Adhyaya 4
Nara-Nārāyaṇa Ṛṣi and the Lord’s Unlimited Incarnations
राजा निमीच्या अवतार-विषयक प्रश्नांना पुढे नेत श्री द्रुमिल प्रथम मर्यादा सांगतात—भगवंतांचे गुण व लीला अनंत आहेत; त्यांचे संपूर्ण वर्णन अशक्य आहे. मग ते पुरुषाचा विश्वदेहात प्रवेश आणि ब्रह्मा (रज/सृष्टी), विष्णू (सत्त्व/पालन), रुद्र (तम/संहार) अशी त्रिगुणात्मक कार्यत्रयी स्पष्ट करतात. या चौकटीत बदरिकाश्रमातील नर-नारायण ऋषींचा प्रसंग येतो—इंद्र पदभ्रंशाच्या भीतीने कामदेव व अप्सरादी पाठवतो; प्रभू नम्रता व करुणेने मोह शांत करतात आणि अतुल ऐश्वर्य दाखवून अद्वितीय पार्षद प्रकट करतात; त्यांतून उर्वशी निवडली जाते. पुढे हंस, दत्तात्रेय, कुमार, ऋषभदेव तसेच मत्स्य, वराह, कूर्म, नृसिंह, वामन, परशुराम, राम, बुद्ध, कल्की इत्यादी प्रमुख अवतारांची संक्षिप्त सूची देऊन भूत-वर्तमान-भविष्यातील दैवी हस्तक्षेप दाखवला आहे. अध्याय ‘पोषण’च्या उदाहरणातून मन्वंतर-व्यापी तत्त्वज्ञानाकडे नेऊन देवताश्रित इच्छांपेक्षा शुद्ध भक्तीचे श्रेष्ठत्व अधोरेखित करण्याची भूमिका करतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच यानि यानीह कर्माणि यैर्यै: स्वच्छन्दजन्मभि: । चक्रे करोति कर्ता वा हरिस्तानि ब्रुवन्तु न: ॥ १ ॥
श्रीराजा निमी म्हणाले: भगवान् आपल्या अंतःशक्तीने व स्वेच्छेने या जगात अवतार घेतात. म्हणून कृपा करून सांगा—हरि यांनी त्यांच्या विविध अवतारांत भूतकाळी, वर्तमानकाळी व भविष्यकाळी येथे कोणकोणती लीला-कर्मे केली, करीत आहेत व करतील.
Verse 2
श्रीद्रुमिल उवाच यो वा अनन्तस्य गुणाननन्ता- ननुक्रमिष्यन् स तु बालबुद्धि: । रजांसि भूमेर्गणयेत् कथञ्चित् कालेन नैवाखिलशक्तिधाम्न: ॥ २ ॥
श्रीद्रुमिल म्हणाले: जो अनंत प्रभूच्या अनंत गुणांचे पूर्ण वर्णन किंवा मोजणी करू पाहतो, त्याची बुद्धी बालकासारखी आहे. एखादा महाबुद्धिमान पुरुषही फार काळ प्रयत्न करून पृथ्वीवरील धुळीचे कण मोजू शकेल, तरी सर्वशक्तींचे धाम असलेल्या भगवान्च्या मनोहर गुणांची गणना करू शकणार नाही.
Verse 3
भूतैर्यदा पञ्चभिरात्मसृष्टै: पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् । स्वांशेन विष्ट: पुरुषाभिधान- मवाप नारायण आदिदेव: ॥ ३ ॥
जेव्हा आदिदेव नारायणांनी स्वतःपासून उत्पन्न झालेल्या पंचभूतांनी विराट्-पुर (विश्वदेह) रचला आणि आपल्या अंशाने त्यात प्रवेश केला, तेव्हा ते ‘पुरुष’ या नावाने प्रसिद्ध झाले।
Verse 4
यत्काय एष भुवनत्रयसन्निवेशो यस्येन्द्रियैस्तनुभृतामुभयेन्द्रियाणि । ज्ञानं स्वत: श्वसनतो बलमोज ईहा सत्त्वादिभि: स्थितिलयोद्भव आदिकर्ता ॥ ४ ॥
ज्यांच्या देहात त्रिलोकीची संपूर्ण रचना सुस्थित आहे. ज्यांच्या दिव्य इंद्रियांपासून सर्व देहधाऱ्यांच्या ज्ञानेंद्रिया व कर्मेंद्रिया उत्पन्न होतात. ज्यांच्या चेतनेतून बंधनयुक्त ज्ञान, आणि ज्यांच्या श्वासातून बल, ओज, इंद्रियशक्ती व कर्मप्रवृत्ती प्रकट होते. सत्त्व-रज-तम गुणांच्या माध्यमातून तेच सृष्टी-स्थिती-प्रलयाचे आदिकर्ते आहेत।
Verse 5
आदावभूच्छतधृती रजसास्य सर्गे विष्णु: स्थितौ क्रतुपतिर्द्विजधर्मसेतु: । रुद्रोऽप्ययाय तमसा पुरुष: स आद्य इत्युद्भवस्थितिलया: सततं प्रजासु ॥ ५ ॥
आदीकाळी सृष्टीसाठी त्या आद्य पुरुषाने रजोगुणाने ब्रह्मा (शतधृती) रूप धारण केले. पालनासाठी तोच विष्णू—यज्ञांचा स्वामी आणि द्विजधर्म-सेतूचा रक्षक—झाला. आणि प्रलयकाळी तमोगुणाने तोच रुद्ररूप प्रकट करतो. अशा रीतीने प्रजा सदैव उत्पत्ती, स्थिती व लय यांच्या प्रवाहात राहते।
Verse 6
धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर ऋषिप्रवर: प्रशान्त: । नैष्कर्म्यलक्षणमुवाच चचार कर्म योऽद्यापि चास्त ऋषिवर्यनिषेविताङ्घ्रि: ॥ ६ ॥
धर्म आणि दक्षकन्या मूर्ती यांच्या पोटी परम शांत, श्रेष्ठ ऋषी नर-नारायण प्रकट झाले। त्यांनी कर्मबंधन निवृत्त करणारी भगवद्भक्ती सांगितली आणि स्वतःही ती पूर्णपणे आचरली। ते आजही विद्यमान आहेत; त्यांच्या कमलचरणांची सेवा श्रेष्ठ मुनि करीत आहेत।
Verse 7
इन्द्रो विशङ्क्य मम धाम जिघृक्षतीति कामं न्ययुङ्क्त सगणं स बदर्युपाख्यम् । गत्वाप्सरोगणवसन्तसुमन्दवातै: स्त्रीप्रेक्षणेषुभिरविध्यदतन्महिज्ञ: ॥ ७ ॥
इंद्राला शंका आली की नर-नारायण ऋषी कठोर तपाने अत्यंत सामर्थ्यवान होऊन माझे स्वर्गधाम घेतील. म्हणून अवताराची दिव्य महिमा न जाणता, त्याने कामदेवाला गणांसह बदरिकाश्रमात पाठवले. तेथे वसंताच्या सुगंधी मंद वाऱ्यांनी आणि अप्सरांच्या समूहाने कामुक वातावरण निर्माण केले, आणि कामदेवाने सुंदर स्त्रियांच्या अजेय कटाक्ष-रूपी बाणांनी प्रभूवर प्रहार केला।
Verse 8
विज्ञाय शक्रकृतमक्रममादिदेव: प्राह प्रहस्य गतविस्मय एजमानान् । मा भैष्टभो मदन मारुत देववध्वो गृह्णीत नो बलिमशून्यमिमं कुरुध्वम् ॥ ८ ॥
आदिदेव भगवानांनी इंद्राने केलेला अपराध जाणूनही गर्व केला नाही. ते हसत हसत थरथरणाऱ्या मदन, मारुत आणि देवपत्नींना म्हणाले— “भिऊ नका; हे दान स्वीकारा आणि माझ्या आश्रमाला तुमच्या उपस्थितीने पावन करा।”
Verse 9
इत्थं ब्रुवत्यभयदे नरदेव देवा: सव्रीडनम्रशिरस: सघृणं तमूचु: । नैतद् विभो त्वयि परेऽविकृते विचित्रं स्वारामधीरनिकरानतपादपद्मे ॥ ९ ॥
हे राजा निमी, नरा-नारायण ऋषींनी असे बोलून देवतांचा भय दूर केला तेव्हा ते लज्जेने मस्तक झुकवून करुणा मागत म्हणाले— “विभो, आपण परात्पर व अविकारी आहात; आमच्या अपराधानंतरही आपली अहैतुकी कृपा आश्चर्य नाही, कारण असंख्य स्वाराम धीर ऋषीही आपल्या चरणकमलांना नम्र होतात।”
Verse 10
त्वां सेवतां सुरकृता बहवोऽन्तराया: स्वौको विलङ्घ्य परमं व्रजतां पदं ते । नान्यस्य बर्हिषि बलीन् ददत: स्वभागान् धत्ते पदं त्वमविता यदि विघ्नमूर्ध्नि ॥ १० ॥
जे तुमची सेवा करून देवतांची तात्पुरती लोकं ओलांडून तुमच्या परम धामाला जाऊ पाहतात, त्यांच्या मार्गात देव अनेक अडथळे घालतात. पण जे यज्ञात देवांना त्यांचा हिस्सा अर्पण करतात त्यांना असे विघ्न येत नाही. तरी तुम्ही भक्ताचे प्रत्यक्ष रक्षक असल्याने भक्त त्या विघ्नांच्या मस्तकावर पाऊल ठेवून पुढे जातो।
Verse 11
क्षुत्तृट्त्रिकालगुणमारुतजैह्वशैष्णा- नस्मानपारजलधीनतितीर्य केचित् । क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वशं पदे गो- र्मज्जन्ति दुश्चरतपश्च वृथोत्सृजन्ति ॥ ११ ॥
काही जण आमच्या प्रभावाचा—भूक, तहान, उष्ण-शीत, काळाचे गुण, इंद्रियांचा वारा आणि जिभेचा व जननेंद्रियाचा वेग अशा अनंत लाटांनी भरलेल्या अपार समुद्राचा—अतिक्रम करण्यासाठी कठोर तप करतात. पण तो समुद्र पार करूनही ते निष्फळ क्रोधाच्या वश होऊन गायीच्या खुराच्या ठशाएवढ्या पाण्यात बुडतात; आणि आपले दुश्चर तप व्यर्थ घालवतात।
Verse 12
इति प्रगृणतां तेषां स्त्रियोऽत्यद्भुरतदर्शना: । दर्शयामास शुश्रूषां स्वर्चिता: कुर्वतीर्विभु: ॥ १२ ॥
देवता अशा प्रकारे परमेश्वराची स्तुती करीत असताना सर्वशक्तिमान प्रभूंनी त्यांच्या डोळ्यांसमोर अचानक अनेक स्त्रिया प्रकट केल्या—अत्यंत अद्भुत सौंदर्ययुक्त, उत्तम वस्त्रे व अलंकारांनी सजलेल्या, आणि भक्तिभावाने प्रभूसेवेत रत।
Verse 13
ते देवानुचरा दृष्ट्वा स्त्रिय: श्रीरिव रूपिणी: । गन्धेन मुमुहुस्तासां रूपौदार्यहतश्रिय: ॥ १३ ॥
देवांचे अनुचर त्या लक्ष्मीसम रूपिणी स्त्रियांना पाहून व त्यांच्या देहसुगंधाने मोहित झाले. त्यांच्या रूप-औदार्यापुढे त्यांचे स्वतःचे वैभव फिके पडले.
Verse 14
तानाह देवदेवेश: प्रणतान् प्रहसन्निव । आसामेकतमां वृङ्ध्वं सवर्णां स्वर्गभूषणाम् ॥ १४ ॥
देवदेवेश्वरांनी नम्रपणे वाकलेल्या स्वर्गदूतांना किंचित् हसत म्हटले— “यांपैकी जी तुम्हाला योग्य वाटेल ती एक निवडा; ती स्वर्गलोकाचे भूषण होईल.”
Verse 15
ओमित्यादेशमादाय नत्वा तं सुरवन्दिन: । उर्वशीमप्सर:श्रेष्ठां पुरस्कृत्य दिवं ययु: ॥ १५ ॥
‘ॐ’ म्हणत आज्ञा स्वीकारून देवदूतांनी त्यांना नमस्कार केला. मग अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ उर्वशीला निवडून, सन्मानाने पुढे ठेवून ते स्वर्गास गेले.
Verse 16
इन्द्रायानम्य सदसि शृण्वतां त्रिदिवौकसाम् । ऊचुर्नारायणबलं शक्रस्तत्रास विस्मित: ॥ १६ ॥
ते इंद्राच्या सभेत पोहोचले आणि त्रिदिवातील सर्वांच्या ऐकण्यात नारायणाचे परम सामर्थ्य सांगितले. नरा-नारायण ऋषीविषयी ऐकून व आपला अपराध जाणून शक्र इंद्र भयभीत व विस्मित झाला.
Verse 17
हंसस्वरूप्यवददच्युत आत्मयोगं दत्त: कुमार ऋषभो भगवान् पिता न: । विष्णु: शिवाय जगतां कलयावतीर्ण- स्तेनाहृता मधुभिदा श्रुतयोहयास्ये ॥ १७ ॥
अच्युत भगवान् विष्णू हंसस्वरूप, दत्तात्रेय, चार कुमार आणि आमचे पिता भगवान् ऋषभदेव इत्यादी कलावतारांनी जगाच्या कल्याणासाठी अवतरून आत्मयोगाचे ज्ञान देतात. हयग्रीव रूपाने मधूचा वध करून पाताळातून वेदश्रुती परत आणल्या.
Verse 18
गुप्तोऽप्यये मनुरिलौषधयश्च मात्स्ये क्रौडे हतो दितिज उद्धरताम्भस: क्ष्माम् । कौर्मे धृतोऽद्रिरमृतोन्मथने स्वपृष्ठे ग्राहात् प्रपन्नमिभराजममुञ्चदार्तम् ॥ १८ ॥
मत्स्यावतारात भगवंतांनी सत्यव्रत मनू, पृथ्वी व दिव्य औषधींना प्रलयाच्या जलापासून वाचविले. वराहरूपाने दितीपुत्र हिरण्याक्षाचा वध करून जलातून पृथ्वीचा उद्धार केला. कूर्मावतारात मंदराचल पाठीवर धारण करून समुद्रमंथनातून अमृत प्रकट केले. आणि ग्राहाच्या पकडीत त्रस्त शरणागत गजेन्द्रराजाला त्यांनी मुक्त केले.
Verse 19
संस्तुन्वतो निपतितान् श्रमणानृषींश्च शक्रं च वृत्रवधतस्तमसि प्रविष्टम् । देवस्त्रियोऽसुरगृहे पिहिता अनाथा जघ्नेऽसुरेन्द्रमभयाय सतां नृसिंहे ॥ १९ ॥
वलखिल्य नावाचे सूक्ष्म तपस्वी ऋषी गायीच्या खुराच्या ठशातील पाण्यात पडले असता इंद्र त्यांची थट्टा करीत होता; तेव्हा भगवंतांनी त्यांचा उद्धार केला. पुढे वृत्रासुर-वधाच्या पापप्रतिक्रियेने अंधारात बुडालेल्या इंद्रालाही त्यांनी वाचविले. असुरांच्या राजवाड्यात बंद, निराधार देवपत्नींनाही भगवंतांनी मुक्त केले. आणि नृसिंहावतारात सत्पुरुष भक्तांच्या अभयासाठी असुरेंद्र हिरण्यकशिपूचा वध केला.
Verse 20
देवासुरे युधि च दैत्यपतीन् सुरार्थे हत्वान्तरेषु भुवनान्यदधात् कलाभि: । भूत्वाथ वामन इमामहरद् बले: क्ष्मां याच्ञाच्छलेन समदाददिते: सुतेभ्य: ॥ २० ॥
देव-दानवांच्या युद्धांत भगवंत देवांच्या हितासाठी दैत्यनायकांचा संहार करतात आणि प्रत्येक मन्वंतरात विविध कलांसह अवतार घेऊन लोकांचे रक्षण करतात. पुढे वामनरूपाने त्यांनी बळी महाराजाकडून तीन पावलांची भूमी मागून याचनेच्या युक्तीने सारी पृथ्वी घेतली आणि नंतर संपूर्ण जग अदितीच्या पुत्रांना परत दिले.
Verse 21
नि:क्षत्रियामकृत गां च त्रि:सप्तकृत्वो रामस्तु हैहयकुलाप्ययभार्गवाग्नि: । सोऽब्धिं बबन्ध दशवक्त्रमहन् सलङ्कं सीतापतिर्जयति लोकमलघ्नकीर्ति: ॥ २१ ॥
भृगुकुलात परशुराम अग्नीप्रमाणे प्रकट होऊन हैहय वंश भस्मसात केला; अशा रीतीने त्यांनी एकवीस वेळा पृथ्वी क्षत्रियविरहित केली. तोच प्रभू सीतापती रामचंद्र होऊन समुद्रावर सेतू बांधतो आणि लंकेसह दशमुख रावणाचा वध करतो. ज्यांची कीर्ती लोकमल नष्ट करते, ते श्रीराम सदैव विजयी असोत.
Verse 22
भूमेर्भरावतरणाय यदुष्वजन्मा जात: करिष्यति सुरैरपि दुष्कराणि । वादैर्विमोहयति यज्ञकृतोऽतदर्हान् शूद्रान् कलौ क्षितिभुजो न्यहनिष्यदन्ते ॥ २२ ॥
पृथ्वीचा भार उतरवण्यासाठी अजन्मा भगवान यदुवंशात जन्म घेऊन देवांनाही कठीण अशी कृत्ये करतील. बुद्धरूपाने ते वाद-विवादाच्या उपदेशांनी अयोग्य यज्ञकर्त्यांना मोहात पाडतील. आणि कलियुगाच्या शेवटी कल्की होऊन शूद्रस्वभावी, राजा बनलेल्या अधम शासकांचा संहार करतील.
Verse 23
एवंविधानि कर्माणि जन्मानि च जगत्पते: । भूरीणि भूरियशसो वर्णितानि महाभुज ॥ २३ ॥
हे महाबाहु राजन्, जगत्पती भगवंतांचे असेच असंख्य अवतार व लीला आहेत; त्यांच्या अनंत यशाचे वर्णन अपरिमित आहे.
Frequently Asked Questions
Indra’s fear arises from attachment to position and the common demigod anxiety that extraordinary tapas may threaten celestial sovereignty. The episode illustrates that worldly status (even heavenly) is insecure, and that the Lord’s incarnation remains untouched by temptation, responding not with anger but with compassion—thereby exposing Indra’s misunderstanding of Bhagavān’s transcendence.
It shows that mere austerity can be undermined by pride or anger, whereas devotion grounded in humility is protected by the Lord (poṣaṇa). Nara-Nārāyaṇa demonstrates mastery over sense agitation and simultaneously exhibits mercy toward offenders, presenting saintliness as both inner restraint and outward compassion.
Urvaśī is the foremost Apsarā chosen by the demigods’ servants from among the Lord-manifested women. Her selection underscores the Lord’s supremacy: He can produce beauty and opulence surpassing heaven, thereby humbling celestial pride and demonstrating that all splendor ultimately rests in Nārāyaṇa.
The passage frames cosmic administration as guṇa-mediated functions of the one Supreme Person, preventing a sectarian or polytheistic misreading. It aligns sarga/sthāna/nirodha processes to Bhagavān as the ultimate cause, while showing that the devas operate within His potency rather than independently.
Because Bhagavān is ananta (unlimited), and His attributes and līlās expand without exhaustion. The statement is not anti-intellectual; it is a devotional epistemology that redirects the listener from totalizing enumeration to reverent hearing (śravaṇa) and realized relationship through bhakti.
Haṁsa, Dattātreya, the four Kumāras, Ṛṣabhadeva, Hayagrīva, Matsya, Varāha, Kūrma, the deliverer of Gajendra, Nṛsiṁha, Vāmana, Paraśurāma, Rāmacandra, Buddha, and Kalki—presented as representative, not exhaustive, examples of the Lord’s limitless descents.