Adhyaya 6
Devas in Dvārakā, Brahmā’s Petition, and Uddhava’s Appeal (Prabhāsa Departure Set-Up)
यदुवंशाचा नियत अंत जवळ येत असताना ब्रह्मा, शिव, इंद्र व देवगण द्वारकेत येऊन श्रीकृष्णांचे दर्शन घेऊन स्तुती करतात. ते कृष्णांना माया व गुणांचा अलिप्त अधीश्वर, कर्मकांडाच्या पुण्यापलीकडील एकमेव पावनकर्ता, आणि ज्यांच्या चरणकमलांनी विषयतृष्णा जळून जाते असा परमाश्रय म्हणतात; त्रिविक्रमाचा विश्वव्यापी पाऊलविस्तार स्मरतात आणि सृष्टी-स्थिती-प्रलय नियंत्रित करणारा काळ ही त्यांचीच शक्ति मानतात. ब्रह्मा सांगतो की पृथ्वीचा भार उतरला आहे; आता प्रभू स्वधामास जावेत, तरीही विश्वव्यवस्था रक्षण करावी. कृष्ण उत्तर देतात—देवतांचे प्रयोजन पूर्ण झाले; यदूंचे अतिबल जगावर भार होऊ नये म्हणून ब्राह्मण-शापाद्वारे त्यांची निवृत्तीची प्रक्रिया आधीच सुरू केली आहे. देव निघून गेल्यावर द्वारकेत उत्पात व अपशकुन वाढतात; कृष्ण वृद्धांना शुद्धिकर्मासाठी त्वरित प्रभासक्षेत्री जाण्याची आज्ञा देतात. प्रस्थानाच्या तयारीत उद्वव अशुभ चिन्हांनी व्याकुळ होऊन एकांतात प्रभूला भेटून सोबत येण्याची विनंती करतो—पुढील गूढ उपदेशाची भूमिका येथे तयार होते.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ ब्रह्मात्मजै: देवै: प्रजेशैरावृतोऽभ्यगात् । भवश्च भूतभव्येशो ययौ भूतगणैर्वृत: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—त्यानंतर ब्रह्मदेव आपल्या पुत्रांसह, देवता व महान प्रजापती यांनी वेढलेला द्वारकेकडे निघाला. तसेच सर्व भूत-भव्यांचा अधीश्वर, मंगलकर्ता भगवान शंकरही भूतगणांनी परिवृत होऊन तेथे गेला.
Verse 2
इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ । ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवता: ॥ २ ॥ गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धचारणगुह्यका: । ऋषय: पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नरा: ॥ ३ ॥ द्वारकामुपसञ्जग्मु: सर्वे कृष्णदिदृक्षव: । वपुषा येन भगवान् नरलोकमनोरम: । यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम् ॥ ४ ॥
इंद्र मरुतांसह; आदित्य, वसु, अश्विनीकुमार; ऋभु, अङ्गिरस, रुद्र, विश्वेदेव, साध्य—हे सर्व देव; तसेच गंधर्व, अप्सरा, नाग, सिद्ध, चारण, गुह्यक; ऋषी, पितर, विद्याधर व किन्नर—सर्वजण श्रीकृष्णदर्शनाच्या इच्छेने द्वारकेस आले. ज्यांच्या दिव्य स्वरूपाने भगवान मानवलोकाला मोहित करतात, त्यांनी आपले यश सर्व लोकांत पसरविले—जे सर्व लोकांची मलिनता हरते.
Verse 3
इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ । ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवता: ॥ २ ॥ गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धचारणगुह्यका: । ऋषय: पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नरा: ॥ ३ ॥ द्वारकामुपसञ्जग्मु: सर्वे कृष्णदिदृक्षव: । वपुषा येन भगवान् नरलोकमनोरम: । यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम् ॥ ४ ॥
इंद्र, मरुत, आदित्य, वसु, अश्विनी, ऋभु, अंगिरस, रुद्र, विश्वदेव व साध्य असे देव; तसेच गंधर्व, अप्सरा, नाग, सिद्ध, चारण, गुह्यक, ऋषी, पितर, विद्याधर व किन्नर—हे सर्व श्रीकृष्णांचे दर्शन घ्यावे म्हणून द्वारकेस आले. भगवंत कृष्ण आपल्या दिव्य रूपाने मानवलोकाला मोहित करतात; त्यांची कीर्ती सर्व लोकांत पसरून विश्वातील मलिनता नष्ट करते.
Verse 4
इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ । ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवता: ॥ २ ॥ गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धचारणगुह्यका: । ऋषय: पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नरा: ॥ ३ ॥ द्वारकामुपसञ्जग्मु: सर्वे कृष्णदिदृक्षव: । वपुषा येन भगवान् नरलोकमनोरम: । यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम् ॥ ४ ॥
इंद्र, मरुत, आदित्य, वसु, अश्विनी, ऋभु, अंगिरस, रुद्र, विश्वदेव व साध्य असे देव; तसेच गंधर्व, अप्सरा, नाग, सिद्ध, चारण, गुह्यक, ऋषी, पितर, विद्याधर व किन्नर—हे सर्व श्रीकृष्णांचे दर्शन घ्यावे म्हणून द्वारकेस आले. भगवंत कृष्ण आपल्या दिव्य रूपाने मानवलोकाला मोहित करतात; त्यांची कीर्ती सर्व लोकांत पसरून विश्वातील मलिनता नष्ट करते.
Verse 5
तस्यां विभ्राजमानायां समृद्धायां महर्द्धिभि: । व्यचक्षतावितृप्ताक्षा: कृष्णमद्भुतदर्शनम् ॥ ५ ॥
महान ऐश्वर्यांनी समृद्ध व तेजस्वी अशा द्वारका-नगरीत देवांनी न तृप्त होणाऱ्या नेत्रांनी श्रीकृष्णांचे अद्भुत दर्शन घेतले.
Verse 6
स्वर्गोद्यानोपगैर्माल्यैश्छादयन्तो यदूत्तमम् । गीर्भिश्चित्रपदार्थाभिस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम् ॥ ६ ॥
देवांनी स्वर्गातील उद्यानांतून आणलेल्या पुष्पमाळांनी यदुकुलश्रेष्ठ श्रीकृष्णांना आच्छादित केले आणि मग मोहक शब्द व अर्थांनी जगदीश्वराची स्तुती केली.
Verse 7
श्रीदेवा ऊचु: नता: स्म ते नाथ पदारविन्दं बुद्धीन्द्रियप्राणमनोवचोभि: । यच्चिन्त्यतेऽन्तर्हृदि भावयुक्तै- र्मुमुक्षुभि: कर्ममयोरुपाशात् ॥ ७ ॥
श्रीदेव म्हणाले— हे नाथ! आम्ही बुद्धी, इंद्रिये, प्राण, मन आणि वाणी यांसह तुमच्या चरणकमलांना नमस्कार करतो. कर्मबंधनाच्या कठोर फासातून मुक्त होऊ इच्छिणारे भावयुक्त योगी ज्यांचे अंतःकरणात चिंतन करतात.
Verse 8
त्वं मायया त्रिगुणयात्मनि दुर्विभाव्यं व्यक्तं सृजस्यवसि लुम्पसि तद्गुणस्थ: । नैतैर्भवानजित कर्मभिरज्यते वै यत् स्वे सुखेऽव्यवहितेऽभिरतोऽनवद्य: ॥ ८ ॥
हे अजित प्रभो, तुम्ही त्रिगुणमयी मायेला आपल्या आत्मस्वरूपातच प्रवृत्त करून प्रकट विश्वाची सृष्टी, पालन व संहार करता. गुणांमध्ये स्थित असल्यासारखे दिसूनही तुम्ही कर्मांनी कधीही लिप्त होत नाही, कारण तुम्ही आपल्या अव्यवहित नित्य आध्यात्मिक आनंदात रत, निर्दोष आहात.
Verse 9
शुद्धिर्नृणां न तु तथेड्य दुराशयानां विद्याश्रुताध्ययनदानतप:क्रियाभि: । सत्त्वात्मनामृषभ ते यशसि प्रवृद्ध- सच्छ्रद्धया श्रवणसम्भृतया यथा स्यात् ॥ ९ ॥
हे पूज्य प्रभो, मायेमुळे मलिन चित्त व दुराशा बाळगणाऱ्या लोकांची शुद्धी केवळ पूजा, वेदाध्ययन, दान, तप व कर्मकांडाने होत नाही. हे ऋषभ, ज्यांनी तुमच्या यशाचे श्रवण करून दृढ सत्श्रद्धा वाढविली आहे, त्या शुद्धात्म्यांनाच अशी पवित्रता मिळते जी श्रद्धाहीनांना कधीच मिळत नाही.
Verse 10
स्यान्नस्तवाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतु: क्षेमाय यो मुनिभिरार्द्रहृदोह्यमान: । य: सात्वतै: समविभूतय आत्मवद्भि- र्व्यूहेऽर्चित: सवनश: स्वरतिक्रमाय ॥ १० ॥
आमच्या कल्याणासाठी तुमचे चरण अशुभ वासनांना भस्म करणाऱ्या अग्निशिखेसारखे असोत. प्रेमाने द्रवलेल्या हृदयाचे मुनी ते सदैव अंतःकरणात धारण करतात. तसेच संयमी सात्वत भक्त स्वर्गीय भोगांपलीकडे जाऊन तुमच्यासारखी विभूती मिळावी या इच्छेने प्रातः, मध्यान्ह व सायंकाळी तुमच्या चतुर्व्यूह स्वरूपात तुमच्या चरणांची उपासना करतात.
Verse 11
यश्चिन्त्यते प्रयतपाणिभिरध्वराग्नौ त्रय्या निरुक्तविधिनेश हविर्गृहीत्वा । अध्यात्मयोग उत योगिभिरात्ममायां जिज्ञासुभि: परमभागवतै: परीष्ट: ॥ ११ ॥
ऋग्-यजुः-साम वेदांनी सांगितलेल्या विधीनुसार हवि घेऊन यज्ञाग्नीत आहुती देण्यास उद्यत असणारे तुमच्या चरणांचे स्मरण करतात. तसेच अध्यात्मयोगाचे योगी तुमची आत्ममाया जाणून घेण्याच्या इच्छेने तुमच्या चरणकमलांचे ध्यान करतात; आणि परम भागवत भक्त तुमची माया ओलांडण्यासाठी तुमच्या चरणकमलांची पूर्ण उपासना करतात.
Verse 12
पर्युष्टया तव विभो वनमालयेयं संस्पार्धिनी भगवती प्रतिपत्नीवच्छ्री: । य: सुप्रणीतममुयार्हणमाददन्नो भूयात् सदाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतु: ॥ १२ ॥
हे विभो, आम्ही अर्पण केलेली कोमेजलेली वनमालाही तुम्ही आपल्या वक्षःस्थळी स्वीकारली—ही तुमची कृपा आहे. तुमच्या दिव्य वक्षावर श्रीलक्ष्मीचे नित्य वासस्थान आहे; तिथे आमचे अर्पण पाहून ती ईर्ष्याळू सहपत्नीप्रमाणे अस्वस्थ होईल. तरीही तुम्ही दयाळू होऊन जणू नित्यसहचरी लक्ष्मीला दुर्लक्ष करून आमचे अर्हण श्रेष्ठ पूजा मानून स्वीकारता. कृपाळू प्रभो, तुमचे चरण सदैव आमच्या हृदयातील अशुभ वासनांना भस्म करणारी अग्निशिखा ठरोत।
Verse 13
केतुस्त्रिविक्रमयुतस्त्रिपतत्पताको यस्ते भयाभयकरोऽसुरदेवचम्वो: । स्वर्गाय साधुषु खलेष्वितराय भूमन् पाद: पुनातु भगवन् भजतामघं न: ॥ १३ ॥
हे भगवन्! त्रिविक्रमावतारात तू ध्वजस्तंभासारखा चरण उचलून तीन लोकांत विजयपताकेसारखी त्रिधारा गंगा प्रवाहित केलीस. तोच कमलचरण असुरांना भय देतो व भक्तांना अभय देतो; आम्ही तुझी भक्ती करीत आहोत, म्हणून आमची पापे नष्ट कर।
Verse 14
नस्योतगाव इव यस्य वशे भवन्ति ब्रह्मादयस्तनुभृतो मिथुरर्द्यमाना: । कालस्य ते प्रकृतिपूरुषयो: परस्य शं नस्तनोतु चरण: पुरुषोत्तमस्य ॥ १४ ॥
ब्रह्मा इत्यादी देवही देहधारी जीव आहेत; तुझ्या कालतत्त्वाच्या कठोर अधीनतेखाली ते परस्पर त्रस्त होऊन नाकात दोरी घातलेल्या बैलांसारखे ओढले जातात. प्रकृती व भोगकर्ता यांपलीकडे असलेल्या पुरुषोत्तमा, तुझे कमलचरण आम्हाला परमानंद देवो।
Verse 15
अस्यासि हेतुरुदयस्थितिसंयमाना- मव्यक्तजीवमहतामपि कालमाहु: । सोऽयं त्रिणाभिरखिलापचये प्रवृत्त: कालो गभीररय उत्तमपूरुषस्त्वम् ॥ १५ ॥
या विश्वाची उत्पत्ती, स्थिती आणि संहार यांचे कारण तूच; तुलाच ‘काल’ म्हणतात, जो अव्यक्त-व्यक्त प्रकृती व सर्व जीवांना नियंत्रित करतो. त्रिनाभी कालचक्राने तू सूक्ष्म रीतीने सर्वांचा क्षय करतोस; म्हणून तूच उत्तम पुरुष, परमेश्वर आहेस।
Verse 16
त्वत्त: पुमान् समधिगम्य ययास्य वीर्यं धत्ते महान्तमिव गर्भममोघवीर्य: । सोऽयं तयानुगत आत्मन आण्डकोशं हैमं ससर्ज बहिरावरणैरुपेतम् ॥ १६ ॥
हे प्रभो! आद्य पुरुषावतार महाविष्णू तुझ्याकडूनच सर्जनशक्ती प्राप्त करतो; त्या अच्युत शक्तीने तो प्रकृतीत गर्भाधान करून महत्तत्त्व निर्माण करतो. नंतर ते महत्तत्त्व प्रभूशक्तीने युक्त होऊन विविध आवरणांनी आच्छादित सुवर्ण ब्रह्मांड-अंड उत्पन्न करते।
Verse 17
तत्तस्थूषश्च जगतश्च भवानधीशो यन्माययोत्थगुणविक्रिययोपनीतान् । अर्थाञ्जुषन्नपि हृषीकपते न लिप्तो येऽन्ये स्वत: परिहृतादपि बिभ्यति स्म ॥ १७ ॥
हे हृषीकेश! चराचर सर्व जगताचा तू अधीश्वर आहेस. तुझ्या मायेतून उत्पन्न गुणविकारांनी समोर आलेल्या विषयांचे निरीक्षण करतानाही तू कधी लिप्त होत नाहीस. पण इतर जीव—योगी व तत्त्वज्ञही—त्यागलेल्या विषयांचे स्मरण होताच अस्वस्थ व भयभीत होतात।
Verse 18
स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि- भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डै: । पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणै- र्यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर्न विभ्व्य: ॥ १८ ॥
हे प्रभो, तुम्ही सोळा हजार अत्यंत सुंदर, कुलीन पत्न्यांसह निवास करता. त्यांच्या लाजऱ्या स्मितदृष्टी व वक्र भुवयांच्या मधुर संकेतांनी सौरतप्रेमाचा संदेश येतो; तरीही त्या कामबाणांनीही तुमचे मन व इंद्रिये विचलित करू शकत नाहीत।
Verse 19
विभ्व्यस्तवामृतकथोदवहास्त्रिलोक्या: पादावनेजसरित: शमलानि हन्तुम् । आनुश्रवं श्रुतिभिरङ्घ्रिजमङ्गसङ्गै- स्तीर्थद्वयं शुचिषदस्त उपस्पृशन्ति ॥ १९ ॥
प्रभो, तुमच्या अमृतमय कथांचे प्रवाह आणि तुमच्या कमलचरणांच्या स्नानातून उत्पन्न झालेल्या पवित्र नद्या—या दोन्ही त्रिलोकीतील सर्व पापमळ नष्ट करतात। जे शुद्धी साधू इच्छितात ते कानांनी तुमची कीर्ती ऐकून कथासंग करतात आणि स्नान करून पादज नद्यांचे तीर्थसंग प्राप्त करतात।
Verse 20
श्रीबादरायणिरुवाच इत्यभिष्टूय विबुधै: सेश: शतधृतिर्हरिम् । अभ्यभाषत गोविन्दं प्रणम्याम्बरमाश्रित: ॥ २० ॥
श्री शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: अशा प्रकारे ब्रह्मा, शिव आणि इतर देवांसह, गोविंद हरिची स्तुती केली. मग ब्रह्मा आकाशात स्थित होऊन, प्रणाम करून, भगवान गोविंदाला असे म्हणाला।
Verse 21
श्रीब्रह्मोवाच भूमेर्भारावताराय पुरा विज्ञापित: प्रभो । त्वमस्माभिरशेषात्मन्तत्तथैवोपपादितम् ॥ २१ ॥
श्री ब्रह्मा म्हणाले: प्रभो, पूर्वी आम्ही पृथ्वीचा भार उतरविण्यासाठी तुम्हाला विनंती केली होती. हे अनंत परमात्मन्, आमची ती प्रार्थना तुम्ही निश्चयच यथावत पूर्ण केली आहे।
Verse 22
धर्मश्च स्थापित: सत्सु सत्यसन्धेषु वै त्वया । कीर्तिश्च दिक्षु विक्षिप्ता सर्वलोकमलापहा ॥ २२ ॥
प्रभो, सत्याशी दृढ असलेल्या सत्पुरुषांमध्ये तुम्ही धर्म पुन्हा स्थापित केला आहे। तुमची कीर्ती सर्व दिशांना पसरली आहे; तुमचे श्रवण केल्यानेच सर्व लोकांचा मळ नष्ट होतो।
Verse 23
अवतीर्य यदोर्वंशे बिभ्रद् रूपमनुत्तमम् । कर्माण्युद्दामवृत्तानि हिताय जगतोऽकृथा: ॥ २३ ॥
हे प्रभो! यदुवंशात अवतीर्ण होऊन तुम्ही अनुपम दिव्य रूप धारण केले आणि समस्त जगाच्या हितासाठी उदात्त अलौकिक लीलाकर्मे केलीत।
Verse 24
यानि ते चरितानीश मनुष्या: साधव: कलौ । शृण्वन्त: कीर्तयन्तश्च तरिष्यन्त्यञ्जसा तम: ॥ २४ ॥
हे ईश्वरा! कलियुगात जे साधुभक्त तुझ्या लीलांचे श्रवण व कीर्तन करतात, ते सहजच या युगाचा अंधकार पार करतात।
Verse 25
यदुवंशेऽवतीर्णस्य भवत: पुरुषोत्तम । शरच्छतं व्यतीयाय पञ्चविंशाधिकं प्रभो ॥ २५ ॥
हे प्रभो पुरुषोत्तम! यदुवंशात अवतीर्ण होऊन तुम्ही भक्तांसह एकशे पंचवीस शरदऋतू व्यतीत केल्या।
Verse 26
नाधुना तेऽखिलाधार देवकार्यावशेषितम् । कुलं च विप्रशापेन नष्टप्रायमभूदिदम् ॥ २६ ॥ तत: स्वधाम परमं विशस्व यदि मन्यसे । सलोकाँल्लोकपालान् न: पाहि वैकुण्ठकिङ्करान् ॥ २७ ॥
हे अखिलाधार! आता देवकार्याकरिता तुझ्यासाठी काही उरलेले नाही; विप्रांच्या शापाने हे कुलही जवळजवळ नष्ट झाले आहे. म्हणून तू इच्छिल्यास परम स्वधामात प्रवेश कर; आणि आम्हा वैकुंठकिंकरांची, लोकपालांसह, सदैव रक्षा कर।
Verse 27
नाधुना तेऽखिलाधार देवकार्यावशेषितम् । कुलं च विप्रशापेन नष्टप्रायमभूदिदम् ॥ २६ ॥ तत: स्वधाम परमं विशस्व यदि मन्यसे । सलोकाँल्लोकपालान् न: पाहि वैकुण्ठकिङ्करान् ॥ २७ ॥
हे अखिलाधार! आता देवकार्याकरिता तुझ्यासाठी काही उरलेले नाही; विप्रांच्या शापाने हे कुलही जवळजवळ नष्ट झाले आहे. म्हणून तू इच्छिल्यास परम स्वधामात प्रवेश कर; आणि आम्हा वैकुंठकिंकरांची, लोकपालांसह, सदैव रक्षा कर।
Verse 28
श्रीभगवानुवाच अवधारितमेतन्मे यदात्थ विबुधेश्वर । कृतं व: कार्यमखिलं भूमेर्भारोऽवतारित: ॥ २८ ॥
श्री भगवान म्हणाले: हे देवेश्वरा ब्रह्मा, तुझी प्रार्थना आणि विनंती मला समजली आहे. पृथ्वीचा भार हलका करून, मी तुझ्या वतीने आवश्यक ते सर्व कार्य पूर्ण केले आहे.
Verse 29
तदिदं यादवकुलं वीर्यशौर्यश्रियोद्धतम् । लोकं जिघृक्षद् रुद्धं मे वेलयेव महार्णव: ॥ २९ ॥
हे यादव कुळ आपल्या वीर्य, शौर्य आणि संपत्तीमुळे अत्यंत उन्मत्त झाले आहे. ते जगाला गिळंकृत करण्यास तयार झाले होते, म्हणून मी त्यांना, जसा किनारा महासागराला रोखून धरतो, तसे रोखून धरले आहे.
Verse 30
यद्यसंहृत्य दृप्तानां यदूनां विपुलं कुलम् । गन्तास्म्यनेन लोकोऽयमुद्वेलेन विनङ्क्ष्यति ॥ ३० ॥
जर मी या गर्विष्ठ यादवांच्या विशाल कुळाचा संहार न करताच निघून गेलो, तर त्यांच्या अमर्याद वाढीमुळे हे संपूर्ण जग नष्ट होईल.
Verse 31
इदानीं नाश आरब्ध: कुलस्य द्विजशापज: । यास्यामि भवनं ब्रह्मन्नेतदन्ते तवानघ ॥ ३१ ॥
आता ब्राह्मणांच्या शापामुळे माझ्या कुळाचा नाश सुरू झाला आहे. हे निष्पाप ब्रह्मा, हा नाश पूर्ण झाल्यावर आणि मी वैकुंठाला जाताना, तुझ्या धामाला भेट देईन.
Verse 32
श्रीशुक उवाच इत्युक्तो लोकनाथेन स्वयम्भू: प्रणिपत्य तम् । सह देवगणैर्देव: स्वधाम समपद्यत ॥ ३२ ॥
श्री शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: अशा प्रकारे विश्वाचे स्वामी असलेल्या भगवंतांनी सांगितल्यावर, स्वयंभू ब्रह्मदेवाने त्यांना वंदन केले. त्यानंतर सर्व देवतांसह ब्रह्मदेव आपल्या स्वतःच्या धामात परतले.
Verse 33
अथ तस्यां महोत्पातान् द्वारवत्यां समुत्थितान् । विलोक्य भगवानाह यदुवृद्धान् समागतान् ॥ ३३ ॥
त्यानंतर भगवानांनी द्वारकेत उठलेले महान उपद्रव पाहून एकत्र जमलेल्या यदुवंशातील ज्येष्ठांना असे सांगितले।
Verse 34
श्रीभगवानुवाच एते वै सुमहोत्पाता व्युत्तिष्ठन्तीह सर्वत: । शापश्च न: कुलस्यासीद् ब्राह्मणेभ्यो दुरत्यय: ॥ ३४ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—इथे सर्वत्र हे अतिमहान उपद्रव उठत आहेत; कारण आमच्या कुलावर ब्राह्मणांचा शाप आला आहे, तो टाळणे अशक्य आहे।
Verse 35
न वस्तव्यमिहास्माभिर्जिजीविषुभिरार्यका: । प्रभासं सुमहत्पुण्यं यास्यामोऽद्यैव मा चिरम् ॥ ३५ ॥
हे पूज्य ज्येष्ठांनो, आपले प्राण सुरक्षित ठेवायचे असतील तर इथे आता राहू नये। आजच विलंब न करता अतिपुण्य प्रभास क्षेत्रास जाऊया।
Verse 36
यत्र स्नात्वा दक्षशापाद् गृहीतो यक्ष्मणोडुराट् । विमुक्त: किल्बिषात् सद्यो भेजे भूय: कलोदयम् ॥ ३६ ॥
जिथे प्रभास-क्षेत्रात स्नान केल्याने, दक्षाच्या शापामुळे क्षयरोगाने ग्रस्त चंद्रमाही तत्क्षणी पापफलातून मुक्त होऊन पुन्हा कलावृद्धीला लागला।
Verse 37
वयं च तस्मिन्नाप्लुत्य तर्पयित्वा पितृन् सुरान् । भोजयित्वोषिजो विप्रान् नानागुणवतान्धसा ॥ ३७ ॥ तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति वै । वृजिनानि तरिष्यामो दानैर्नौभिरिवार्णवम् ॥ ३८ ॥
आपणही तिथे स्नान करून पितर व देवांना तृप्त करू, विविध स्वादिष्ट अन्नाने पूज्य विप्रांना भोजन घालू, आणि योग्य पात्रांना श्रद्धेने महान दाने देऊ. अशा दानरूपी नौकांनी आपण हे भयंकर संकट तसेच पार करू, जसे योग्य नौकेने महासागर पार होतो।
Verse 38
वयं च तस्मिन्नाप्लुत्य तर्पयित्वा पितृन् सुरान् । भोजयित्वोषिजो विप्रान् नानागुणवतान्धसा ॥ ३७ ॥ तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति वै । वृजिनानि तरिष्यामो दानैर्नौभिरिवार्णवम् ॥ ३८ ॥
प्रभास-तीर्थी स्नान करून, पितर व देव यांना तृप्त करण्यासाठी यज्ञ-तर्पण करून, विविध रुचकर अन्नाने पूज्य ब्राह्मणांना भोजन घालून आणि त्यांना योग्य पात्र मानून श्रद्धेने महान दाने देऊन, आम्ही दानरूपी नौकेने जसा महासागर पार होतो तसा या भयंकर संकटांचा निश्चयाने तरून जाऊ.
Verse 39
श्रीशुक उवाच एवं भगवतादिष्टा यादवा: कुरुनन्दन । गन्तुं कृतधियस्तीर्थं स्यन्दनान् समयूयुजन् ॥ ३९ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे कुरुनंदना! भगवंतांच्या अशा आज्ञेने यादवांनी तीर्थ-प्रभासला जाण्याचा निश्चय केला आणि रथांना घोडे जुंपले।
Verse 40
तन्निरीक्ष्योद्धवो राजन् श्रुत्वा भगवतोदितम् । दृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णमनुव्रत: ॥ ४० ॥ विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम् । प्रणम्य शिरसा पादौ प्राञ्जलिस्तमभाषत ॥ ४१ ॥
हे राजन्! नित्य श्रीकृष्णाचा अनुव्रत असलेल्या उद्धवाने यादवांचा प्रस्थानाचा संकेत, भगवंतांची आज्ञा आणि भयंकर अपशकुन पाहून, एकांतस्थानी जगताच्या परम नियंत्या प्रभूकडे जाऊन, त्यांच्या चरणकमलांवर मस्तक ठेवून प्रणाम केला व हात जोडून असे म्हणाला।
Verse 41
तन्निरीक्ष्योद्धवो राजन् श्रुत्वा भगवतोदितम् । दृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णमनुव्रत: ॥ ४० ॥ विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम् । प्रणम्य शिरसा पादौ प्राञ्जलिस्तमभाषत ॥ ४१ ॥
हे राजन्! नित्य श्रीकृष्णाचा अनुव्रत असलेल्या उद्धवाने यादवांचा प्रस्थानाचा संकेत, भगवंतांची आज्ञा आणि भयंकर अपशकुन पाहून, एकांतस्थानी जगताच्या परम नियंत्या प्रभूकडे जाऊन, त्यांच्या चरणकमलांवर मस्तक ठेवून प्रणाम केला व हात जोडून असे म्हणाला।
Verse 42
श्रीउद्धव उवाच देवदेवेश योगेश पुण्यश्रवणकीर्तन । संहृत्यैतत् कुलं नूनं लोकं सन्त्यक्ष्यते भवान् । विप्रशापं समर्थोऽपि प्रत्यहन्न यदीश्वर: ॥ ४२ ॥
श्रीउद्धव म्हणाला—हे देवदेवेश, हे योगेश! तुमच्या पवित्र कीर्तीचे श्रवण-कीर्तन हेच परम पुण्य आहे. प्रभो, असे दिसते की आता तुम्ही हे कुल संहृत करून या लोकातील तुमच्या लीलांचा त्याग करणार आहात. तुम्ही सर्वेश्वर व योगशक्तीचे स्वामी आहात; तरीही ब्राह्मणांच्या शापाला प्रत्याहत करण्यास समर्थ असूनही तुम्ही तो थांबवत नाही—म्हणून तुमचा तिरोभाव निकट आहे।
Verse 43
नाहं तवाङ्घ्रिकमलं क्षणार्धमपि केशव । त्यक्तुं समुत्सहे नाथ स्वधाम नय मामपि ॥ ४३ ॥
हे केशवा, हे नाथ! क्षणभरही तुझे चरणकमळ सोडणे मला सहन होत नाही; कृपा करून मला ही आपल्या स्वधामात घेऊन जा।
Verse 44
तव विक्रीडितं कृष्ण नृणां परममङ्गलम् । कर्णपीयूषमासाद्य त्यजन्त्यन्यस्पृहां जना: ॥ ४४ ॥
हे कृष्णा! तुझ्या लीला मानवांस परम मंगलदायक व कानांस अमृततुल्य आहेत; त्यांचा आस्वाद घेतल्यावर लोक इतर इच्छा सोडून देतात।
Verse 45
शय्यासनाटनस्थानस्नानक्रीडाशनादिषु । कथं त्वां प्रियमात्मानं वयं भक्तास्त्यजेमहि ॥ ४५ ॥
शय्या, आसन, चालणे, उभे राहणे, स्नान, क्रीडा, भोजन इत्यादी सर्व अवस्थांत—हे प्रिय परमात्मा! आम्ही भक्त तुला कसे सोडू?
Verse 46
त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोऽलङ्कारचर्चिता: । उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेमहि ॥ ४६ ॥
तू वापरलेले हार, सुगंध, वस्त्रे व अलंकार धारण करून आणि तुझ्या उच्छिष्टाचा प्रसाद घेऊन आम्ही दास नक्कीच तुझ्या मायेला जिंकू.
Verse 47
वातवसना य ऋषय: श्रमणा ऊर्ध्वमन्थिन: । ब्रह्माख्यं धाम ते यान्ति शान्ता: सन्न्यासीनोऽमला: ॥ ४७ ॥
दिगंबर ऋषी, तपस्वी श्रमण, ऊर्ध्वरेता, शांत व निर्मळ संन्यासी—ते ब्रह्म नावाच्या तुझ्या धामास प्राप्त होतात।
Verse 48
वयं त्विह महायोगिन् भ्रमन्त: कर्मवर्त्मसु । त्वद्वार्तया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तम: ॥ ४८ ॥ स्मरन्त: कीर्तयन्तस्ते कृतानि गदितानि च । गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि यन्नृलोकविडम्बनम् ॥ ४९ ॥
हे महायोगिन्! आम्ही कर्ममार्गात भटकत असलो तरी, तुमच्या भक्तांच्या संगतीत तुमची वार्ता ऐकून हा दुस्तर संसार-अंधार नक्कीच पार करू.
Verse 49
वयं त्विह महायोगिन् भ्रमन्त: कर्मवर्त्मसु । त्वद्वार्तया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तम: ॥ ४८ ॥ स्मरन्त: कीर्तयन्तस्ते कृतानि गदितानि च । गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि यन्नृलोकविडम्बनम् ॥ ४९ ॥
आम्ही तुमची अद्भुत कृत्ये व वचने सतत स्मरून कीर्तन करतो; आणि तुमच्या गूढ प्रिय सहचारिणींशी असलेल्या रसमय लीलांत तुमची चाल, निर्भय हास्य, कटाक्ष व क्रीडा—ज्या मानवी व्यवहारासारख्या भासतात—आम्हाला परमानंदात विस्मित करतात।
Verse 50
श्रीशुक उवाच एवं विज्ञापितो राजन् भगवान् देवकीसुत: । एकान्तिनं प्रियं भृत्यमुद्धवं समभाषत ॥ ५० ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले: हे राजा परीक्षित! असे निवेदन झाल्यावर देवकीनंदन भगवान श्रीकृष्णांनी आपल्या प्रिय, निष्कपट सेवक उद्धवाशी एकांतात गोपनीय रीतीने बोलणे सुरू केले।
Frequently Asked Questions
They come to directly behold the Lord and to formally conclude the cosmic mandate for His descent: the removal of the earth’s burden and the reestablishment of dharma. Their prayers also articulate siddhānta—Kṛṣṇa as the transcendental āśraya who controls māyā and kāla yet remains untouched—thereby making the impending withdrawal of His manifest līlā intelligible as divine arrangement rather than material compulsion.
They state that worship, Vedic study, charity, austerity, and ritual alone cannot fully cleanse consciousness polluted by illusion unless they mature into transcendental faith (śraddhā) in the Lord’s glories. Hearing and glorifying Kṛṣṇa (īśānukathā) is presented as uniquely potent because it directly connects the jīva to the āśraya, burning anarthas like fire at the Lord’s lotus feet.
Kṛṣṇa explains a governance principle: the Yādavas had become so empowered that, if left unchecked, their pride and expansion could devastate the world. The brāhmaṇa curse becomes the instrument of nirodha (withdrawal), ensuring cosmic balance. The Lord is fully capable of counteracting it, but chooses not to, demonstrating that His līlā follows purposeful divine orchestration rather than reactive necessity.
Prabhāsa is presented as a tīrtha where bathing and associated rites—sacrifice for devas and pitṛs, feeding brāhmaṇas, and dāna—help one cross danger like a boat across an ocean. Narratively, it moves the Yādavas out of Dvārakā and sets the stage for the culminating events of the Lord’s manifest departure, while thematically reinforcing purification (śuddhi) and the inevitability of kāla under divine supervision.
Uddhava is Kṛṣṇa’s intimate devotee and counsel-bearing associate, characterized by unwavering fidelity and deep spiritual aptitude. His private approach signals a shift from public, cosmic concerns (devas’ petitions; dynastic decisions) to the inner transmission of liberating instruction. This confidentiality frames Uddhava as the qualified recipient of teachings meant to guide devotees after the Lord’s visible līlā concludes.