Adhyaya 21
The Orbit of the Sun, the Measure of Day and Night, and the Sun-God’s Chariot
पंचम स्कंधातील विश्वरचनेच्या वर्णनात शुकदेव गोस्वामी सामान्य परिमाणांपासून पुढे जाऊन अंतरिक्षातील काळव्यवस्थेची यांत्रिकी सांगतात। सूर्याचे उत्तरायण, दक्षिणायन व विषुवरेषेवरील गमन राशींच्या संस्पर्शाने दिवस-रात्रीची असमानता किंवा समानता निर्माण करते, असे ते स्पष्ट करतात। मानसोत्तर पर्वताभोवती सूर्याचा वर्तुळाकार मार्ग दाखवून सूर्योदय, मध्यान्ह, सूर्यास्त व मध्यरात्र यांचा संबंध इंद्र, यम, वरुण व चंद्रदेव यांच्या दिशाधामांशी जोडला आहे। सुमेरूवरील लोकांना सूर्यस्थितीमुळे सदैव मध्यान्हाचा अनुभव येतो आणि दक्षिणावर्त वाऱ्यामुळे दिशागतीचा भास होतो। पुढे सूर्याचा वेग, त्रयीमय उपासना (ॐ भूर्भुवः स्वः) आणि रथाची प्रतीकात्मक रचना—संवत्सर चक्र, मास अर, ऋतु परिघखंड—यांचे वर्णन करून इतर ज्योतींच्या नियत गतीचे पुढील कथन सूचित केले आहे।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एतावानेव भूवलयस्य सन्निवेश: प्रमाणलक्षणतो व्याख्यात: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले: हे राजन्, विद्वानांच्या परिमाण-लक्षणांनुसार मी आतापर्यंत भूवलयाची रचना, त्याचे प्रमाण आणि सामान्य वैशिष्ट्ये वर्णन केली आहेत.
Verse 2
एतेन हि दिवो मण्डलमानं तद्विद उपदिशन्ति यथा द्विदलयोर्निष्पावादीनां ते अन्तरेणान्तरिक्षं तदुभयसन्धितम् ॥ २ ॥
जसा गव्हाचा दाणा दोन भाग केला असता खालच्या भागाचे माप कळल्याने वरच्या भागाचे मापही अनुमानाने कळते, तसेच तत्त्वज्ञ भूगोलवेत्ते सांगतात की खालच्या विभागाच्या मापावरून वरच्या लोकांचे माप समजते. पृथ्वीमंडळ व दिव्यमंडळ यांच्या मधील आकाशाला ‘अंतरिक्ष’ म्हणतात; ते पृथ्वीच्या शिखराशी व स्वर्गाच्या अधोभागाशी संधिस्थानी जोडलेले आहे.
Verse 3
यन्मध्यगतो भगवांस्तपतपतिस्तपन आतपेन त्रिलोकीं प्रतपत्यवभासयत्यात्मभासा स एष उदगयनदक्षिणायनवैषुवतसंज्ञाभिर्मान्द्यशैघ्य्रसमानाभिर्गतिभिरारोहणावरोहणसमानस्थानेषु यथासवनमभिपद्यमानो मकरादिषु राशिष्वहोरात्राणि दीर्घह्रस्वसमानानि विधत्ते ॥ ३ ॥
त्या अंतरिक्षाच्या मध्यभागी तपणांचा अधिपती असा भगवंत सूर्य आपल्या तेजाने त्रिलोकीला तापवितो व प्रकाशमान करतो आणि जगाची व्यवस्था धारण करतो. भगवंताच्या नियमानुसार तो उत्तरायण, दक्षिणायन व विषुव या मार्गांनी कधी मंद, कधी शीघ्र, कधी सम गतीने चालतो. वर चढणे, खाली उतरणे व विषुवातून जाणे—आणि मकरादी राशींना स्पर्श करणे—याप्रमाणे तो दिवस-रात्र दीर्घ, ह्रस्व किंवा समान अशी व्यवस्था करतो.
Verse 4
यदा मेषतुलयोर्वर्तते तदाहोरात्राणि समानानि भवन्ति यदा वृषभादिषु पञ्चसु च राशिषु चरति तदाहान्येव वर्धन्ते ह्रसति च मासि मास्येकैका घटिका रात्रिषु ॥ ४ ॥
सूर्य जेव्हा मेष व तुला राशीत असतो तेव्हा दिवस-रात्र समान असतात. तो वृषभादी पाच राशींमध्ये फिरतो तेव्हा दिवस वाढत जातात आणि रात्र दर महिन्याला एक-एक घटिका (अर्धा तास) कमी होत जाते, जोपर्यंत तो पुन्हा तुलेत येऊन दिवस-रात्र सम होत नाहीत.
Verse 5
यदा वृश्चिकादिषु पञ्चसु वर्तते तदाहोरात्राणि विपर्ययाणि भवन्ति ॥ ५ ॥
सूर्य जेव्हा वृश्चिकादी पाच राशींमध्ये असतो तेव्हा दिवस-रात्रांची स्थिती उलटी होते—दिवस कमी होतात व रात्र वाढतात; पुढे क्रमाने पुन्हा समता येते.
Verse 6
यावद्दक्षिणायनमहानि वर्धन्ते यावदुदगयनं रात्रय: ॥ ६ ॥
सूर्य दक्षिणायनाकडे जातो तोपर्यंत दिवस वाढतात; आणि उत्तरायणाकडे जातो तोपर्यंत रात्री वाढतात.
Verse 7
एवं नव कोटय एकपञ्चाशल्लक्षाणि योजनानां मानसोत्तरगिरिपरिवर्तनस्योपदिशन्ति तस्मिन्नैन्द्रीं पुरीं पूर्वस्मान्मेरोर्देवधानीं नाम दक्षिणतो याम्यां संयमनीं नाम पश्चाद्वारुणीं निम्लोचनीं नाम उत्तरत: सौम्यां विभावरीं नाम तासूदयमध्याह्नास्तमयनिशीथानीति भूतानां प्रवृत्तिनिवृत्तिनिमित्तानि समयविशेषेण मेरोश्चतुर्दिशम् ॥ ७ ॥
शुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजन्, विद्वान सांगतात की सूर्य मानसोत्तर पर्वताभोवती ९,५१,००,००० योजन परिघात भ्रमण करतो. मानसोत्तरावर सुमेरूच्या पूर्वेस इंद्राची देवधानी, दक्षिणेस यमराजाची संयमनी, पश्चिमेस वरुणाची निम्लोचनी आणि उत्तरेस चंद्रदेवाची विभावरी ही नगरी आहे. ठराविक काळानुसार तेथे सूर्योदय, मध्यान्ह, सूर्यास्त व मध्यरात्र होऊन जीवांची प्रवृत्ती-निवृत्ती घडते.
Verse 8
तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्गत एव सदाऽऽदित्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति ॥ ८ ॥ यत्रोदेति तस्य ह समानसूत्रनिपाते निम्लोचति यत्र क्वचन स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समानसूत्रनिपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन् ॥ ९ ॥
सुमेरू पर्वतावर राहणाऱ्या जीवांना सूर्य नेहमी डोक्यावर असल्याने सतत मध्यान्हासारखी उष्णता जाणवते. सूर्य नक्षत्रांकडे तोंड करून वामावर्त चालतो व सुमेरूला डावीकडे ठेवतो; पण दक्षिणावर्त वाऱ्याच्या प्रभावाने तो दक्षिणावर्त चालतो असेही भासते. जिथे सूर्योदय होतो, त्याच्या नेमक्या विरुद्ध देशात त्याच वेळी सूर्यास्त दिसतो; आणि जिथे मध्यान्ह, त्याच्या विरुद्ध मध्यरात्र. तसेच जिथे सूर्यास्त आहे, तिथून विरुद्ध देशात गेल्यास सूर्य तसाच दिसत नाही.
Verse 9
तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्गत एव सदाऽऽदित्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति ॥ ८ ॥ यत्रोदेति तस्य ह समानसूत्रनिपाते निम्लोचति यत्र क्वचन स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समानसूत्रनिपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन् ॥ ९ ॥
सुमेरू पर्वतावर राहणाऱ्या जीवांना सूर्य नेहमी डोक्यावर असल्याने सतत मध्यान्हासारखी उष्णता जाणवते. सूर्य नक्षत्रांकडे तोंड करून वामावर्त चालतो व सुमेरूला डावीकडे ठेवतो; पण दक्षिणावर्त वाऱ्याच्या प्रभावाने तो दक्षिणावर्त चालतो असेही भासते. जिथे सूर्योदय होतो, त्याच्या नेमक्या विरुद्ध देशात त्याच वेळी सूर्यास्त दिसतो; आणि जिथे मध्यान्ह, त्याच्या विरुद्ध मध्यरात्र. तसेच जिथे सूर्यास्त आहे, तिथून विरुद्ध देशात गेल्यास सूर्य तसाच दिसत नाही.
Verse 10
यदा चैन्द्य्रा: पुर्या: प्रचलते पञ्चदशघटिकाभिर्याम्यां सपादकोटिद्वयं योजनानां सार्धद्वादशलक्षाणि साधिकानि चोपयाति ॥ १० ॥
सूर्य जेव्हा इंद्राची देवधानी नगरी सोडून यमराजाच्या संयमनी नगरीकडे जातो, तेव्हा तो पंधरा घटिका (सहा तास) मध्ये 23,775,000 योजन अंतर पार करतो.
Verse 11
एवं ततो वारुणीं सौम्यामैन्द्रीं च पुनस्तथान्ये च ग्रहा: सोमादयो नक्षत्रै: सह ज्योतिश्चक्रे समभ्युद्यन्ति सह वा निम्लोचन्ति ॥ ११ ॥
अशा रीतीने सूर्य संयमनीहून वरुणाच्या निम्लोचनीकडे, तिथून चंद्रदेवाच्या विभावरीकडे आणि पुन्हा इंद्राच्या देवधानीकडे परिभ्रमण करतो. त्याचप्रमाणे चंद्र व इतर ग्रह-तारे नक्षत्रांसह ज्योतिश्चक्रात उदय पावतात, अस्त होतात आणि पुन्हा अदृश्य होतात.
Verse 12
एवं मुहूर्तेन चतुस्त्रिंशल्लक्षयोजनान्यष्टशताधिकानि सौरो रथस्त्रयीमयोऽसौ चतसृषु परिवर्तते पुरीषु ॥ १२ ॥
अशा रीतीने एका मुहूर्तात सूर्यदेवांचा त्रयीमय रथ—‘ॐ भूर्भुवः स्वः’ या वैदिक शब्दांनी पूज्य—वर सांगितलेल्या चार निवासांत फिरतो आणि ३४,००,८०० योजन वेगाने चालतो।
Verse 13
यस्यैकं चक्रं द्वादशारं षण्नेमि त्रिणाभि संवत्सरात्मकं समामनन्ति तस्याक्षो मेरोर्मूर्धनि कृतो मानसोत्तरे कृतेतरभागो यत्र प्रोतं रविरथचक्रं तैलयन्त्रचक्रवद् भ्रमन्मानसोत्तरगिरौ परिभ्रमति ॥ १३ ॥
सूर्यदेवांच्या रथाला एकच चक्र आहे; त्याला ‘संवत्सर’ असे म्हणतात. बारा महिने त्याचे बारा आरे, सहा ऋतू नेमीचे विभाग, आणि तीन चातुर्मास्य त्याची त्रिखंडी नाभी आहेत. त्या चक्राचा धुरा एक टोकाने सुमेरूच्या शिखरावर आणि दुसऱ्या टोकाने मानसोत्तर पर्वतावर टेकलेला आहे; धुराच्या बाहेरील टोकास जोडलेले चक्र तेलयंत्राच्या चक्राप्रमाणे मानसोत्तरावर सतत फिरत राहते।
Verse 14
तस्मिन्नक्षे कृतमूलो द्वितीयोऽक्षस्तुर्यमानेन सम्मितस्तैलयन्त्राक्षवद् ध्रुवे कृतोपरिभाग: ॥ १४ ॥
त्या पहिल्या धुराला जोडलेला दुसरा धुरा आहे, जो त्याच्या लांबीच्या चौथ्या भागाएवढा आहे. तेलयंत्राच्या धुराप्रमाणे या दुसऱ्या धुराचा वरचा टोक वायुरज्जूने ध्रुवलोकी बांधलेला आहे।
Verse 15
रथनीडस्तु षट्त्रिंशल्लक्षयोजनायतस्तत्तुरीयभागविशालस्तावान् रविरथयुगो यत्र हयाश्छन्दोनामान: सप्तारुणयोजिता वहन्ति देवमादित्यम् ॥ १५ ॥
हे राजन्, सूर्यरथाचा रथनीड ३६,००,००० योजन लांब आणि रुंदीने त्याच्या चौथ्या भागाएवढा आहे. तितक्याच रुंदीचा त्याचा जू आहे. गायत्री इत्यादी वैदिक छंदांच्या नावांनी ओळखले जाणारे सात घोडे अरुणदेवाने जुंपलेले असून ते निरंतर आदित्यदेवाला वहातात।
Verse 16
पुरस्तात्सवितुररुण: पश्चाच्च नियुक्त: सौत्ये कर्मणि किलास्ते ॥ १६ ॥
अरुणदेव जरी सूर्यदेवांच्या पुढे बसून रथ हाकण्याचे व घोडे आवरण्याचे काम करीत असला, तरी तो मागे वळून सूर्यदेवांकडेच पाहत राहतो।
Verse 17
तथा वालिखिल्या ऋषयोऽङ्गुष्ठपर्वमात्रा: षष्टिसहस्राणि पुरत: सूर्यं सूक्तवाकाय नियुक्ता: संस्तुवन्ति ॥ १७ ॥
तसेच वालिखिल्य नावाचे साठ हजार ऋषी, अंगठ्याच्या पेराएवढे, सूर्यदेवाच्या समोर स्थित राहून मधुर स्तुतिवचनांनी त्यांची महिमा गातात।
Verse 18
तथान्ये च ऋषयो गन्धर्वाप्सरसो नागा ग्रामण्यो यातुधाना देवा इत्येकैकशो गणा: सप्त चतुर्दश मासि मासि भगवन्तं सूर्यमात्मानं नानानामानं पृथङ्नानानामान: पृथक्कर्मभिर्द्वन्द्वश उपासते ॥ १८ ॥
तसेच इतर ऋषी, गंधर्व, अप्सरा, नाग, यक्ष, राक्षस व देवगण—हे दोन-दोन जणांच्या समूहांत विभागलेले—प्रत्येक महिन्यात वेगवेगळी नावे धारण करून, विविध कर्मकांडांनी अनेक नामांनी युक्त भगवान सूर्यदेवाची अखंड उपासना करतात।
Verse 19
लक्षोत्तरं सार्धनवकोटियोजनपरिमण्डलं भूवलयस्य क्षणेन सगव्यूत्युत्तरं द्विसहस्रयोजनानि स भुङ्क्ते ॥ १९ ॥
हे राजन्, भू-मंडलाच्या कक्षेत सूर्यदेव एका क्षणात ९५,१००,००० योजन अंतर पार करतात; त्यांचा वेग प्रति क्षण २,००० योजन आणि दोन क्रोश इतका आहे।
Frequently Asked Questions
Śukadeva links day/night length to the sun’s course through the zodiac and its shifting position north of, south of, or on the equator. When the sun passes Meṣa (Aries) and Tulā (Libra), day and night are equal; through the signs beginning with Vṛṣabha (Taurus) days increase up to the northern extreme and then decrease, while through signs beginning with Vṛścika (Scorpio) days decrease toward the southern extreme and then increase again—presented as a regulated system under the Supreme Lord’s order.
They are described as four key stations on Mānasottara Mountain aligned with the cardinal directions: Devadhānī (east, Indra), Saṁyamanī (south, Yamarāja), Nimlocanī (west, Varuṇa), and Vibhāvarī (north, the moon-god). The chapter uses them to explain how sunrise, midday, sunset, and midnight occur in a coordinated manner across the world.
Trayīmaya indicates that the sun is worshiped through the Vedic triad—often expressed as om bhūr bhuvaḥ svaḥ—signifying that Sūrya’s role is integrated with Vedic revelation and yajña. The sun is not independent; it functions as a powerful deva executing the Supreme Lord’s command, enabling vision, heat, seasons, and the ritual calendar.
The naming expresses that cosmic movement and sacred sound are coordinated: chandas (Vedic meters) symbolize regulated rhythm, measure, and order. By portraying the horses as meters, the text frames the sun’s motion as a disciplined, dharma-supporting cadence rather than random physical drift.
They are sixty thousand tiny sages (thumb-sized) positioned before the sun who continuously offer prayers. Their presence emphasizes that the sun’s grandeur is embedded in devotion and liturgy—cosmic power is surrounded by glorification of the Lord and His empowered servants.