Adhyaya 23
The Song of the Avantī Brāhmaṇa (Avanti-brāhmaṇa-gītā): Mind as the Root of Suffering and Equanimity Amid Insult
उद्धवाने नम्रतेने उच्च उपदेश मागितल्यावर श्रीकृष्ण सांगतात की कठोर शब्द व सार्वजनिक अपमान यामुळे मोठे साधूही अस्थिर होऊ शकतात. योगाचा उपाय दाखवण्यासाठी ते अवंतीतील एका धनाढ्य ब्राह्मण-व्यापाऱ्याची कथा सांगतात—कंजूषपणा, राग आणि धर्माकडे दुर्लक्ष यामुळे तो कुटुंब व देवतांना दूर करतो आणि शेवटी धन, मान व आधार सर्व गमावतो. वैराग्य येऊन तो संन्यास घेतो व मौनाने भटकतो; तरी त्याला वारंवार अपमान सहन करावा लागतो—भिक्षापात्राची चोरी, थट्टा, मारहाण, खोटे आरोप. तो प्रतिशोध घेत नाही; हे दैवी कृपा मानून आपले ‘गीत’ गातो—सुख-दुःखाचे कारण लोक, देव, देह, ग्रह, कर्म किंवा काळ नाहीत; गुणांनी चाललेले मनच अहंकारामुळे द्वैत निर्माण करते. मनोजय हाच योगाचा सार, आणि श्रीकृष्णाच्या चरणकमलांचा आश्रय अज्ञानातून पार नेतो. मग कृष्ण उद्धवाला सांगतात—बुद्धी माझ्यात स्थिर कर, मन संयमित कर आणि द्वंद्वांपलीकडे जा।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच स एवमाशंसित उद्धवेन भागवतमुख्येन दाशार्हमुख्य: । सभाजयन् भृत्यवचो मुकुन्द- स्तमाबभाषे श्रवणीयवीर्य: ॥ १ ॥
श्री बादरायणि म्हणाले—श्रेष्ठ भागवत श्री उद्धवाने अशा प्रकारे आदराने विनंती केल्यावर, दाशार्हांमध्ये प्रमुख भगवान मुकुंदांनी सेवकाच्या वचनांचे कौतुक केले; आणि ज्यांची कीर्ती ऐकण्यास योग्य आहे, त्यांनी उत्तर देण्यास सुरुवात केली.
Verse 2
श्रीभगवानुवाच बार्हस्पत्य स नास्त्यत्र साधुर्वै दुर्जनेरितै: । दुरक्तैर्भिन्नमात्मानं य: समाधातुमीश्वर: ॥ २ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे बृहस्पतीच्या शिष्या, या जगात दुर्जनांच्या कटू व अपमानकारक शब्दांनी विचलित झालेले मन पुन्हा स्वतः स्थिर करण्यास समर्थ असा साधू जवळजवळ नाही.
Verse 3
न तथा तप्यते विद्ध: पुमान् बाणैस्तु मर्मगै: । यथा तुदन्ति मर्मस्था ह्यसतां परुषेषव: ॥ ३ ॥
हृदयापर्यंत भेदणाऱ्या तीक्ष्ण बाणांनी विद्ध झालेला पुरुष तितका तापत नाही, जितका असज्जनांचे कठोर, अपमानकारक शब्दरूपी बाण हृदयात रुतून वेदना देतात.
Verse 4
कथयन्ति महत्पुण्यमितिहासमिहोद्धव । तमहं वर्णयिष्यामि निबोध सुसमाहित: ॥ ४ ॥
हे उद्धवा, या विषयात एक अत्यंत पुण्यदायी इतिहासनिर्देश सांगितला जातो. तो मी तुला वर्णन करीन; तू एकाग्र होऊन ऐक.
Verse 5
केनचिद् भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनै: । स्मरता धृतियुक्तेन विपाकं निजकर्मणाम् ॥ ५ ॥
एका भिक्षूचा दुर्जनांनी अनेक प्रकारे अपमान केला. पण धैर्य धरून त्याने आठवले की हे त्याच्या स्वतःच्या कर्मांचे फळ आहे.
Verse 6
अवन्तिषु द्विज: कश्चिदासीदाढ्यतम: श्रिया । वार्तावृत्ति: कदर्यस्तु कामी लुब्धोऽतिकोपन: ॥ ६ ॥
अवन्ती देशात एक ब्राह्मण होता; तो अतिशय धनवान व ऐश्वर्यसंपन्न असून व्यापार करीत असे. पण तो कंजूष, कामी, लोभी आणि फारच क्रोधी होता.
Verse 7
ज्ञातयोऽतिथयस्तस्य वाङ्मात्रेणापि नार्चिता: । शून्यावसथ आत्मापि काले कामैरनर्चित: ॥ ७ ॥
त्याच्या घरात धर्म व विधिसम्मत भोग यांचा अभाव होता. नातेवाईक व अतिथी यांना तो शब्दांनीसुद्धा मान देत नसे; आणि योग्य वेळी स्वतःच्या देहालाही आवश्यक सुख देत नसे.
Verse 8
दु:शीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्रबान्धवा: । दारा दुहितरो भृत्या विषण्णा नाचरन् प्रियम् ॥ ८ ॥
त्याच्या दुष्ट स्वभाव व कंजूषपणामुळे पुत्र, नातेवाईक, पत्नी, मुली व नोकरचाकर त्याच्याशी वैर धरू लागले. कंटाळून ते त्याच्याशी प्रेमाने वागत नसत.
Verse 9
तस्यैवं यक्षवित्तस्य च्युतस्योभयलोकत: । धर्मकामविहीनस्य चुक्रुधु: पञ्चभागिन: ॥ ९ ॥
यक्षासारखे धन जपून ठेवणाऱ्या त्या कृपण ब्राह्मणावर—जो इहलोक-परलोक दोन्हींतून च्युत आणि धर्म व काम यांपासून वंचित होता—पंचयज्ञांचे अधिदेव क्रुद्ध झाले।
Verse 10
तदवध्यानविस्रस्तपुण्यस्कन्धस्य भूरिद । अर्थोऽप्यगच्छन्निधनं बह्वायासपरिश्रम: ॥ १० ॥
हे उदार उद्धवा! त्या देवतांची अवहेलना केल्यामुळे त्याचा पुण्यसंचय ढासळला आणि त्याचे सर्व धनही नष्ट झाले; वारंवारच्या कठोर परिश्रमाने जमवलेले सर्व काही व्यर्थ गेले।
Verse 11
ज्ञातयो जगृहु: किञ्चित् किञ्चिद् दस्यव उद्धव । दैवत: कालत: किञ्चिद् ब्रह्मबन्धोर्नृपार्थिवात् ॥ ११ ॥
प्रिय उद्धवा! त्या तथाकथित ब्राह्मणाचे काही धन नातलगांनी घेतले, काही चोरांनी, काही दैवयोगाने, काही काळाच्या प्रभावाने, काही सामान्य लोकांनी आणि काही राजसत्तेच्या अधिकाऱ्यांनी हिरावून घेतले।
Verse 12
स एवं द्रविणे नष्टे धर्मकामविवर्जित: । उपेक्षितश्च स्वजनैश्चिन्तामाप दुरत्ययाम् ॥ १२ ॥
अखेरीस त्याचे सर्व धन नष्ट झाल्यावर, जो ना धर्मात गुंतला होता ना कामभोगात, तो स्वजनांकडून उपेक्षित झाला; आणि तो असह्य चिंतेत बुडून गेला।
Verse 13
तस्यैवं ध्यायतो दीर्घं नष्टरायस्तपस्विन: । खिद्यतो बाष्पकण्ठस्य निर्वेद: सुमहानभूत् ॥ १३ ॥
सर्व धन गमावल्यानंतर तो तपस्वी अत्यंत दुःखी होऊन विलाप करू लागला; अश्रूंनी त्याचा कंठ दाटून आला आणि तो दीर्घकाळ आपल्या भाग्याचा विचार करीत राहिला. मग त्याच्या अंतःकरणात फार मोठे वैराग्य उत्पन्न झाले।
Verse 14
स चाहेदमहो कष्टं वृथात्मा मेऽनुतापित: । न धर्माय न कामाय यस्यार्थायास ईदृश: ॥ १४ ॥
ब्राह्मण म्हणाला— अहो, किती मोठे दुर्दैव! मी व्यर्थच स्वतःला छळले; ज्यासाठी इतका कष्ट केला तो धन ना धर्मासाठी, ना भोगासाठी होता।
Verse 15
प्रायेणार्था: कदर्याणां न सुखाय कदाचन । इह चात्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च ॥ १५ ॥
कंजूषांचे धन बहुधा कधीच सुख देत नाही; या जन्मात ते आत्मपीडा होते आणि मृत्यूनंतर नरकाचे कारण बनते।
Verse 16
यशो यशस्विनां शुद्धं श्लाघ्या ये गुणिनां गुणा: । लोभ: स्वल्पोऽपि तान् हन्ति श्वित्रो रूपमिवेप्सितम् ॥ १६ ॥
यशस्वींची निर्मळ कीर्ती आणि गुणीजनांचे स्तुत्य गुण— थोडासाही लोभ त्यांचा नाश करतो, जसा श्वेत कुष्ठाचा डाग सुंदर रूप बिघडवतो।
Verse 17
अर्थस्य साधने सिद्धे उत्कर्षे रक्षणे व्यये । नाशोपभोग आयासस्त्रासश्चिन्ता भ्रमो नृणाम् ॥ १७ ॥
धन मिळवणे, प्राप्त करणे, वाढवणे, जपणे, खर्च करणे, गमावणे आणि उपभोगणे— या सर्वांत माणसांना कष्ट, भीती, चिंता व भ्रम होतो।
Verse 18
स्तेयं हिंसानृतं दम्भ: काम: क्रोध: स्मयो मद: । भेदो वैरमविश्वास: संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ १८ ॥ एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् । तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ १९ ॥
चोरी, हिंसा, असत्य, दंभ, काम, क्रोध, भ्रम, गर्व, फूट, वैर, अविश्वास, स्पर्धा/ईर्ष्या आणि स्त्री, जुगार व मद्यपानामुळे येणारी व्यसने— हे पंधरा अनर्थ धनलोभातून उत्पन्न होतात. म्हणून जो खरे कल्याण इच्छितो, त्याने ‘अर्थ’ म्हणवला जाणारा हा अनर्थकारी धन दूरूनच टाळावा।
Verse 19
स्तेयं हिंसानृतं दम्भ: काम: क्रोध: स्मयो मद: । भेदो वैरमविश्वास: संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ १८ ॥ एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् । तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ १९ ॥
चोरी, हिंसा, असत्य, दंभ, काम, क्रोध, भ्रम, गर्व, भांडण, वैर, अविश्वास, मत्सर तसेच स्त्री‑आसक्ती, जुगार व मद्यपानामुळे येणारी व्यसने—हे पंधरा अनर्थ धनलोभामुळे माणसाला कलुषित करतात. म्हणून जो खरे श्रेय इच्छितो त्याने अनर्थकारी ‘अर्था’पासून दूर राहावे.
Verse 20
भिद्यन्ते भ्रातरो दारा: पितर: सुहृदस्तथा । एकास्निग्धा: काकिणिना सद्य: सर्वेऽरय: कृता: ॥ २० ॥
एका नाण्यासाठी प्रेमाने जोडलेले भाऊ, पत्नी, आई‑वडील व मित्रही क्षणात तुटून शत्रू होतात.
Verse 21
अर्थेनाल्पीयसा ह्येते संरब्धा दीप्तमन्यव: । त्यजन्त्याशु स्पृधो घ्नन्ति सहसोत्सृज्य सौहृदम् ॥ २१ ॥
थोड्याशा पैशासाठीही हे नातेवाईक‑मित्र संतप्त होतात, त्यांचा राग भडकतो. प्रतिस्पर्धी बनून ते लवकरच सारा सौहार्द टाकून देतात आणि क्षणात परकं करतात—इथवर की हत्या करतात.
Verse 22
लब्ध्वा जन्मामरप्रार्थ्यं मानुष्यं तद्द्विजाग्र्यताम् । तदनादृत्य ये स्वार्थं घ्नन्ति यान्त्यशुभां गतिम् ॥ २२ ॥
देवतांनाही ज्याची प्रार्थना करावी लागते असे मानुष्यजन्म मिळवून, त्यातही श्रेष्ठ ब्राह्मणपद प्राप्त करूनही जे या संधीचा मान ठेवत नाहीत—ते स्वतःच्या हिताचा घात करतात आणि निश्चयच अशुभ गतीला जातात.
Verse 23
स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं प्राप्य लोकमिमं पुमान् । द्रविणे कोऽनुषज्जेत मर्त्योऽनर्थस्य धामनि ॥ २३ ॥
स्वर्ग आणि मोक्ष—दोन्हींचे द्वार असलेला हा मानवलोक मिळवून कोणता मर्त्य पुरुष अनर्थाच्या धाम असलेल्या भौतिक धनसंपत्तीत आसक्त होईल?
Verse 24
देवर्षिपितृभूतानि ज्ञातीन् बन्धूंश्च भागिन: । असंविभज्य चात्मानं यक्षवित्त: पतत्यध: ॥ २४ ॥
जो देव, ऋषी, पितर, भूतप्राणी, नातेवाईक, बंधू व भागीदार तसेच स्वतःलाही योग्य वाटा न देता यक्षासारखा धन साठवतो, तो अधःपतन पावतो।
Verse 25
व्यर्थयार्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयो बलम् । कुशला येन सिध्यन्ति जरठ: किं नु साधये ॥ २५ ॥
विवेकी लोक धन, तारुण्य व बळ यांचा उपयोग सिद्धीसाठी करतात; पण मी प्रमत्त होऊन अधिक धनाच्या व्यर्थ धावपळीत हे सर्व उधळले. आता मी म्हातारा—काय साध्य करणार?
Verse 26
कस्मात् सङ्क्लिश्यते विद्वान् व्यर्थयार्थेहयासकृत् । कस्यचिन्मायया नूनं लोकोऽयं सुविमोहित: ॥ २६ ॥
विद्वान माणूस वारंवार व्यर्थ धनप्रयत्नांनी का क्लेश भोगावा? नक्कीच कोणाच्या तरी मायाशक्तीने हा जग फारच मोहित झाला आहे।
Verse 27
किं धनैर्धनदैर्वा किं कामैर्वा कामदैरुत । मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिर्वोत जन्मदै: ॥ २७ ॥
ज्याला मृत्यू गिळत आहे, त्याला धन किंवा धन देणारे, भोग किंवा भोग देणारे यांचा काय उपयोग? तसेच अशा कर्मांचा काय अर्थ, जे पुन्हा संसारात जन्म देतात?
Verse 28
नूनं मे भगवांस्तुष्ट: सर्वदेवमयो हरि: । येन नीतो दशामेतां निर्वेदश्चात्मन: प्लव: ॥ २८ ॥
नक्कीच सर्वदेवमय भगवान हरि माझ्यावर प्रसन्न आहेत; म्हणूनच त्यांनी मला या दुःखद अवस्थेत आणून वैराग्याचा अनुभव दिला—जो संसारसागर पार नेणारी नौका आहे।
Verse 29
सोऽहं कालावशेषेण शोषयिष्येऽङ्गमात्मन: । अप्रमत्तोऽखिलस्वार्थे यदि स्यात् सिद्ध आत्मनि ॥ २९ ॥
माझ्या आयुष्यातील उरलेल्या काळात मी तपश्चर्येने देह झिजवीन आणि सावध राहून आत्मकल्याणात मग्न राहीन.
Verse 30
तत्र मामनुमोदेरन् देवात्रिभुवनेश्वरा: । मुहूर्तेन ब्रह्मलोकं खट्वाङ्ग: समसाधयत् ॥ ३० ॥
तिन्ही लोकांचे स्वामी असलेले देव माझ्यावर प्रसन्न होवोत. महाराज खट्वांगाने एका मुहूर्तातच मोक्ष प्राप्त केला होता.
Verse 31
श्रीभगवानुवाच इत्यभिप्रेत्य मनसा ह्यावन्त्यो द्विजसत्तम: । उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन् शान्तो भिक्षुरभून्मुनि: ॥ ३१ ॥
भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले: असा निश्चय करून त्या अवंती ब्राह्मणाने हृदयातील गाठी सोडून दिल्या आणि तो शांत संन्यासी बनला.
Verse 32
स चचार महीमेतां संयतात्मेन्द्रियानिल: । भिक्षार्थं नगरग्रामानसङ्गोऽलक्षितोऽविशत् ॥ ३२ ॥
त्याने आपली इंद्रिये आणि प्राण यांवर ताबा मिळवून पृथ्वीवर संचार केला. भिक्षेसाठी तो अनासक्त आणि कोणाच्याही लक्षात न येता नगरांमध्ये व गावांमध्ये जात असे.
Verse 33
तं वै प्रवयसं भिक्षुमवधूतमसज्जना: । दृष्ट्वा पर्यभवन् भद्र बह्वीभि: परिभूतिभि: ॥ ३३ ॥
हे उद्धवा, त्या वृद्ध आणि अवधूत भिक्षूला पाहून दुष्ट लोक त्याचा अनेक प्रकारे अपमान करत असत.
Verse 34
केचित्त्रिवेणुं जगृहुरेके पात्रं कमण्डलुम् । पीठं चैकेऽक्षसूत्रं च कन्थां चीराणि केचन । प्रदाय च पुनस्तानि दर्शितान्याददुर्मुने: ॥ ३४ ॥
काही जण त्याचा त्रिवेणु-दंड घेऊन जात, काही भिक्षापात्रासारखा कमंडलू. काही मृगचर्माचे आसन, काही जपमाळ, तर काही त्याची फाटकी कंथा-वस्त्रे चोरत. त्या वस्तू दाखवून परत देतो असा देखावा करून पुन्हा लपवीत.
Verse 35
अन्नं च भैक्ष्यसम्पन्नं भुञ्जानस्य सरित्तटे । मूत्रयन्ति च पापिष्ठा: ष्ठीवन्त्यस्य च मूर्धनि ॥ ३५ ॥
नदीकाठी भिक्षेने मिळालेले अन्न तो जेव्हा खाण्यास बसत, तेव्हा ते महापापी लोक त्या अन्नावर लघवी करत आणि त्याच्या डोक्यावर थुंकण्याचेही धाडस करत.
Verse 36
यतवाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत् । तर्जयन्त्यपरे वाग्भि: स्तेनोऽयमिति वादिन: । बध्नन्ति रज्ज्वा तं केचिद् बध्यतां बध्यतामिति ॥ ३६ ॥
मौनव्रत घेतलेल्या त्या मुनिला ते बोलायला लावत; तो न बोलल्यास काठ्यांनी मारत. काही जण शब्दांनी धारेवर धरत—“हा चोर आहे.” आणि काही जण दोरीने बांधत, ओरडत—“बांधा, बांधा!”
Verse 37
क्षिपन्त्येकेऽवजानन्त एष धर्मध्वज: शठ: । क्षीणवित्त इमां वृत्तिमग्रहीत् स्वजनोज्झित: ॥ ३७ ॥
ते त्याचा अपमान करून म्हणत—“हा धर्माचा झेंडा मिरवणारा ढोंगी व कपटी आहे. धन संपले, आप्तांनी टाकून दिले, म्हणून धर्माचा धंदा धरला आहे.”
Verse 38
अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव । मौनेन साधयत्यर्थं बकवद् दृढनिश्चय: ॥ ३८ ॥ इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च । तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ ३९ ॥
काही जण हसत म्हणत—“अहो, हा किती ‘महासार’! हिमालयासारखा धैर्यवान. मौनाने आपला हेतू साधतो, बगळ्यासारखा दृढनिश्चयी!” काही जण त्याच्यावर दुर्गंध वारा सोडत. आणि कधी काही जण त्या द्विज ब्राह्मणाला साखळ्यांनी बांधून, खेळण्यासारख्या पाळीव प्राण्यासारखे कैद करून ठेवत.
Verse 39
अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव । मौनेन साधयत्यर्थं बकवद् दृढनिश्चय: ॥ ३८ ॥ इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च । तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ ३९ ॥
काही जण त्याची थट्टा करून म्हणत—“पहा, हा महाबली मुनी हिमालयासारखा अढळ धैर्यवान आहे; बगळ्यासारख्या दृढ निश्चयाने मौन साधून आपला हेतू साधतो.” काही जण त्याच्यावर दुर्गंध वारा सोडत, आणि कधी काही जण त्या द्विज ब्राह्मणाला साखळ्यांनी बांधून पाळीव प्राण्यासारखे कैद करून ठेवत.
Verse 40
एवं स भौतिकं दु:खं दैविकं दैहिकं च यत् । भोक्तव्यमात्मनो दिष्टं प्राप्तं प्राप्तमबुध्यत ॥ ४० ॥
अशा प्रकारे त्या ब्राह्मणाने जाणले की इतर जीवांमुळे, दैवी शक्तींमुळे आणि स्वतःच्या देहामुळे जे दुःख येते ते सर्व विधात्याने त्याच्यासाठी ठरविलेले आहे; म्हणून जे जे प्राप्त होते ते अवश्य भोगावेच लागते.
Verse 41
परिभूत इमां गाथामगायत नराधमै: । पातयद्भि: स्व धर्मस्थो धृतिमास्थाय सात्त्विकीम् ॥ ४१ ॥
ते नीच लोक त्याला अपमान करून पाडण्याचा प्रयत्न करीत होते, तरी तो आपल्या धर्मात स्थिर राहिला. सात्त्विक धैर्याने निश्चय दृढ करून त्याने पुढील गाथा गाण्यास सुरुवात केली.
Verse 42
द्विज उवाच नायं जनो मे सुखदु:खहेतु- र्न देवतात्मा ग्रहकर्मकाला: । मन: परं कारणमामनन्ति संसारचक्रं परिवर्तयेद् यत् ॥ ४२ ॥
ब्राह्मण म्हणाला—हे लोक माझ्या सुख-दुःखाचे कारण नाहीत; देवता नाहीत, माझा देह नाही, ग्रह नाहीत, कर्म नाही, काळही नाही. खरे तर मनच परम कारण आहे, जे संसारचक्र फिरवत राहते.
Verse 43
मनो गुणान् वै सृजते बलीय- स्ततश्च कर्माणि विलक्षणानि । शुक्लानि कृष्णान्यथ लोहितानि तेभ्य: सवर्णा: सृतयो भवन्ति ॥ ४३ ॥
बलवान मनच गुणांची प्रवृत्ती निर्माण करते; त्यातून विविध प्रकारची कर्मे उत्पन्न होतात—सत्त्वाची श्वेत, तमाची कृष्ण आणि रजाची लोहित. त्या त्या कर्मांपासून तदनुरूप जीवनस्थिती निर्माण होते.
Verse 44
अनीह आत्मा मनसा समीहता हिरण्मयो मत्सख उद्विचष्टे । मन: स्वलिङ्गं परिगृह्य कामान् जुषन् निबद्धो गुणसङ्गतोऽसौ ॥ ४४ ॥
भौतिक देहात झगडणाऱ्या मनासह उपस्थित असूनही परमात्मा प्रयत्न करत नाहीत, कारण ते दिव्य ज्ञानाने पूर्ण आहेत. माझ्या सखा रूपाने ते आपल्या अलौकिक स्थितीतून केवळ साक्षी राहतात. मी सूक्ष्म जीवात्मा या मनाला—जगाचे प्रतिबिंब दाखवणाऱ्या आरशासारख्या—धरून विषयभोगात गुंतलो आणि गुणसंगामुळे बांधला गेलो।
Verse 45
दानं स्वधर्मो नियमो यमश्च श्रुतं च कर्माणि च सद्व्रतानि । सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ता: परो हि योगो मनस: समाधि: ॥ ४५ ॥
दान, स्वधर्मपालन, नियम-यम, शास्त्रश्रवण, पुण्यकर्म आणि शुद्ध करणारी व्रते—यांचा अंतिम हेतू मनाचा निग्रह हाच आहे. खरे तर परमेश्वरावर मनाची समाधी हीच सर्वोच्च योग आहे।
Verse 46
समाहितं यस्य मन: प्रशान्तं दानादिभि: किं वद तस्य कृत्यम् । असंयतं यस्य मनो विनश्यद् दानादिभिश्चेदपरं किमेभि: ॥ ४६ ॥
ज्याचे मन पूर्ण समाहित व शांत आहे, त्याला दानादी कर्मकांडाची काय गरज? आणि ज्याचे मन असंयत राहून अज्ञानात नष्ट होत आहे, त्याला दानादी करूनही काय उपयोग—यांचा तरी काय लाभ?
Verse 47
मनोवशेऽन्ये ह्यभवन् स्म देवा मनश्च नान्यस्य वशं समेति । भीष्मो हि देव: सहस: सहीयान् युञ्ज्याद वशे तं स हि देवदेव: ॥ ४७ ॥
अनादि काळापासून इतर ‘देव’ म्हणजे इंद्रिये मनाच्या अधीन आहेत; पण मन कधीच दुसऱ्याच्या अधीन होत नाही. तो अत्यंत बलवान, देवतुल्य आणि भयप्रद शक्तीचा आहे. म्हणून जो मनाला वश करतो, तोच सर्व इंद्रियांचा स्वामी होतो।
Verse 48
तं दुर्जयं शत्रुमसह्यवेग- मरुन्तुदं तन्न विजित्य केचित् । कुर्वन्त्यसद्विग्रहमत्र मर्त्यै- र्मित्राण्युदासीनरिपून् विमूढा: ॥ ४८ ॥
या दुर्जय शत्रू—मन—याच्या असह्य वेगाला व हृदयाला टोचणाऱ्या यातनेला न जिंकता अनेक जण मोहग्रस्त होऊन इतरांशी निरर्थक भांडण करतात. मग ते लोकांना मित्र, शत्रू किंवा उदासीन असे मानून भ्रमात पडतात।
Verse 49
देहं मनोमात्रमिमं गृहीत्वा ममाहमित्यन्धधियो मनुष्या: । एषोऽहमन्योऽयमिति भ्रमेण दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति ॥ ४९ ॥
हा देह केवळ भौतिक मनापासून उत्पन्न आहे; तरीही जो त्याला ‘मी’ व ‘माझे’ मानतात, त्यांची बुद्धी अंध होते. ‘हा मी, तो दुसरा’ या भ्रमाने ते अंतहीन अंधारात भटकत राहतात.
Verse 50
जनस्तु हेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनश्चात्र हि भौमयोस्तत् । जिह्वां क्वचित् सन्दशति स्वदद्भि- स्तद्वेदनायां कतमाय कुप्येत् ॥ ५० ॥
जर लोकच माझ्या सुख-दुःखाचे कारण आहेत असे म्हणाल, तर मग आत्म्याचा संबंध कुठे? सुख-दुःख हे आत्म्याचे नसून देह-देहांच्या भौतिक स्पर्शातून उत्पन्न होतात. जसे स्वतःचेच दात कधी जीभ चावतात, तेव्हा वेदनेत कोणावर राग करावा?
Verse 51
दु:खस्य हेतुर्यदि देवतास्तु किमात्मनस्तत्र विकारयोस्तत् । यदङ्गमङ्गेन निहन्यते क्वचित् क्रुध्येत कस्मै पुरुष: स्वदेहे ॥ ५१ ॥
इंद्रियांचे अधिष्ठाता देव दुःखाचे कारण आहेत असे म्हणाल, तरी ते आत्म्यावर कसे लागू होईल? करणे-भोगणे हे बदलणाऱ्या इंद्रियांचे व त्यांच्या अधिष्ठात्यांचे परस्पर व्यवहारच आहे. जेव्हा देहातील एक अवयव दुसऱ्यावर प्रहार करतो, तेव्हा त्या देहातील पुरुष कोणावर राग करावा?
Verse 52
आत्मा यदि स्यात् सुखदु:खहेतु: किमन्यतस्तत्र निजस्वभाव: । न ह्यात्मनोऽन्यद् यदि तन्मृषा स्यात् क्रुध्येत कस्मान्न सुखं न दु:खम् ॥ ५२ ॥
जर आत्माच सुख-दुःखाचा कारणकर्ता असेल, तर मग दुसऱ्यांना दोष कसा द्यावा? तेव्हा सुख-दुःख हे आत्म्याचेच स्वभाव ठरेल. या मतानुसार आत्म्याव्यतिरिक्त काहीच नाही; आणि आत्म्यापलीकडे काही दिसले तर ते माया. म्हणून जेव्हा सुख-दुःखच नाही, तेव्हा स्वतःवर वा इतरांवर क्रोध कशाला?
Verse 53
ग्रहानिमित्तं सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनोऽजस्य जनस्य ते वै । ग्रहैर्ग्रहस्यैववदन्तिपीडां क्रुध्येत कस्मैपुरुषस्ततोऽन्य: ॥ ५३ ॥
जर ग्रहच सुख-दुःखाचे तात्काळ कारण आहेत असे मानले, तर अज, नित्य आत्म्याचा त्यांच्याशी संबंध काय? ग्रहांचा प्रभाव जन्मलेल्या वस्तूंवरच होतो. शिवाय ज्योतिषीही सांगतात की ग्रह एकमेकांनाच पीडा देतात. म्हणून ग्रह व देहापेक्षा भिन्न असलेला जीव कोणावर राग काढावा?
Verse 54
कर्मास्तुहेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनस्तद्धिजडाजडत्वे । देहस्त्वचित् पुरुषोऽयं सुपर्ण: क्रुध्येत कस्मै न हि कर्ममूलम् ॥ ५४ ॥
सुख-दुःखाचे कारण कर्म मानले तरी ते आत्म्यावर लागू होत नाही. चेतन कर्ता आणि जड देह यांच्या संयोगातून कर्माची कल्पना होते. देह अचेतन आहे, आत्मा पर आहे; कर्माचे मूळ ना देहात ना आत्म्यात, मग राग कोणावर करावा?
Verse 55
कालस्तुहेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनस्तत्रतदात्मकोऽसौ । नाग्नेर्हि तापो न हिमस्य तत् स्यात् क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम् ॥ ५५ ॥
सुख-दुःखाचे कारण काळ मानले तरी ते आत्म्यावर लागू होत नाही. काळ हा भगवंताच्या शक्तीचा आविष्कार आहे आणि जीवही त्याच शक्तीचे अंश आहेत. अग्नी स्वतःच्या ज्वाळांना जाळत नाही, हिम स्वतःच्या थंडीने त्रास देत नाही. आत्मा द्वंद्वातीत; मग राग कोणावर?
Verse 56
न केनचित् क्वापि कथञ्चनास्य द्वन्द्वोपराग: परत: परस्य । यथाहम: संसृतिरूपिण: स्या- देवं प्रबुद्धो न बिभेति भूतै: ॥ ५६ ॥
परमस्वरूप आत्म्यावर कुठेही, कधीही, कोणाकडूनही द्वंद्वाचा लेशही लागत नाही. अहंकारच संसाररूप धारण करून सुख-दुःख अनुभवतो. हे जाणून जो प्रबुद्ध होतो, तो भूतसृष्टीपासून कणभरही भय मानत नाही.
Verse 57
एतां स आस्थाय परात्मनिष्ठा- मध्यासितां पूर्वतमैर्महर्षिभि: । अहं तरिष्यामि दुरन्तपारं तमो मुकुन्दाङ्घ्रिनिषेवयैव ॥ ५७ ॥
पूर्वकालच्या महर्षी-आचार्यांनी आचरलेली ही परात्मनिष्ठा स्वीकारून मी केवळ मुकुंद श्रीकृष्णांच्या चरणकमलांची सेवा करून अज्ञानाच्या दुस्तर समुद्राचा पार जाईन.
Verse 58
श्रीभगवानुवाच निर्विद्य नष्टद्रविणे गतक्लम: प्रव्रज्य गां पर्यटमान इत्थम् । निराकृतोऽसद्भिरपि स्वधर्मा- दकम्पितोऽमूं मुनिराह गाथाम् ॥ ५८ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—धन नष्ट झाल्यावर वैराग्य येऊन त्या मुनीने खिन्नता सोडली. त्याने संन्यास घेऊन घरत्याग केला आणि पृथ्वीवर भ्रमण करू लागला. मूर्ख दुष्टांनी अपमान केला तरी तो स्वधर्मापासून ढळला नाही आणि ही गाथा गायली.
Verse 59
सुखदु:खप्रदो नान्य: पुरुषस्यात्मविभ्रम: । मित्रोदासीनरिपव: संसारस्तमस: कृत: ॥ ५९ ॥
पुरुषाला सुख-दुःख देणारा दुसरा कोणी नाही; स्वतःचा आत्मविभ्रमच कारण आहे. मित्र-उदासीन-शत्रू अशी दृष्टी आणि त्यावर उभा संसार हा तमोगुणी अज्ञानातूनच घडलेला आहे.
Verse 60
तस्मात् सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया । मय्यावेशितया युक्त एतावान् योगसङ्ग्रह: ॥ ६० ॥
म्हणून, हे तात, बुद्धी माझ्यात स्थिर करून सर्वथा मनाला आवर. हाच योगशास्त्राचा सारसंग्रह आहे.
Verse 61
य एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्मनिष्ठां समाहित: । धारयञ्छ्रावयञ्छृण्वन्द्वन्द्वैर्नैवाभिभूयते ॥ ६१ ॥
जो एकाग्र होऊन या भिक्षूची ब्रह्मनिष्ठ गीता धारण करतो, इतरांना ऐकवतो किंवा स्वतः ऐकतो, तो सुख-दुःखाच्या द्वंद्वांनी कधीही पराभूत होत नाही.
Frequently Asked Questions
Because the story converts abstract yoga into lived proof: when insult, poverty, and social rejection arrive, the practitioner must locate causality correctly. The Avantī brāhmaṇa demonstrates nirodha in practice—he withdraws from reactive blame and fixes responsibility on the mind’s misidentification, thereby remaining steady in dharma and devotion.
He systematically rejects external causes (other people, demigods, the body and senses, planets, karma, and time) as ultimate explanations and identifies the mind as the primary constructor of duality. The mind, empowered by the guṇas and shaped by false ego, projects ‘friend/enemy’ narratives and thus perpetuates saṁsāra; pacifying it through higher fixation ends the tyranny of dualities.
Rowdy, impious townspeople insult him—stealing his staff and bowl, contaminating his food, mocking his silence, and even chaining him. Their behavior serves as the text’s stress-test: genuine renunciation is not validated by social honor but by inner steadiness, forgiveness, and unwavering orientation to the Supreme.
They function as an ethical taxonomy of lobha’s downstream effects—showing how wealth-obsession breeds social violence (theft, lying, enmity), psychological agitation (pride, anger, envy), and addiction (intoxication, gambling, sexual danger). The list supports the chapter’s renunciation logic: greed corrodes both dharma and peace, making mind-control and detachment necessary for real benefit (paramārtha).
It follows the devotional intimacy of Uddhava’s inquiry by addressing a concrete obstacle to sādhana—insult and mental disturbance—through a narrative parable. It then transitions forward by distilling the takeaway as the ‘essence of yoga’: fix intelligence on Kṛṣṇa and control the mind, setting the stage for subsequent chapters to elaborate systematic practices of yoga, knowledge, and devotion.