Adhyaya 14

Verse 1

श्रीउद्धव उवाच वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्मवादिन: । तेषां विकल्पप्राधान्यमुताहो एकमुख्यता ॥ १ ॥

श्री उद्धव म्हणाले—हे कृष्ण! वेदविद् ऋषी जीवनसिद्धीसाठी अनेक श्रेयस्कर उपाय सांगतात. त्या विविध मतांमध्ये सर्वच समान महत्त्वाचे आहेत का, की त्यांपैकी एकच सर्वोच्च व मुख्य आहे? प्रभो, कृपा करून सांगा.

Verse 2

भवतोदाहृत: स्वामिन् भक्तियोगोऽनपेक्षित: । निरस्य सर्वत: सङ्गं येन त्वय्याविशेन्मन: ॥ २ ॥

हे स्वामी! आपण निरपेक्ष, शुद्ध भक्तियोग स्पष्टपणे सांगितला आहे; ज्यायोगे भक्त सर्व प्रकारचा सांसारिक संग दूर करून मन आपल्यातच स्थिर करतो.

Verse 3

श्रीभगवानुवाच कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसंज्ञिता । मयादौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मदात्मक: ॥ ३ ॥

श्रीभगवान म्हणाले—प्रलयकाळी काळाच्या प्रभावाने वेदसंज्ञित दिव्य वाणी नष्ट झाली. म्हणून सृष्टीच्या आरंभी मीच ब्रह्म्याला वेदज्ञान सांगितले; कारण वेदांत प्रतिपादित धर्मस्वरूप मी स्वतः आहे.

Verse 4

तेन प्रोक्ता स्व पुत्राय मनवे पूर्वजाय सा । ततो भृग्वादयोऽगृह्णन् सप्त ब्रह्ममहर्षय: ॥ ४ ॥

ते वेदज्ञान ब्रह्म्याने आपल्या ज्येष्ठ पुत्र मनुला सांगितले. नंतर मनुकडून भृगु आदि सात ब्रह्ममहर्षींनी तेच ज्ञान स्वीकारले.

Verse 5

तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥

भृगु आदि पितृऋषी व ब्रह्म्याच्या इतर पुत्रांपासून अनेक संतती उत्पन्न झाली—देव, दानव, गुह्यक, मनुष्य, सिद्ध, गंधर्व, विद्याधर, चारण, किंदेव, किन्नर, नाग, राक्षस, किम्पुरुष इत्यादी. रज-सत्त्व-तम या त्रिगुणांपासून त्यांच्या विविध प्रकृती व इच्छा निर्माण झाल्या; त्या स्वभावभेदाने जीव व त्यांच्या अधिपतींमध्येही भेद झाला. म्हणूनच स्वभावानुसार वेदांत अनेक कर्मकांड, मंत्र व फळे वर्णिली आहेत.

Verse 6

तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥

भृगु मुनी आदी पितरांपासून व ब्रह्मदेवाच्या अन्य पुत्रांपासून अनेक संतती उत्पन्न झाली; ती देव, दानव, मनुष्य, गुह्यक, सिद्ध, गंधर्व, विद्याधर, चारण, किंदेव, किन्नर, नाग, राक्षस, किम्पुरुष इत्यादी विविध रूपांनी प्रकट झाली. रज-सत्त्व-तम या त्रिगुणांपासून निर्माण झालेल्या भिन्न स्वभाव व इच्छांमुळे त्यांच्या जाती व अधिपती वेगवेगळे झाले; म्हणून जीवांच्या वैशिष्ट्यानुसार वैदिक कर्म, मंत्र आणि फळेही अनेक प्रकारची सांगितली आहेत.

Verse 7

तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥

त्रिगुणांपासून उत्पन्न प्रकृतीभेदामुळे जीवांच्या जाती आणि त्यांचे अधिपती अनेक प्रकारचे आहेत. म्हणून जीवस्वभावाच्या वैचित्र्यानुसार वैदिक कर्म, मंत्र आणि त्यांची फळेही बहुविध सांगितली आहेत.

Verse 8

एवं प्रकृतिवैचित्र्याद् भिद्यन्ते मतयो नृणाम् । पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाषण्डमतयोऽपरे ॥ ८ ॥

अशा प्रकारे प्रकृतीच्या वैचित्र्यामुळे मनुष्यांच्या मत-बुद्धी भिन्न भिन्न होतात. काहींची आस्तिक दर्शने परंपरा व संप्रदायाने चालत आलेली असतात, तर काही अन्य शिक्षक थेट पाषंड नास्तिक मताला पाठिंबा देतात.

Verse 9

मन्मायामोहितधिय: पुरुषा: पुरुषर्षभ । श्रेयो वदन्त्यनेकान्तं यथाकर्म यथारुचि ॥ ९ ॥

हे पुरुषश्रेष्ठ! माझ्या मायेमुळे मोहित झालेली बुद्धी असलेले मनुष्य आपल्या कर्मानुसार व रुचीनुसार खरे कल्याण कशात आहे याविषयी अनेक प्रकारे, अनेक मतांनी बोलतात.

Verse 10

धर्ममेके यशश्चान्ये कामं सत्यं दमं शमम् । अन्ये वदन्ति स्वार्थं वा ऐश्व‍‍र्यं त्यागभोजनम् । केचिद् यज्ञं तपो दानं व्रतानि नियमान् यमान् ॥ १० ॥

काही म्हणतात धर्माने सुख मिळते; काही यशाने, काही कामभोगाने, काही सत्याने, काही दम-शमाने. काही स्वार्थ, ऐश्वर्य, त्याग किंवा भोग सांगतात; तर काही यज्ञ, तप, दान, व्रत, नियम आणि यम यांनाच कल्याणाचे साधन मानतात—प्रत्येक मार्गाचे समर्थक असतात.

Verse 11

आद्यन्तवन्त एवैषां लोका: कर्मविनिर्मिता: । दु:खोदर्कास्तमोनिष्ठा: क्षुद्रा मन्दा: शुचार्पिता: ॥ ११ ॥

कर्माने घडविलेले हे लोक आरंभ-अंत असलेले आहेत. ते क्षुद्र, मंद, तमोनिष्ठ असून शेवटी दुःख देणारे; फळ भोगतानाही शोकाने भरलेले असतात.

Verse 12

मय्यर्पितात्मन: सभ्य निरपेक्षस्य सर्वत: । मयात्मना सुखं यत्तत् कुत: स्याद् विषयात्मनाम् ॥ १२ ॥

हे सभ्य उद्धवा! जो सर्वथा निरपेक्ष होऊन आपले चित्त मला अर्पित करतात, ते माझ्याशी जे आत्मसुख अनुभवतात, ते विषयासक्तांना कसे लाभेल?

Verse 13

अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतस: । मया सन्तुष्टमनस: सर्वा: सुखमया दिश: ॥ १३ ॥

जो अकिंचन आहे, इंद्रियदमन करून शांत आहे, सर्व अवस्थांत समचित्त आहे आणि ज्याचे मन माझ्यात तृप्त आहे—त्याच्यासाठी सर्व दिशा सुखमय होतात.

Verse 14

न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्रधिष्ण्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा मय्यर्पितात्मेच्छति मद्विनान्यत् ॥ १४ ॥

ज्याने आपले चित्त माझ्यात स्थिर केले आहे, तो न ब्रह्मपद-धाम इच्छितो, न इंद्रासन, न पृथ्वीचे सार्वभौम राज्य, न अधोलोकांचे अधिपत्य, न योगसिद्धी, न पुनर्जन्मरहित मोक्ष—तो माझ्यावाचून काहीच इच्छित नाही.

Verse 15

न तथा मे प्रियतम आत्मयोनिर्न शङ्कर: । न च सङ्कर्षणो न श्रीर्नैवात्मा च यथा भवान् ॥ १५ ॥

प्रिय उद्धवा! ब्रह्मा, शंकर, संकर्षण, श्रीलक्ष्मी—अगदी माझे स्वतःचे आत्मस्वरूपही—तुझ्यासारखे मला इतके प्रिय नाहीत.

Verse 16

निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं समदर्शनम् । अनुव्रजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यङ्‍‍घ्रिरेणुभि: ॥ १६ ॥

मी निष्काम, शांत, निर्वैर व समदर्शी मुनि-भक्तांच्या चरणकमलांच्या रजाने लोक पावन व्हावेत म्हणून सदैव त्यांच्या पावलांवर चालतो।

Verse 17

निष्किञ्चना मय्यनुरक्तचेतस: शान्ता महान्तोऽखिलजीववत्सला: । कामैरनालब्धधियो जुषन्ति ते यन्नैरपेक्ष्यं न विदु: सुखं मम ॥ १७ ॥

जे निष्किंचन, माझ्यात अनुरक्तचित्त, शांत, अहंकाररहित व सर्व जीवांवर करुणावंत आहेत, आणि विषयकामी संधींनी ज्यांची बुद्धी ढळत नाही—ते माझ्यातील ते निरपेक्ष सुख अनुभवतात, जे इतरांना कळत नाही।

Verse 18

बाध्यमानोऽपि मद्भ‍क्तो विषयैरजितेन्द्रिय: । प्राय: प्रगल्भया भक्त्या विषयैर्नाभिभूयते ॥ १८ ॥

हे उद्धवा, माझा भक्त इंद्रिये पूर्ण जिंकू शकला नाही तरी विषयवासनांनी तो त्रस्त होऊ शकतो; पण माझ्यावरील त्याच्या अढळ भक्तीमुळे तो विषयांनी पराभूत होत नाही।

Verse 19

यथाग्नि: सुसमृद्धार्चि: करोत्येधांसि भस्मसात् । तथा मद्विषया भक्तिरुद्धवैनांसि कृत्‍स्‍नश: ॥ १९ ॥

हे उद्धवा, जशी प्रज्वलित अग्नी लाकूड भस्म करतो, तशीच माझ्यावरील भक्ती माझ्या भक्तांनी केलेली सर्व पापे पूर्णपणे जाळून टाकते।

Verse 20

न साधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म उद्धव । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिता ॥ २० ॥

हे उद्धवा, योग, सांख्य, धर्मकर्म, वेदाध्ययन, तप किंवा त्याग मला तसा वश करत नाहीत, जसा माझ्या भक्तांची निष्कपट व प्रबळ भक्ती मला त्यांच्या अधीन करते।

Verse 21

भक्त्याहमेकया ग्राह्य: श्रद्धयात्मा प्रिय: सताम् । भक्ति: पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकानपि सम्भवात् ॥ २१ ॥

एकनिष्ठ भक्ती व माझ्यावर पूर्ण श्रद्धा यांद्वारेच मी प्राप्त होतो. मी सत्पुरुष-भक्तांना स्वभावतः प्रिय आहे; मन्निष्ठ भक्ती श्वपाकांनाही जन्मदोषापासून शुद्ध करते.

Verse 22

धर्म: सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसान्विता । मद्भ‍क्त्यापेतमात्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि ॥ २२ ॥

सत्य व दयायुक्त धर्मकर्म किंवा तपाने प्राप्त विद्या—माझ्या भक्तीविना—आत्म्याला पूर्णपणे शुद्ध करू शकत नाही.

Verse 23

कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना । विनानन्दाश्रुकलया शुध्येद् भक्त्या विनाशय: ॥ २३ ॥

रोमांच नसेल तर हृदय कसे द्रवेल? हृदय द्रवले नाही तर प्रेमाश्रू कसे वाहतील? आध्यात्मिक आनंदाने न रडता प्रभूची प्रेमभक्ती कशी होईल? आणि त्या भक्तीविना चित्त कसे शुद्ध होईल?

Verse 24

वाग् गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं रुदत्यभीक्ष्णं हसति क्व‍‍चिच्च । विलज्ज उद्गायति नृत्यते च मद्भ‍‍क्तियुक्तो भुवनं पुनाति ॥ २४ ॥

ज्याची वाणी गद्गद होते, ज्याचे चित्त द्रवते, जो वारंवार रडतो व कधी हसतो, जो लज्जित होऊन मोठ्याने गातो व नाचतो—असा माझ्या भक्तीत युक्त भक्त संपूर्ण जग पवित्र करतो.

Verse 25

यथाग्निना हेम मलं जहाति ध्मातं पुन: स्वं भजते च रूपम् । आत्मा च कर्मानुशयं विधूय मद्भ‍‍क्तियोगेन भजत्यथो माम् ॥ २५ ॥

जसे अग्नीत तापवलेले सोने मळ टाकून आपल्या शुद्ध तेजस्वी रूपात परतते, तसेच भक्तियोगाच्या अग्नीत स्थित आत्मा पूर्वकर्मांचे कलुष-संस्कार झटकून शुद्ध होऊन आपल्या मूळ स्वरूपात माझी सेवा प्राप्त करते.

Verse 26

यथा यथात्मा परिमृज्यतेऽसौ मत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानै: । तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्मं चक्षुर्यथैवाञ्जनसम्प्रयुक्तम् ॥ २६ ॥

जसा रोगट डोळा औषधी अंजनाने हळूहळू दृष्टीशक्ती मिळवतो, तसा जीव माझ्या पवित्र कीर्तीचे श्रवण-कीर्तन करून अंतःकरण शुद्ध करतो आणि मग माझ्या सूक्ष्म दिव्य स्वरूपात परम सत्य मला पाहू लागतो।

Verse 27

विषयान् ध्यायतश्चित्तं विषयेषु विषज्जते । मामनुस्मरतश्चित्तं मय्येव प्रविलीयते ॥ २७ ॥

विषयांचे ध्यान करणाऱ्याचे चित्त विषयांतच गुंतते; पण जो निरंतर माझे स्मरण करतो त्याचे चित्त माझ्यातच विलीन होते।

Verse 28

तस्मादसदभिध्यानं यथा स्वप्नमनोरथम् । हित्वा मयि समाधत्स्व मनो मद्भ‍ावभावितम् ॥ २८ ॥

म्हणून स्वप्नातील मनोऱथासारखे असत् भौतिक ध्यान सोडून, माझ्या भावाने भावित झालेले मन माझ्यातच पूर्णपणे एकाग्र कर; सतत माझे चिंतन केल्याने शुद्धी प्राप्त होते।

Verse 29

स्‍त्रीणां स्‍त्रीसङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरत आत्मवान् । क्षेमे विविक्त आसीनश्चिन्तयेन्मामतन्द्रित: ॥ २९ ॥

आत्मजागरूक होऊन स्त्रिया व स्त्रीसंगात आसक्त लोकांचा संग दूरूनच सोडावा. निर्भयपणे सुरक्षित एकांतस्थानी बसून, अतिशय सावधपणे माझे चिंतन करावे।

Verse 30

न तथास्य भवेत् क्लेशो बन्धश्चान्यप्रसङ्गत: । योषित्सङ्गाद् यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गत: ॥ ३० ॥

नाना आसक्तींमुळे होणाऱ्या क्लेश व बंधनांमध्ये, पुरुषासाठी स्त्रीसंग आणि स्त्रीसंगात आसक्त लोकांचा संग याइतका क्लेशदायक व बंधनकारक दुसरा नाही।

Verse 31

श्रीउद्धव उवाच यथा त्वामरविन्दाक्ष याद‍ृशं वा यदात्मकम् । ध्यायेन्मुमुक्षुरेतन्मे ध्यानं त्वं वक्तुमर्हसि ॥ ३१ ॥

श्री उद्धव म्हणाले— हे कमलनेत्र श्रीकृष्ण! मोक्ष इच्छिणाऱ्याने कोणत्या प्रकारे तुझे ध्यान करावे, तुझ्या कोणत्या स्वरूपाचे ध्यान करावे आणि कोणत्या रूपावर मन स्थिर करावे? कृपा करून मला हे ध्यानविषय सांगावे।

Verse 32

श्रीभगवानुवाच सम आसन आसीन: समकायो यथासुखम् । हस्तावुत्सङ्ग आधाय स्वनासाग्रकृतेक्षण: ॥ ३२ ॥ प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । विपर्ययेणापि शनैरभ्यसेन्निर्जितेन्द्रिय: ॥ ३३ ॥

श्रीभगवान म्हणाले— सम आसनावर बसून, शरीर सरळ व स्थिर ठेवून यथासुख बसावे; दोन्ही हात मांडीवर ठेवून दृष्टी नाकाच्या टोकावर स्थिर करावी।

Verse 33

श्रीभगवानुवाच सम आसन आसीन: समकायो यथासुखम् । हस्तावुत्सङ्ग आधाय स्वनासाग्रकृतेक्षण: ॥ ३२ ॥ प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । विपर्ययेणापि शनैरभ्यसेन्निर्जितेन्द्रिय: ॥ ३३ ॥

पूरक, कुम्भक आणि रेचक या प्राणायामक्रियांद्वारे प्राणमार्ग शुद्ध करावा; नंतर क्रम उलटा करून (रेचक, कुम्भक, पूरक)ही हळूहळू अभ्यास करावा. इंद्रिये जिंकून टप्प्याटप्प्याने प्राणायाम करावा।

Verse 34

हृद्यविच्छिन्नमोङ्कारं घण्टानादं बिसोर्णवत् । प्राणेनोदीर्य तत्राथ पुन: संवेशयेत् स्वरम् ॥ ३४ ॥

हृदयात अविच्छिन्न ओंकाराचे ध्यान करावे— तो घंटानादासारखा आणि कमळनाळीच्या तंतूसारखा सूक्ष्म आहे. प्राणाने त्याला उर्ध्व नेऊन, मग पुन्हा त्या स्वराला तेथेच समाविष्ट करावे।

Verse 35

एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणमेव समभ्यसेत् । दशकृत्वस्‍त्रिषवणं मासादर्वाग् जितानिल: ॥ ३५ ॥

अशा प्रकारे प्रणव (ॐ) युक्त प्राणाचाच अभ्यास करावा. सकाळ, दुपार आणि संध्याकाळ— तिन्ही संधीकाळी दहा-दहा वेळा करावा. एका महिन्यात तो प्राणवायूवर विजय मिळवतो।