तस्य महानुभावस्यानुपथममृजितकषाय: को वास्मद्विध: परिहीणभगवदनुग्रह उपजिगमिषतीति ॥ २६ ॥

बली महाराज म्हणाला: आमच्यासारखे लोक, जे अजूनही भोगासक्त आहेत, प्रकृतीच्या गुणांनी कलुषित आहेत आणि भगवानांच्या कृपेपासून वंचित आहेत, प्रभूच्या महान भक्त प्रह्लाद महाराजांचा सर्वोच्च मार्ग अनुसरू शकत नाहीत।

Verse 27

तस्यानुचरितमुपरिष्टाद्विस्तरिष्यते यस्य भगवान् स्वयमखिलजगद्गुरुर्नारायणो द्वारि गदापाणिरवतिष्ठते निजजनानुकम्पितहृदयो येनाङ्गुष्ठेन पदा दशकन्धरो योजनायुतायुतं दिग्विजय उच्चाटित: ॥ २७ ॥

शुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजन्! बली महाराजांचे चरित्र मी कसे वर्णू? ज्यांच्या दारी स्वयं अखिल-जगद्गुरु भगवान नारायण गदा हातात घेऊन, भक्तावर करुणेने द्रवलेल्या हृदयाने उभे आहेत। दिग्विजयास आलेल्या रावणाला वामनदेवांनी पायाच्या अंगठ्याने अतिदूर फेकले. याचा विस्तार पुढे सांगितला जाईल।

Verse 28

ततोऽधस्तात्तलातले मयो नाम दानवेन्द्रस्त्रिपुराधिपतिर्भगवता पुरारिणा त्रिलोकीशं चिकीर्षुणा निर्दग्धस्वपुरत्रयस्तत्प्रसादाल्लब्धपदो मायाविनामाचार्यो महादेवेन परिरक्षितो विगतसुदर्शनभयो महीयते ॥ २८ ॥

त्याखाली तलातल लोक आहे, जिथे मय नावाचा दानवराज, त्रिपुराचा अधिपती, राहतो. त्रिलोकीच्या हितासाठी पुरारि भगवान शंकरांनी त्याची तीन पुरे जाळली; नंतर प्रसन्न होऊन तेच राज्य त्याला परत दिले. तेव्हापासून मय दानव महादेवांच्या संरक्षणात असल्याने, त्याला सुदर्शनचक्राचे भय नाही असे तो खोटेच मानतो।

Verse 29

ततोऽधस्तान्महातले काद्रवेयाणां सर्पाणां नैकशिरसां क्रोधवशो नाम गण: कुहकतक्षककालियसुषेणादिप्रधाना महाभोगवन्त: पतत्‍त्रिराजाधिपते: पुरुषवाहादनवरतमुद्विजमाना: स्वकलत्रापत्यसुहृत्कुटुम्बसङ्गेन क्‍वचित्प्रमत्ता विहरन्ति ॥ २९ ॥

तलातलाखाली महातल लोक आहे. तेथे कद्रूची संतती असलेले अनेक फण्यांचे सर्प राहतात; ते नेहमी क्रोधाने भरलेले असतात. कुहक, तक्षक, कालिय आणि सुषेण हे त्यांतील प्रमुख महाभोगी नाग आहेत. विष्णुवाहन गरुडाच्या भयाने ते सतत अस्वस्थ असतात, तरी कधी पत्नी, मुले, मित्र व कुटुंब यांच्या संगतीत प्रमत्त होऊन क्रीडा करतात।

Verse 30

ततोऽधस्ताद्रसातले दैतेया दानवा: पणयो नाम निवातकवचा: कालेया हिरण्यपुरवासिन इति विबुधप्रत्यनीका उत्पत्त्या महौजसो महासाहसिनो भगवत: सकललोकानुभावस्य हरेरेव तेजसा प्रतिहतबलावलेपा बिलेशया इव वसन्ति ये वै सरमयेन्द्रदूत्या वाग्भिर्मन्त्रवर्णाभिरिन्द्राद्ब‍िभ्यति ॥ ३० ॥

महातलाखाली रसातल लोक आहे, जिथे दिती व दनूचे पुत्र असलेले दैत्य-दानव राहतात. त्यांना पणि, निवातकवच, कालेय आणि हिरण्यपुरवासी असे म्हणतात. ते देवांचे शत्रू; जन्मतःच अत्यंत बलवान व धाडसी, पण सर्व लोकांचा अधिपती भगवान हरि यांच्या तेजाने व सुदर्शनचक्राने त्यांचा बल-अहंकार नेहमीच मोडला जातो, म्हणून ते सर्पांसारखे बिळांत राहतात. इंद्राची दूत सरमा मंत्रयुक्त वचने उच्चारते तेव्हा ते इंद्राला घाबरतात।

Verse 31

ततोऽधस्तात्पाताले नागलोकपतयो वासुकिप्रमुखा: शङ्खकुलिकमहाशङ्खश्वेतधनञ्जयधृतराष्ट्रशङ्खचूडकम्बलाश्वतरदेवदत्तादयो महाभोगिनो महामर्षा निवसन्ति येषामु ह वै पञ्चसप्तदशशतसहस्रशीर्षाणां फणासु विरचिता महामणयो रोचिष्णव: पातालविवरतिमिरनिकरं स्वरोचिषा विधमन्ति ॥ ३१ ॥

रसातलाखाली पाताल किंवा नागलोक आहे. तेथे वासुकी प्रमुख नागलोकपती—शंख, कुलिक, महाशंख, श्वेत, धनंजय, धृतराष्ट्र, शंखचूड, कंबल, अश्वतर, देवदत्त इत्यादी—महाभोगी व अत्यंत क्रोधी नाग राहतात. त्यांच्या फण्यांवर महामणि जडविलेल्या आहेत. कोणाचे पाच, कोणाचे सात, कोणाचे दहा, कोणाचे शंभर, तर कोणाचे हजार फणे; त्या मण्यांच्या तेजाने पातालातील अंधार दूर होतो।