Adhyaya 7
Kṛṣṇa’s Impending Departure; Uddhava’s Surrender; King Yadu and the Avadhūta’s Twenty-Four Gurus (Beginnings)
भगवान श्रीकृष्ण उद्धवाच्या समजुतीची पुष्टी करतात की यदुवंशाचा संहार होणार आहे आणि देवता त्यांच्या वैकुंठप्रत्यावर्तनासाठी प्रार्थना करीत आहेत. ब्राह्मणांच्या शापामुळे यदूंमध्ये परस्परकलह होऊन त्यांचा नाश होईल आणि सात दिवसांत द्वारका जलमय होईल, असे ते सांगतात. कलियुगाचे प्राबल्य ओळखून कृष्ण उद्धवाला आज्ञा देतात—स्वजन व सामाजिक ओळखीची आसक्ती सोड, समदृष्टी साध आणि जग माया आहे, शुभ-अशुभ द्वैतामुळे भासणारी क्षणभंगुर वस्तु आहे, असे पाहा. उद्धव देहाभिमानाच्या बंधनाची कबुली देऊन सहज वैराग्याचा उपाय मागतो आणि एकमेव पूर्ण गुरु म्हणून श्रीकृष्णाला शरण जातो. तेव्हा प्रभू आदर्श उपदेश सुरू करतात—कधी कधी स्वतःची तीक्ष्ण बुद्धीच गुरु होऊन शिकवते—आणि राजा यदूची एका अवधूत ब्राह्मणाशी भेट याची कथा सांगतात. अवधूत सांगतो की त्याने निसर्ग व समाजातील चोवीस गुरूंमधून शिक्षण घेतले—पृथ्वी, वायू, आकाश, जल, अग्नी, चंद्र, सूर्य इत्यादी—आणि कुटुंबासक्तीच्या अतिरेकाविरुद्ध कबुतराची कथा देऊन सावध करतो. हा अध्याय उद्धवाला दिलेल्या अंतिम सल्ल्याला अवधूताच्या विस्तृत शिक्षणाशी जोडणारा सेतू ठरतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच । यद् āt्था मां महाभाग तच्चिकīर्षितम् एव मे । ब्रह्मा भवो लोकपालाः स्वर्-वाःसं मे अभिकाङ्क्षिणः ॥ १ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे महाभाग उद्धवा! तू माझा हेतू अचूक सांगितलास—यदुवंशाचा संहार करून पृथ्वीचा भार उतरवून मला वैकुंठधामात परत जायचे आहे; म्हणून ब्रह्मा, भव (शिव) आणि लोकपाल माझ्या स्वधाम-निवासासाठी प्रार्थना करीत आहेत।
Verse 2
मया निष्पादितं ह्यत्र देवकार्यमशेषत: । यदर्थमवतीर्णोऽहमंशेन ब्रह्मणार्थित: ॥ २ ॥
मी येथे देवतांचे सर्व कार्य पूर्ण केले आहे; ब्रह्माच्या प्रार्थनेने ज्या हेतुने मी माझ्या अंशासह (बलदेवासह) अवतरलो होतो, तो उद्देश आता सिद्ध झाला आहे।
Verse 3
कुलं वै शापनिर्दग्धं नङ्क्ष्यत्यन्योन्यविग्रहात् । समुद्र: सप्तमे ह्येनां पुरीं च प्लावयिष्यति ॥ ३ ॥
ब्राह्मणांच्या शापामुळे यादवकुळ निश्चयच परस्परांच्या कलहाने नष्ट होईल; आणि आजपासून सातव्या दिवशी समुद्र उठून द्वारका-नगरीला जलमय करील।
Verse 4
यर्ह्येवायं मया त्यक्तो लोकोऽयं नष्टमङ्गल: । भविष्यत्यचिरात्साधो कलिनापि निराकृत: ॥ ४ ॥
हे साधु उद्धवा! मी हा लोक त्यागल्यावर ही पृथ्वी लवकरच कलियुगाने आक्रांत होऊन सर्व मंगल व धर्मरहित होईल।
Verse 5
न वस्तव्यं त्वयैवेह मया त्यक्ते महीतले । जनोऽभद्ररुचिर्भद्र भविष्यति कलौ युगे ॥ ५ ॥
प्रिय उद्धवा! मी ही पृथ्वी सोडल्यावर तुला येथे राहू नये. हे निष्पाप भक्त! कलियुगात लोक पापाकडे आसक्त होतील; म्हणून येथे थांबू नकोस।
Verse 6
त्वं तु सर्वं परित्यज्य स्नेहं स्वजनबन्धुषु । मय्यावेश्य मन: सम्यक् समदृग् विचरस्व गाम् ॥ ६ ॥
तू आपल्या स्वजन-बंधूंवरील सर्व स्नेह सोडून मन पूर्णपणे माझ्यात स्थिर कर; आणि समदृष्टी ठेवून पृथ्वीवर सर्वत्र विचर।
Verse 7
यदिदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभि: । नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम् ॥ ७ ॥
हे उद्धवा! मन, वाणी, डोळे, कान इत्यादींनी जे जग ग्रहण होते ते मायाजन्य व नश्वर आहे असे जाण; इंद्रियांचे विषय सर्व क्षणभंगुर आहेत।
Verse 8
पुंसोऽयुक्तस्य नानार्थो भ्रम: स गुणदोषभाक् । कर्माकर्मविकर्मेति गुणदोषधियो भिदा ॥ ८ ॥
ज्याचे चित्त मायेमुळे अयुक्त आहे तो पदार्थांत अनेक अर्थभेद पाहतो; गुण-दोषाच्या कल्पनेत अडकून तो कर्म, अकर्म व विकर्म यांचा विचार करीत राहतो।
Verse 9
तस्माद् युक्तेन्द्रियग्रामो युक्तचित्त इदम् जगत् । आत्मनीक्षस्व विततमात्मानं मय्यधीश्वरे ॥ ९ ॥
म्हणून इंद्रियसमूह संयमित करून व चित्त एकाग्र करून, हे सर्व जग सर्वत्र विस्तृत आत्म्यात स्थित आहे असे पाहा; आणि तो आत्माही माझ्यात—परम अधीश्वरात—स्थित आहे असे पाहा।
Verse 10
ज्ञानविज्ञानसंयुक्त आत्मभूत: शरीरिणाम् । आत्मानुभवतुष्टात्मा नान्तरायैर्विहन्यसे ॥ १० ॥
वेदांचे निर्णायक ज्ञान आणि त्याचे प्रत्यक्ष अनुभवन याने युक्त होऊन तू देहधाऱ्यांचा आत्मस्वरूप जाणशील; आत्मानुभवाने तृप्त मन झाल्यावर जीवनातील कोणत्याही विघ्नाने तू बाधित होणार नाहीस।
Verse 11
दोषबुद्ध्योभयातीतो निषेधान्न निवर्तते । गुणबुद्ध्या च विहितं न करोति यथार्भक: ॥ ११ ॥
जो गुण-दोषाच्या द्वैतबुद्धीपलीकडे गेला आहे तो निषिद्ध कर्मांकडे वळत नाही आणि ‘गुण’ मोजून विहित कर्मही करत नाही; निष्पाप बालकासारखा तो सहजच धर्मानुसार वागतो।
Verse 12
सर्वभूतसुहृच्छान्तो ज्ञानविज्ञाननिश्चय: । पश्यन् मदात्मकं विश्वं न विपद्येत वै पुन: ॥ १२ ॥
जो सर्वभूतांचा सुहृद, शांत आणि ज्ञान-विज्ञानात दृढ निश्चयवान आहे, तो हे संपूर्ण विश्व माझ्याच स्वरूपाचे पाहतो; असा भक्त पुन्हा कधीही पतन पावत नाही।
Verse 13
श्रीशुक उवाच इत्यादिष्टो भगवता महाभागवतो नृप । उद्धव: प्रणिपत्याह तत्त्वंजिज्ञासुरच्युतम् ॥ १३ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजन्! भगवान श्रीकृष्णांनी अशा प्रकारे आपल्या परम भक्त उद्धवाला उपदेश केला. तत्त्व जाणण्यास उत्सुक उद्धवाने अच्युताला प्रणाम करून असे म्हटले।
Verse 14
श्रीउद्धव उवाच योगेश योगविन्यास योगात्मन् योगसम्भव । नि:श्रेयसाय मे प्रोक्तस्त्याग: सन्न्यासलक्षण: ॥ १४ ॥
श्रीउद्धव म्हणाले—हे योगेश्वर! योगविन्यासाचे नियंता, योगस्वरूप व योगशक्तीचा उगम! माझ्या परम कल्याणासाठी आपण संन्यासलक्षण त्यागाचा मार्ग सांगितला आहे।
Verse 15
त्यागोऽयं दुष्करो भूमन् कामानां विषयात्मभि: । सुतरां त्वयि सर्वात्मन्नभक्तैरिति मे मति: ॥ १५ ॥
हे भूमन्! विषयांत रमलेल्या कामी लोकांसाठी, आणि विशेषतः हे सर्वात्मन्, जे तुमचे भक्त नाहीत त्यांच्यासाठी हा त्याग अत्यंत कठीण आहे—असे माझे मत आहे।
Verse 16
सोऽहं ममाहमिति मूढमतिर्विगाढ- स्त्वन्मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे । तत्त्वञ्जसा निगदितं भवता यथाहं संसाधयामि भगवन्ननुशाधि भृत्यम् ॥ १६ ॥
हे भगवन्! तुमच्या मायेनं रचलेल्या देह व नातेसंबंधांत मी इतका बुडालो आहे की ‘मी’ आणि ‘माझे’ या भ्रमात अडकलेला मूढ आहे. म्हणून तुम्ही सहज सांगितलेले तत्त्व मी कसे साध्य करू? कृपा करून आपल्या दासाला मार्गदर्शन करा।
Verse 17
सत्यस्य ते स्वदृश आत्मन आत्मनोऽन्यं वक्तारमीश विबुधेष्वपि नानुचक्षे । सर्वे विमोहितधियस्तव माययेमे ब्रह्मादयस्तनुभृतो बहिरर्थभावा: ॥ १७ ॥
हे ईश! तुम्ही सत्यस्वरूप परम पुरुष आहात आणि भक्तांना स्वतः प्रकट होता. तुमच्यावाचून मला असा कोणी वक्ता दिसत नाही जो मला परिपूर्ण ज्ञान सांगू शकेल—देवतांमध्येही नाही. ब्रह्मा आदी सर्व देहधारी जीव तुमच्या मायेनं मोहित होऊन बाह्य पदार्थांनाच सत्य मानतात।
Verse 18
तस्माद् भवन्तमनवद्यमनन्तपारं सर्वज्ञमीश्वरमकुण्ठविकुण्ठधिष्ण्यम् । निर्विण्णधीरहमु हे वृजिनाभितप्तो नारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये ॥ १८ ॥
म्हणून हे प्रभो, संसाराने वैराग्य आलेला व दुःखांनी तापलेला मी तुमच्या शरण येतो. तुम्ही निर्दोष, अनंत, सर्वज्ञ परमेश्वर आहात; तुमचे वैकुंठधाम निर्विघ्न आहे. तुम्ही नारायण, सर्व जीवांचे खरे सखा आहात.
Verse 19
श्रीभगवानुवाच प्रायेण मनुजा लोके लोकतत्त्वविचक्षणा: । समुद्धरन्ति ह्यात्मानमात्मनैवाशुभाशयात् ॥ १९ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—बहुधा जे मनुष्य जगाचे तत्त्व नीट ओळखतात, ते स्वतःच्या विवेकाने अशुभ भोग-आशेतून वर उठून स्वतःचा उद्धार करतात.
Verse 20
आत्मनो गुरुरात्मैव पुरुषस्य विशेषत: । यत् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रेयोऽसावनुविन्दते ॥ २० ॥
मनुष्याचा विशेषतः स्वतःचा आत्माच गुरु असतो; कारण तो प्रत्यक्ष अनुभव व युक्ति (अनुमान) यांच्या साहाय्याने कल्याणाचा मार्ग शोधतो.
Verse 21
पुरुषत्वे च मां धीरा: साङ्ख्ययोगविशारदा: । आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्वशक्त्युपबृंहितम् ॥ २१ ॥
मानवदेहात जे धीर, संयमी आणि सांख्य-योगशास्त्रात पारंगत आहेत, ते माझ्या सर्व शक्तींनी युक्त दिव्य स्वरूपाचे प्रत्यक्ष दर्शन घेतात.
Verse 22
एकद्वित्रिचतुष्पादो बहुपादस्तथापद: । बह्व्य: सन्ति पुर: सृष्टास्तासां मे पौरुषी प्रिया ॥ २२ ॥
या जगात एकपाद, द्विपाद, त्रिपाद, चतुष्पाद, बहुपाद आणि अपाद अशी अनेक शरीरे निर्माण झाली आहेत; पण त्यांत मानवी देह मला विशेष प्रिय आहे.
Verse 23
अत्र मां मृगयन्त्यद्धा युक्ता हेतुभिरीश्वरम् । गृह्यमाणैर्गुणैर्लिङ्गैरग्राह्यमनुमानत: ॥ २३ ॥
मी परमेश्वर सामान्य इंद्रियांनी कधीच पकडला जात नाही; तरीही मनुष्य बुद्धी व इतर साधनांनी प्रत्यक्ष व अनुमान्य लक्षणांद्वारे मला शोधू शकतात।
Verse 24
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । अवधूतस्य संवादं यदोरमिततेजस: ॥ २४ ॥
या संदर्भात ऋषी एक प्राचीन इतिहास सांगतात—अतिशय तेजस्वी राजा यदू आणि एका अवधूत यांचा संवाद।
Verse 25
अवधूतं द्विजं कञ्चिच्चरन्तमकुतोभयम् । कविं निरीक्ष्य तरुणं यदु: पप्रच्छ धर्मवित् ॥ २५ ॥
महाराज यदूंनी एक निर्भय, भ्रमण करणारा अवधूत ब्राह्मण पाहिला; तो तरुण व विद्वान कवीसारखा भासत होता. धर्मतत्त्वज्ञ राजाने त्याला प्रश्न विचारला.
Verse 26
श्रीयदुरुवाच कुतो बुद्धिरियं ब्रह्मन्नकर्तु: सुविशारदा । यामासाद्य भवाल्लोकं विद्वांश्चरति बालवत् ॥ २६ ॥
श्री यदू म्हणाले: हे ब्राह्मण! तुम्ही कोणत्याही कर्मकांडात गुंतलेले दिसत नाही, तरीही जगातील सर्व गोष्टींबाबत तुमची बुद्धी अत्यंत पारंगत आहे. कृपा करून सांगा, ही अद्भुत बुद्धी तुम्हाला कशी मिळाली आणि तुम्ही बालकासारखे मुक्तपणे का फिरता?
Verse 27
प्रायो धर्मार्थकामेषु विवित्सायां च मानवा: । हेतुनैव समीहन्त आयुषो यशस: श्रिय: ॥ २७ ॥
साधारणतः मनुष्य धर्म, अर्थ, काम आणि आत्मज्ञान यांसाठी परिश्रम करतात; त्यांचा हेतू बहुधा आयुष्य वाढवणे, कीर्ती मिळवणे आणि भौतिक संपत्तीचा उपभोग घेणे हा असतो।
Verse 28
त्वं तु कल्प: कविर्दक्ष: सुभगोऽमृतभाषण: । न कर्ता नेहसे किञ्चिज्जडोन्मत्तपिशाचवत् ॥ २८ ॥
तू समर्थ, कवी, दक्ष, सुभग आणि अमृतासारखी वाणी असलेला आहेस; तरीही तू काही करत नाहीस, काही इच्छित नाहीस—जणू जड, उन्मत्त पिशाचासारखा दिसतोस।
Verse 29
जनेषु दह्यमानेषु कामलोभदवाग्निना । न तप्यसेऽग्निना मुक्तो गङ्गाम्भ:स्थ इव द्विप: ॥ २९ ॥
लोक काम-लोभाच्या दावाग्नीत जळत असताना तू मात्र मुक्त असल्याने त्या अग्नीत तापत नाहीस। गंगेच्या पाण्यात उभा असलेल्या हत्तीप्रमाणे तू दाहापासून आश्रय घेतोस।
Verse 30
त्वं हि न: पृच्छतां ब्रह्मन्नात्मन्यानन्दकारणम् । ब्रूहि स्पर्शविहीनस्य भवत: केवलात्मन: ॥ ३० ॥
हे ब्राह्मण! तू भोगाच्या स्पर्शाविना, केवळ आत्मस्वरूपात स्थित, कोणताही संग-सोबत नसताना एकटा फिरतोस असे आम्ही पाहतो. म्हणून आम्ही नम्रपणे विचारतो—तुझ्या अंतरीच्या महान आनंदाचे कारण सांग।
Verse 31
श्रीभगवानुवाच यदुनैवं महाभागो ब्रह्मण्येन सुमेधसा । पृष्ट: सभाजित: प्राह प्रश्रयावनतं द्विज: ॥ ३१ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—ब्राह्मणांचा मान राखणारा सुमेध राजा यदूने त्या महाभाग द्विजाला असे विचारून सन्मान केला. राजाच्या नम्र नतमस्तक वृत्तीने प्रसन्न होऊन तो ब्राह्मण उत्तर देऊ लागला।
Verse 32
श्रीब्राह्मण उवाच सन्ति मे गुरवो राजन् बहवो बुद्ध्युपाश्रिता: । यतो बुद्धिमुपादाय मुक्तोऽटामीह तान् शृणु ॥ ३२ ॥
ब्राह्मण म्हणाला—हे राजन्, माझे अनेक गुरु आहेत; बुद्धीचा आधार घेऊन मी त्यांना आश्रय मानले आहे. त्यांच्याकडून दिव्य बोध मिळवून मी मुक्त अवस्थेत पृथ्वीवर फिरतो. आता त्यांची कथा ऐक।
Verse 33
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥
हे राजन्, मी चोवीस गुरूंचा आश्रय घेतला आहे—पृथ्वी, वायू, आकाश, जल, अग्नी, चंद्र, सूर्य, कपोत व अजगर; समुद्र, पतंग, मधमाशी, हत्ती व मधु-चोर; हरिण, मासा, वेश्या पिंगला, कुरर पक्षी व बालक; तसेच कुमारी, बाण बनविणारा, सर्प, कोळी व भुंगा। त्यांच्या आचरणातून मी आत्मविद्या शिकलो.
Verse 34
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥
हे राजन्, मी चोवीस गुरूंचा आश्रय घेतला आहे—पृथ्वी, वायू, आकाश, जल, अग्नी, चंद्र, सूर्य, कपोत व अजगर; समुद्र, पतंग, मधमाशी, हत्ती व मधु-चोर; हरिण, मासा, वेश्या पिंगला, कुरर पक्षी व बालक; तसेच कुमारी, बाण बनविणारा, सर्प, कोळी व भुंगा। त्यांच्या आचरणातून मी आत्मविद्या शिकलो.
Verse 35
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥
हे राजन्, हेच माझे आश्रित चोवीस गुरू आहेत. त्यांच्या वृत्ती व आचरणातून मी येथे आत्म्याचे शिक्षण घेतले आणि आत्मतत्त्वाचे ज्ञान प्राप्त केले.
Verse 36
यतो यदनुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज । तत्तथा पुरुषव्याघ्र निबोध कथयामि ते ॥ ३६ ॥
हे नहुषात्मज, हे पुरुषव्याघ्र! मी ज्या-ज्या गुरूंकडून जे-जे शिकलो, ते तसेच तू ऐक; मी तुला सांगतो.
Verse 37
भूतैराक्रम्यमाणोऽपि धीरो दैववशानुगै: । तद् विद्वान्न चलेन्मार्गादन्वशिक्षं क्षितेर्व्रतम् ॥ ३७ ॥
धीर पुरुष, इतर प्राण्यांनी त्रास दिला तरी, हे जाणो की ते दैवाच्या अधीन विवश होऊन तसे करतात; म्हणून तो आपल्या मार्गावरून ढळू नये. हे व्रत मी पृथ्वीपासून शिकलो.
Verse 38
शश्वत्परार्थसर्वेह: परार्थैकान्तसम्भव: । साधु: शिक्षेत भूभृत्तो नगशिष्य: परात्मताम् ॥ ३८ ॥
साधूने पर्वताकडून हे शिकावे—तो सदैव परोपकारासाठीच प्रयत्न करील आणि इतरांच्या कल्याणालाच आपल्या जीवनाचे एकमेव कारण मानील. तसेच वृक्षाच्या शिष्याप्रमाणे तो स्वतःला परहितासाठी अर्पण करील.
Verse 39
प्राणवृत्त्यैव सन्तुष्येन्मुनिर्नैवेन्द्रियप्रियै: । ज्ञानं यथा न नश्येत नावकीर्येत वाङ्मन: ॥ ३९ ॥
मुनीने केवळ प्राणधारणापुरतेच समाधान मानावे; इंद्रियसुखांनी तृप्ती शोधू नये. देहाची काळजी अशी घ्यावी की ज्ञान नष्ट होऊ नये आणि वाणी व मन आत्मसाक्षात्कारापासून विचलित होऊ नयेत.
Verse 40
विषयेष्वाविशन् योगी नानाधर्मेषु सर्वत: । गुणदोषव्यपेतात्मा न विषज्जेत वायुवत् ॥ ४० ॥
योगी अनेक विषयांमध्ये व विविध धर्मांमध्ये वावरत असला तरी, जो गुण-दोषांच्या पलीकडे गेला आहे तो संपर्कात येऊनही गुंतत नाही; तो वायूप्रमाणे निर्लेप राहतो.
Verse 41
पार्थिवेष्विह देहेषु प्रविष्टस्तद्गुणाश्रय: । गुणैर्न युज्यते योगी गन्धैर्वायुरिवात्मदृक् ॥ ४१ ॥
आत्मदर्शी योगी या जगात विविध भौतिक देहांत राहून त्यांच्या गुण-कार्यांचा अनुभव घेतो, तरी तो त्या गुणांनी बांधला जात नाही; जसा वारा सुगंध वाहून नेतो पण त्यात मिसळत नाही.
Verse 42
अन्तर्हितश्च स्थिरजङ्गमेषु ब्रह्मात्मभावेन समन्वयेन । व्याप्त्याव्यवच्छेदमसङ्गमात्मनो मुनिर्नभस्त्वं विततस्य भावयेत् ॥ ४२ ॥
विचारशील मुनी देहात राहूनही स्वतःला ब्रह्मस्वरूप शुद्ध आत्मा असे जाणो. तो स्थावर-जंगम सर्व जीवांत जीवात्म्याचा प्रवेश पाहो आणि परमात्मा—भगवान—अंतर्यामी रूपाने सर्वत्र एकाच वेळी उपस्थित आहे असे भावो. आकाश जसे सर्वव्यापी असूनही असंग व अविभाज्य असते, तसेच आत्मा व परमात्म्याचे स्वरूप चिंतन करावे.
Verse 43
तेजोऽबन्नमयैर्भावैर्मेघाद्यैर्वायुनेरितै: । न स्पृश्यते नभस्तद्वत् कालसृष्टैर्गुणै: पुमान् ॥ ४३ ॥
जसा वाऱ्याने ढकललेले मेघ-वादळ आकाशाला स्पर्श करत नाहीत, तसा काळनिर्मित गुणांच्या संगतीतही आत्मा खरोखर बदलत नाही, मलिन होत नाही।
Verse 44
स्वच्छ: प्रकृतित: स्निग्धो माधुर्यस्तीर्थभूर्नृणाम् । मुनि: पुनात्यपां मित्रमीक्षोपस्पर्शकीर्तनै: ॥ ४४ ॥
हे राजन्, साधू पाण्यासारखा—स्वच्छ, स्वभावतः मृदू आणि मधुर वाणीचा असतो. त्याचे दर्शन, स्पर्श किंवा त्याचे कीर्तन ऐकणे यानेच जीव शुद्ध होतो; तो तीर्थासारखा सर्वांना पावन करतो।
Verse 45
तेजस्वी तपसा दीप्तो दुर्धर्षोदरभाजन: । सर्वभक्ष्योऽपि युक्तात्मा नादत्ते मलमग्निवत् ॥ ४५ ॥
तपश्चर्येने साधू तेजस्वी व दुर्जेय होतात; ते भोगाची इच्छा करत नाहीत. दैवाने जे अन्न मिळेल ते स्वीकारतात; कधी दूषित अन्न पडले तरी अग्नीसारखे मलिन होत नाहीत।
Verse 46
क्वचिच्छन्न: क्वचित् स्पष्ट उपास्य: श्रेय इच्छताम् । भुङ्क्ते सर्वत्र दातृणां दहन् प्रागुत्तराशुभम् ॥ ४६ ॥
अग्नीसारखा साधू कधी लपलेला तर कधी प्रकट दिसतो. जे परम कल्याण इच्छितात त्यांच्यासाठी तो गुरु म्हणून पूज्य होतो; अर्पण स्वीकारून अग्निप्रमाणे उपासकांची पूर्व व भावी पापे भस्म करतो।
Verse 47
स्वमायया सृष्टमिदं सदसल्लक्षणं विभु: । प्रविष्ट ईयते तत्तत्स्वरूपोऽग्निरिवैधसि ॥ ४७ ॥
स्वमायेने निर्माण झालेल्या या सत्-असत् जगतात सर्वशक्तिमान प्रभू देहांत प्रविष्ट होऊन, जसा वेगवेगळ्या लाकडांत अग्नी वेगवेगळा प्रकटतो, तसा प्रत्येकात तदनुरूप भासतो।
Verse 48
विसर्गाद्या: श्मशानान्ता भावा देहस्य नात्मन: । कलानामिव चन्द्रस्य कालेनाव्यक्तवर्त्मना ॥ ४८ ॥
जन्मापासून स्मशानापर्यंतच्या सर्व अवस्था देहाच्या आहेत, आत्म्याच्या नाहीत. जसे काळाच्या अदृश्य गतीने चंद्राच्या कला वाढतात-घटतात, तरी चंद्र स्वतः बदलत नाही।
Verse 49
कालेन ह्योघवेगेन भूतानां प्रभवाप्ययौ । नित्यावपि न दृश्येते आत्मनोऽग्नेर्यथार्चिषाम् ॥ ४९ ॥
काळाच्या प्रचंड प्रवाहाने भूतांची उत्पत्ती व लय सतत होत असते, तरी दिसत नाही—जसे अग्नीच्या ज्वाला क्षणोक्षणी प्रकट-लुप्त होतात, पण सामान्यांना जाणवत नाही। तसेच काळाच्या तरंगांनी असंख्य देहांचे जन्म-वृद्धी-मरण घडते, आणि आत्म्याला काळाची क्रिया कळत नाही।
Verse 50
गुणैर्गुणानुपादत्ते यथाकालं विमुञ्चति । न तेषु युज्यते योगी गोभिर्गा इव गोपति: ॥ ५० ॥
योगी इंद्रियांद्वारे विषय स्वीकारतो आणि योग्य वेळी त्यांचा त्याग करतो; तरी तो त्यांत गुंतत नाही। जसा गोपाळ गायींत राहूनही गायींनी बांधला जात नाही, तसा तो गुणांत असूनही असंग असतो।
Verse 51
बुध्यते स्वे न भेदेन व्यक्तिस्थ इव तद्गत: । लक्ष्यते स्थूलमतिभिरात्मा चावस्थितोऽर्कवत् ॥ ५१ ॥
सूर्य अनेक ठिकाणी प्रतिबिंबित झाला तरी तो न विभागला जातो, न प्रतिबिंबात विलीन होतो; असे मानणे स्थूल बुद्धीचे आहे. तसेच आत्मा विविध देहांत प्रतिबिंबित झाल्यासारखा दिसला तरी तो अविभक्त व निर्लेप, सूर्याप्रमाणे स्थित असतो।
Verse 52
नातिस्नेह: प्रसङ्गो वा कर्तव्य: क्वापि केनचित् । कुर्वन् विन्देत सन्तापं कपोत इव दीनधी: ॥ ५२ ॥
कोणावरही किंवा कशावरही अतिस्नेह वा आसक्ती करू नये; अन्यथा मोठा संताप भोगावा लागतो. जसा दीनबुद्धी कबूतर आसक्तीमुळे दुःखी होतो, तसा मनुष्यही होतो।
Verse 53
कपोत: कश्चनारण्ये कृतनीडो वनस्पतौ । कपोत्या भार्यया सार्धमुवास कतिचित् समा: ॥ ५३ ॥
एकदा अरण्यात एका कबुतराने झाडावर घरटे बांधले आणि आपल्या कबुतरी पत्नीसह अनेक वर्षे तेथे राहिला।
Verse 54
कपोतौ स्नेहगुणितहृदयौ गृहधर्मिणौ । दृष्टिं दृष्ट्याङ्गमङ्गेन बुद्धिं बुद्ध्या बबन्धतु: ॥ ५४ ॥
ते दोन्ही कबूतर गृहधर्मात रत होते; स्नेहाने गुंफलेल्या हृदयांमुळे एकमेकांच्या नजरा, देहवैशिष्ट्ये व मनोभाव यांत आसक्त होऊन परस्परांना पूर्णपणे बांधून घेतले।
Verse 55
शय्यासनाटनस्थानवार्ताक्रीडाशनादिकम् । मिथुनीभूय विश्रब्धौ चेरतुर्वनराजिषु ॥ ५५ ॥
भविष्यासंबंधी भोळ्या विश्वासाने, ते प्रेमी युगल होऊन वनातील झाडांमध्ये विश्रांती, बसणे, चालणे, उभे राहणे, बोलणे, खेळणे, खाणे इत्यादी निश्चिंतपणे करीत राहिले।
Verse 56
यं यं वाञ्छति सा राजन् तर्पयन्त्यनुकम्पिता । तं तं समनयत् कामं कृच्छ्रेणाप्यजितेन्द्रिय: ॥ ५६ ॥
हे राजन्, ती जे जे इच्छित असे तेव्हा कबूतरी दयाळूपणे लाड करून पतीला पटवी; आणि इंद्रियांवर विजय नसलेला कबूतर कितीही कष्ट पडले तरी तिची इच्छा पूर्ण करी।
Verse 57
कपोती प्रथमं गर्भं गृह्णन्ती काल आगते । अण्डानि सुषुवे नीडे स्वपत्यु: सन्निधौ सती ॥ ५७ ॥
मग कबूतरीने प्रथम गर्भ धारण केला; वेळ येताच ती पतिव्रता आपल्या पतीच्या सान्निध्यात घरट्यात अनेक अंडी घालून गेली।
Verse 58
प्रजा: पुपुषतु: प्रीतौ दम्पती पुत्रवत्सलौ । शृण्वन्तौ कूजितं तासां निवृतौ कलभाषितै: ॥ ५९ ॥
योग्य काळ येताच त्या अंड्यांतून प्रभूच्या अचिंत्य शक्तीने घडलेले कोवळे अवयव व पिसे असलेली पिल्ले कबुतरे जन्मली।
Verse 59
तासां पतत्रै: सुस्पर्शै: कूजितैर्मुग्धचेष्टितै: । प्रत्युद्गमैरदीनानां पितरौ मुदमापतु: ॥ ६० ॥
पिल्लांच्या कोवळ्या पंखांचा स्पर्श, त्यांचे गोड कूजन, भोळ्या हालचाली आणि धावून येऊन भेटणे यामुळे आई-वडील कबुतरांना फार आनंद झाला।
Verse 60
तासां पतत्रै: सुस्पर्शै: कूजितैर्मुग्धचेष्टितै: । प्रत्युद्गमैरदीनानां पितरौ मुदमापतु: ॥ ६० ॥
पिल्लांचे मऊ पंख, त्यांचे कूजन, घरट्यातील निरागस हालचाली आणि उडण्यासाठी उड्या मारणे पाहून आई-वडील आनंदित झाले; पिल्ले सुखी दिसली म्हणून तेही सुखी झाले।
Verse 61
स्नेहानुबद्धहृदयावन्योन्यं विष्णुमायया । विमोहितौ दीनधियौ शिशून् पुपुषतु: प्रजा: ॥ ६१ ॥
स्नेहाने एकमेकांशी बांधलेले हृदय असलेले ते मूढ पक्षी, विष्णूच्या मायेमुळे पूर्ण मोहात पडून, दीन बुद्धीने आपल्या पिल्लांचे पालनपोषण करत राहिले।
Verse 62
एकदा जग्मतुस्तासामन्नार्थं तौ कुटुम्बिनौ । परित: कानने तस्मिन्नर्थिनौ चेरतुश्चिरम् ॥ ६२ ॥
एकदा ते दोघे कुटुंबप्रमुख पिल्लांसाठी अन्न शोधायला गेले; त्यांना नीट खाऊ घालण्याच्या काळजीने व्याकुळ होऊन त्या वनात सर्वत्र बराच वेळ भटकले।
Verse 63
दृष्ट्वा तान् लुब्धक: कश्चिद् यदृच्छातो वनेचर: । जगृहे जालमातत्य चरत: स्वालयान्तिके ॥ ६३ ॥
त्या वेळी वनात भटकणारा एक शिकारी योगायोगाने घरट्याजवळ फिरणारी पिल्ले पाहून जाळे पसरून त्यांना सर्वांना पकडून घेतो।
Verse 64
कपोतश्च कपोती च प्रजापोषे सदोत्सुकौ । गतौ पोषणमादाय स्वनीडमुपजग्मतु: ॥ ६४ ॥
कबूतर आणि कबुतरी आपल्या पिलांच्या पालनपोषणासाठी सदैव उत्सुक व चिंतित असत आणि त्यासाठी वनात फिरत. योग्य अन्न मिळवून ते आता घरट्याकडे परतले.
Verse 65
कपोती स्वात्मजान् वीक्ष्य बालकान् जालसंवृतान् । तानभ्यधावत् क्रोशन्ती क्रोशतो भृशदु:खिता ॥ ६५ ॥
कबुतरीने आपल्या पिल्लांना जाळ्यात अडकलेले पाहताच ती अत्यंत व्याकुळ झाली. ती आर्तपणे ओरडत त्यांच्याकडे धावली आणि पिल्लेही तिला हाक मारत होती.
Verse 66
सासकृत्स्नेहगुणिता दीनचित्ताजमायया । स्वयं चाबध्यत शिचा बद्धान् पश्यन्त्यपस्मृति: ॥ ६६ ॥
ती वारंवारच्या आसक्त स्नेहाने बांधली गेली होती, म्हणून तिचे चित्त दीन झाले. भगवंताच्या मायाशक्तीच्या वश होऊन ती स्वतःला विसरली आणि बांधलेल्या पिल्लांकडे धावताच त्वरित जाळ्यात अडकली.
Verse 67
कपोत: स्वात्मजान् बद्धानात्मनोऽप्यधिकान् प्रियान् । भार्यां चात्मसमां दीनो विललापातिदु:खित: ॥ ६७ ॥
आपल्या प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय पिल्ले जाळ्यात बांधलेली आणि स्वतःसमान मानलेली अतिप्रिय पत्नीही बांधलेली पाहून तो गरीब नर कबूतर अत्यंत दुःखी होऊन करुण विलाप करू लागला.
Verse 68
अहो मे पश्यतापायमल्पपुण्यस्य दुर्मते: । अतृप्तस्याकृतार्थस्य गृहस्त्रैवर्गिकोहत: ॥ ६८ ॥
अरेरे! माझे दुर्दैव तर पहा! मी मंदबुद्धी आणि अल्पपुण्यवान आहे. मी अतृप्त आणि अकृतार्थ असतानाच माझा धर्म, अर्थ आणि काम साधणारा प्रपंच नष्ट झाला आहे.
Verse 69
अनुरूपानुकूला च यस्य मे पतिदेवता । शून्ये गृहे मां सन्त्यज्य पुत्रै: स्वर्याति साधुभि: ॥ ६९ ॥
माझी पत्नी मला साजेशी आणि अनुकूल होती, ती मलाच देव मानत असे. आता ती मला रिकाम्या घरात सोडून आपल्या सात्त्विक मुलांसह स्वर्गाला गेली आहे.
Verse 70
सोऽहं शून्ये गृहे दीनो मृतदारो मृतप्रज: । जिजीविषे किमर्थं वा विधुरो दु:खजीवित: ॥ ७० ॥
आता मी या रिकाम्या घरात दीनवाण्या अवस्थेत पडलो आहे. माझी पत्नी आणि मुले मरण पावली आहेत. मी विधुर झालो आहे, माझे जीवन दुःखमय झाले आहे, मग मी कशासाठी जगू?
Verse 71
तांस्तथैवावृतान् शिग्भिर्मृत्युग्रस्तान् विचेष्टत: । स्वयं च कृपण: शिक्षु पश्यन्नप्यबुधोऽपतत् ॥ ७१ ॥
जाळ्यात अडकलेल्या आणि मृत्यूच्या दारात असलेल्या आपल्या मुलांना तडफडताना पाहून, तो कबुतर स्वतःही भान हरपून त्या जाळ्यात जाऊन पडला.
Verse 72
तं लब्ध्वा लुब्धक: क्रूर: कपोतं गृहमेधिनम् । कपोतकान् कपोतीं च सिद्धार्थ: प्रययौ गृहम् ॥ ७२ ॥
त्या क्रूर शिकाऱ्याने त्या गृहस्थ कबुतराला, त्याच्या पत्नीला आणि पिल्लांना पकडले आणि आपला हेतू साध्य झाल्यामुळे तो आपल्या घरी निघून गेला.
Verse 73
एवं कुटुम्ब्यशान्तात्मा द्वन्द्वाराम: पतत्रिवत् । पुष्णन् कुटुम्बं कृपण: सानुबन्धोऽवसीदति ॥ ७३ ॥
अशा रीतीने कुटुंबासक्त मनुष्याचे अंतःकरण अशांत होते. तो कबुतरासारखा द्वंद्वात रमून इंद्रियसुख शोधतो; कुटुंब पोसण्यात गुंतलेला कृपण जन नातलगांसह मोठे दुःख भोगतो.
Verse 74
य: प्राप्य मानुषं लोकं मुक्तिद्वारमपावृतम् । गृहेषु खगवत् सक्तस्तमारूढच्युतं विदु: ॥ ७४ ॥
ज्याने मानुषलोक प्राप्त केला, त्याच्यासाठी मुक्तीचे द्वार उघडे आहे. पण जो या कथेतल्या मूर्ख पक्ष्यासारखा घरातच आसक्त राहतो, तो उंचावर चढून घसरून पडलेला आहे असे समजावे.
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa indicates that after His disappearance Kali-yuga will overwhelm society, and people will become addicted to sinful life. Although Uddhava is personally sinless, remaining amid pervasive Kali influences would distract his realization and service. Therefore the Lord instructs him to renounce social attachments, maintain equal vision, and wander with exclusive remembrance of Bhagavān—preserving Poṣaṇa (divine protection) through obedience to the Lord’s final directive.
The Lord explains that a human being capable of sober analysis and sound logic can discern the miseries and instability of sense gratification and thereby rise beyond it. This does not replace śāstra and sādhus; rather, it describes buddhi refined by experience, scriptural principles, and self-control, which can instruct one inwardly to abandon inauspicious habits and seek the Supreme through direct and indirect symptoms.
The avadhūta is a liberated brāhmaṇa mendicant encountered by King Yadu. His method is distinctive because he presents ‘nature and ordinary beings’ as instructors—twenty-four gurus—extracting spiritual axioms from their behaviors. This frames Vedic wisdom as universally legible: the world itself becomes a classroom when viewed through viveka (discernment) and detachment.
The list establishes a structured curriculum of realization: endurance and non-retaliation (earth), non-entanglement (wind/sky), purity and beneficence (water), austerity and transformative power (fire), non-identification amid change (moon/time), and so on. It also signals that the avadhūta’s discourse will unfold progressively across following verses/chapters, making 11.7 the narrative gateway to one of the Bhāgavata’s most cited renunciation and wisdom sections.
The pigeon allegory warns against excessive affection and identity-absorption in spouse and offspring, which produces blindness to mortality and leads to ruin when inevitable loss arrives. The teaching is not a blanket condemnation of household life; rather, it critiques gṛhastha-āsakti (possessive attachment) that eclipses dharma and self-realization. The ‘doors of liberation’ are open in human life, but they close experientially when one lives only for maintenance and sensual bonding.