Adhyaya 6

Verse 1

ब्रह्मोवाच वाचां वह्नेर्मुखं क्षेत्रं छन्दसां सप्त धातव: । हव्यकव्यामृतान्नानां जिह्वा सर्वरसस्य च ॥ १ ॥

ब्रह्मा म्हणाले—विराट्-पुरुषाचे मुख वाणीचे उत्पत्तिस्थान असून त्याचा अधिष्ठाता अग्नी आहे. त्याची त्वचा व इतर सहा स्तर वैदिक छंदांचे उत्पत्तिस्थान आहेत; आणि त्याची जिह्वा देव, पितर व जनसामान्यांसाठी हव्य-कव्य, अमृत व अन्नरसांची निर्मिती करते।

Verse 2

सर्वासूनां च वायोश्च तन्नासे परमायणे । अश्विनोरोषधीनां च घ्राणो मोदप्रमोदयो: ॥ २ ॥

त्याच्या दोन्ही नासिका आपल्या प्राणवायू व इतर सर्व वायूंची उत्पत्तिस्थाने आहेत. त्याच्या घ्राणशक्तीतून अश्विनी-कुमार देवता व नानाविध औषधी प्रकट होतात, आणि त्याच्या श्वासशक्तीतून विविध सुगंध निर्माण होतात।

Verse 3

रूपाणां तेजसां चक्षुर्दिव: सूर्यस्य चाक्षिणी । कर्णौ दिशां च तीर्थानां श्रोत्रमाकाशशब्दयो: ॥ ३ ॥

त्याचे नेत्र सर्व रूपांचे उत्पत्तिस्थान असून ते तेजस्वी होऊन प्रकाश देतात. त्याचे नेत्रगोलक सूर्य व दिव्य लोकांसारखे आहेत. त्याचे कर्ण सर्व दिशांतून ऐकतात व सर्व वेदांचे आश्रय आहेत; आणि त्याची श्रवणेंद्रिय आकाश व विविध शब्दांची उत्पत्ती घडवते।

Verse 4

तद्गात्रं वस्तुसाराणां सौभगस्य च भाजनम् । त्वगस्य स्पर्शवायोश्च सर्वमेधस्य चैव हि ॥ ४ ॥

त्याचे देहपृष्ठ सर्व वस्तूंच्या क्रियाशील तत्त्वांचे व सर्व प्रकारच्या सौभाग्याचे आधारस्थान आहे. त्याची त्वचा चल वायूसारखी स्पर्शेंद्रियाच्या विविध भेदांची उत्पत्तिस्थान आहे आणि विविध यज्ञकर्म करण्याचे स्थानही आहे।

Verse 5

रोमाण्युद्भिज्जजातीनां यैर्वा यज्ञस्तु सम्भृत: । केशश्मश्रुनखान्यस्य शिलालोहाभ्रविद्युताम् ॥ ५ ॥

भगवंतांच्या देहावरील रोमांपासून सर्व वनस्पती, विशेषतः यज्ञासाठी लागणारी वृक्षजाति उत्पन्न होते. त्यांच्या केश-श्मश्रू मेघांचे भांडार आहेत, आणि त्यांच्या नखांतून शिला, लोखंड व विद्युत् यांचा उद्गम होतो.

Verse 6

बाहवो लोकपालानां प्रायश: क्षेमकर्मणाम् ॥ ६ ॥

भगवंतांच्या भुजा लोकपाल देवता व प्रजांचे रक्षण करणाऱ्या महान नेत्यांसाठी कर्मक्षेत्र आहेत; त्यांच्याद्वारेच लोकांचे क्षेम व संरक्षण घडते.

Verse 7

विक्रमो भूर्भुव: स्वश्च क्षेमस्य शरणस्य च । सर्वकामवरस्यापि हरेश्चरण आस्पदम् ॥ ७ ॥

भगवंतांचे अग्रगामी पाऊल भूर्-भुवः-स्वर्लोकांचे तसेच आपल्या क्षेम व आश्रयाचे आधार आहेत; सर्व इच्छित वरही त्यांतच आहे. हरिचे कमळचरण सर्व भयांपासून रक्षण करतात.

Verse 8

अपां वीर्यस्य सर्गस्य पर्जन्यस्य प्रजापते: । पुंस: शिश्न उपस्थस्तु प्रजात्यानन्दनिर्वृते: ॥ ८ ॥

भगवंतांच्या उपस्थापासून जल, वीर्य, सृष्टीची जनकशक्ती, पर्जन्य आणि प्रजापती यांची उत्पत्ती होते. त्यांचा उपस्थ प्रजननातील क्लेशाला निवळवणाऱ्या आनंदाचे कारण आहे.

Verse 9

पायुर्यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद । हिंसाया निऋर्तेर्मृत्योर्निरयस्य गुदं स्मृत: ॥ ९ ॥

हे नारद, विराट्-पुरुष भगवंतांचा पायु यम व मित्र यांचा अधिष्ठान आहे. आणि त्यांचे गुद हिँसा, निऋर्ति, मृत्यु व नरक इत्यादींचे स्थान मानले जाते.

Verse 10

पराभूतेरधर्मस्य तमसश्चापि पश्‍चिम: । नाड्यो नदनदीनां च गोत्राणामस्थिसंहति: ॥ १० ॥

भगवंतांच्या पाठीच्या भागात अधर्म, अज्ञान व तमस यांचा पराभव-आश्रय आहे. त्यांच्या नाड्यांतून महान नद्या व उपनद्या वाहतात, आणि त्यांच्या अस्थींवर विशाल पर्वत रचलेले आहेत.

Verse 11

अव्यक्तरससिन्धूनां भूतानां निधनस्य च । उदरं विदितं पुंसो हृदयं मनस: पदम् ॥ ११ ॥

भगवंतांच्या अव्यक्त स्वरूपात महान महासागरांचा आश्रय आहे; आणि त्यांच्या उदरात प्रलयकाळी लीन झालेल्या जीवांचा विसावा आहे असे मानले जाते. त्यांचे हृदय हे जीवांच्या सूक्ष्म देहांचे व मनाचे अधिष्ठान—असे ज्ञानी जाणतात.

Verse 12

धर्मस्य मम तुभ्यं च कुमाराणां भवस्य च । विज्ञानस्य च सत्त्वस्य परस्यात्मा परायणम् ॥ १२ ॥

त्या महापुरुषाची चेतनाच धर्माचा आश्रय आहे—माझा, तुझा, चार कुमारांचा आणि भव (शिव) यांचाही. तीच चेतना सत्य, सत्त्व आणि दिव्य विज्ञानाचे परम अधिष्ठान आहे.

Verse 13

अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥

माझ्यापासून (ब्रह्मा) ते तू आणि भव (शिव) पर्यंत, तुझ्यापूर्वी जन्मलेले मुनि; देव-दानव, मनुष्य, नाग, पक्षी, पशु, सरीसृप; तसेच गंधर्व-अप्सरा, यक्ष, राक्षस, भूतगण, उरग, पशु, पितर, सिद्ध, विद्याधर, चारण, वृक्ष; जल-स्थल-नभात राहणारे इतर विविध जीव; ग्रह, नक्षत्रे, केतु, तारे, वीज व गडगडाट—भूत, भविष्य व वर्तमान जे काही आहे ते सर्व पुरुषाच्या (भगवंताच्या विराट् रूपाच्या) द्वारा सदैव आच्छादित आहे; तरीही तो सर्वांपलीकडे असून नित्य वितस्ति-प्रमाण (नऊ अंगुळे) स्वरूपात अधिष्ठित आहे.

Verse 14

अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥

माझ्यापासून (ब्रह्मा) ते तू आणि भव (शिव) पर्यंत, तुझ्यापूर्वी जन्मलेले मुनि; देव-दानव, मनुष्य, नाग, पक्षी, पशु, सरीसृप; तसेच गंधर्व-अप्सरा, यक्ष, राक्षस, भूतगण, उरग, पशु, पितर, सिद्ध, विद्याधर, चारण, वृक्ष; जल-स्थल-नभात राहणारे इतर विविध जीव; ग्रह, नक्षत्रे, केतु, तारे, वीज व गडगडाट—भूत, भविष्य व वर्तमान जे काही आहे ते सर्व पुरुषाच्या (भगवंताच्या विराट् रूपाच्या) द्वारा सदैव आच्छादित आहे; तरीही तो सर्वांपलीकडे असून नित्य वितस्ति-प्रमाण (नऊ अंगुळे) स्वरूपात अधिष्ठित आहे.

Verse 15

अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥

माझ्यापासून (ब्रह्मा) तुमच्यापर्यंत आणि भव (शिव) पर्यंत, तसेच तुमच्या आधी जन्मलेले महर्षी; देव-दानव, नाग, मनुष्य, पक्षी, पशु व सरीसृप—आणि ग्रह, नक्षत्र, धूमकेतू, तारे, वीज व गडगडाट—हे सर्व; गंधर्व, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, भूतगण, उरग, पशु, पितर, सिद्ध, विद्याधर, चारण, वृक्ष आणि जल-स्थल-आकाशातील विविध जीव—भूत, भविष्य व वर्तमान सहित—सदैव भगवान् पुरुषाच्या विराट्‌स्वरूपाने आच्छादित आहेत; तोच या विश्वाला व्यापून धारण करतो.

Verse 16

अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥

भूत, भविष्य आणि वर्तमान—या जगात जे काही आहे—ते सर्व भगवान् पुरुषच आहेत, जे विराट्‌रूपाने स्थित आहेत. त्यांच्या द्वारेच चराचर सहित संपूर्ण विश्व आच्छादित आहे; तोच अनंत प्रभू अंतर्बाह्य सर्वत्र अधिष्ठित करतो.

Verse 17

स्वधिष्ण्यं प्रतपन् प्राणो बहिश्च प्रतपत्यसौ । एवं विराजं प्रतपंस्तपत्यन्तर्बहि: पुमान् ॥ १७ ॥

जसा सूर्य आपल्या किरणांचा विस्तार करून आत आणि बाहेर दोन्ही ठिकाणी प्रकाश देतो, तसा परम पुरुषोत्तम भगवान् आपल्या विराट्‌स्वरूपाचा विस्तार करून सृष्टीत अंतर्बाह्य सर्वत्र सर्वांना धारण व प्रकाशित करतो.

Verse 18

सोऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात् । महिमैष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्यय: ॥ १८ ॥

तो परम पुरुष अमृतत्व व अभय यांचा ईश्वर आहे; तो मृत्यू आणि कर्मफलरूप अन्नापलीकडे आहे. हे ब्रह्मन् नारद! म्हणून त्या पुरुषोत्तमाची महिमा मोजणे अत्यंत कठीण आहे.

Verse 19

पादेषु सर्वभूतानि पुंस: स्थितिपदो विदु: । अमृतं क्षेममभयं त्रिमूर्ध्नोऽधायि मूर्धसु ॥ १९ ॥

ज्ञानी जाणतात की भगवान् पुरुषाच्या चरणांमध्ये सर्व जीव स्थित आहेत—हे त्यांच्या एक पाद-विभूतीचे आश्रयस्थान आहे. अमृतत्व, क्षेम आणि अभय—जरा व व्याधीच्या चिंतेपासून मुक्त परम धामात—त्रिलोकीच्या वर आणि भौतिक आवरणांपलीकडे आहे.

Verse 20

पादास्त्रयो बहिश्चासन्नप्रजानां य आश्रमा: । अन्तस्त्रिलोक्यास्त्वपरो गृहमेधोऽबृहद्‍व्रत: ॥ २० ॥

भगवंतांच्या शक्तीचा त्रिपाद भाग असा परमार्थिक लोक हा या भौतिक जगाच्या पलीकडे आहे, आणि तो विशेषतः ज्यांना पुनर्जन्म होत नाही त्यांच्यासाठी आहे. पण जे गृहमेधी आसक्तीत अडकलेले व ब्रह्मचर्य-व्रत कठोरपणे न पाळणारे आहेत, त्यांना त्रिलोकीतच राहावे लागते।

Verse 21

सृती विचक्रमे विश्वङ्‍साशनानशने उभे । यदविद्या च विद्या च पुरुषस्तूभयाश्रय: ॥ २१ ॥

सर्वव्यापी भगवान आपल्या शक्तींनी दोन्ही प्रवृत्ती—नियमन (शासन) आणि भक्तिसेवा—यांत सर्वत्र कार्य करतात. अविद्या आणि विद्या या दोन्हींचे परम स्वामी तेच पुरुषोत्तम असून, दोन्हींचा आधारही तेच आहेत।

Verse 22

यस्मादण्डं विराड् जज्ञे भूतेन्द्रियगुणात्मक: । तद् द्रव्यमत्यगाद् विश्वं गोभि: सूर्य इवातपन् ॥ २२ ॥

त्याच पुरुषोत्तमापासून विराट्-अंड आणि भूत-इंद्रिय-गुणांनी युक्त विराट्-रूप उत्पन्न झाले. तरीही ते या भौतिक विकारांपासून अलिप्त व अतीत आहेत—जसे सूर्य आपल्या किरणां व उष्णतेपासून वेगळा असतो।

Verse 23

यदास्य नाभ्यान्नलिनादहमासं महात्मन: । नाविदं यज्ञसम्भारान् पुरुषावयवानृते ॥ २३ ॥

जेव्हा मी त्या महात्मा महाविष्णूच्या नाभिकमळातून उत्पन्न झालो, तेव्हा यज्ञासाठी लागणारी सामग्री मला मिळाली नाही. त्या महापुरुषाच्या देहाचे अवयवच माझ्यासाठी यज्ञ-सामग्री होते।

Verse 24

तेषु यज्ञस्य पशव: सवनस्पतय: कुशा: । इदं च देवयजनं कालश्चोरुगुणान्वित: ॥ २४ ॥

यज्ञ करण्यासाठी पशू, सवन-वनस्पती, कुश इत्यादी सामग्री लागते; तसेच देवयजनाची वेदी (यज्ञवेदी) आणि गुणयुक्त योग्य काळ—उदा. वसंत ऋतू—ही आवश्यक असतो।

Verse 25

वस्तून्योषधय: स्‍नेहा रसलोहमृदो जलम् । ऋचो यजूंषि सामानि चातुर्होत्रं च सत्तम ॥ २५ ॥

इतर आवश्यक सामग्री—पात्रे, धान्य-औषधी, घृतादि स्नेह, मध्वादि रस, सुवर्ण-धातू, मृदा, जल; तसेच ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि यज्ञासाठी चार ऋत्विज—हे श्रेष्ठ!

Verse 26

नामधेयानि मन्त्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च । देवतानुक्रम: कल्प: सङ्कल्पस्तन्त्रमेव च ॥ २६ ॥

देवतांची नामे व आवाहन, त्यांचे मंत्र, दक्षिणा व व्रते; देवतानुक्रम, कल्प, संकल्प आणि तंत्र—हीही इतर आवश्यकताच आहेत.

Verse 27

गतयो मतयश्चैव प्रायश्चित्तं समर्पणम् । पुरुषावयवैरेते सम्भारा: सम्भृता मया ॥ २७ ॥

गती व भावना, प्रायश्चित्त आणि समर्पण—हे सर्व यज्ञ-संभारा मी भगवान पुरुषाच्या अवयवांतूनच संचित केले.

Verse 28

इति सम्भृतसम्भार: पुरुषावयवैरहम् । तमेव पुरुषं यज्ञं तेनैवायजमीश्वरम् ॥ २८ ॥

अशा रीतीने पुरुषाच्या अवयवांतून यज्ञ-संभारा जमवून, त्या पुरुष-ईश्वरालाच यज्ञरूप मानून, त्याच्याच द्वारा मी त्या प्रभूचे यजन केले.

Verse 29

ततस्ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव । अयजन् व्यक्तमव्यक्तं पुरुषं सुसमाहिता: ॥ २९ ॥

त्यानंतर, हे पुत्रा, तुझे हे नऊ भाऊ—प्रजांचे अधिपती—अतिशय एकाग्र होऊन व्यक्त व अव्यक्त अशा दोन्ही रूपांनी पुरुष-भगवानास तृप्त करण्यासाठी यजन करू लागले.

Verse 30

ततश्च मनव: काले ईजिरे ऋषयोऽपरे । पितरो विबुधा दैत्या मनुष्या: क्रतुभिर्विभुम् ॥ ३० ॥

त्यानंतर काळानुसार मनू, महर्षी, पितर, विद्वान देव, दैत्य आणि मनुष्य यांनी विभु परमेश्वराला प्रसन्न करण्यासाठी विविध यज्ञ केले।

Verse 31

नारायणे भगवति तदिदं विश्वमाहितम् । गृहीतमायोरुगुण: सर्गादावगुण: स्वत: ॥ ३१ ॥

हे सर्व विश्व भगवंत नारायणामध्येच अधिष्ठित आहे। तो आपल्या महाशक्ती मायेचे स्वीकार करतो; सृष्टीच्या आरंभी गुणांनी युक्त भासला तरी तो स्वभावतः सदैव निर्गुण आहे।

Verse 32

सृजामि तन्नियुक्तोऽहं हरो हरति तद्वश: । विश्वं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक् ॥ ३२ ॥

त्याच्या आज्ञेने मी सृष्टी करतो, त्याच्याच अधीन हर (शिव) संहार करतो, आणि तोच भगवान पुरुषरूपाने त्रिशक्तिधारक होऊन विश्वाचे पालन करतो।

Verse 33

इति तेऽभिहितं तात यथेदमनुपृच्छसि । नान्यद्भगवत: किंचिद्भाव्यं सदसदात्मकम् ॥ ३३ ॥

हे तात, तू जसे विचारलेस तसे सर्व मी सांगितले. कारण-कार्य, भौतिक वा आध्यात्मिक—जे काही आहे ते सर्व भगवंतावरच अवलंबून आहे; त्याच्यावाचून काहीही नाही।

Verse 34

न भारती मेऽङ्ग मृषोपलक्ष्यते न वै क्‍वचिन्मे मनसो मृषा गति: । न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे यन्मे हृदौत्कण्ठ्यवता धृतो हरि: ॥ ३४ ॥

हे नारद, मी उत्कट ओढीने हरिच्या कमळचरणांना धरले आहे; म्हणून माझी वाणी कधीही खोटी ठरत नाही. माझ्या मनाची गती कधी भ्रमित होत नाही, आणि इंद्रियेही असत्य मार्गावर पडत नाहीत।

Verse 35

सोऽहं समाम्नायमयस्तपोमय: प्रजापतीनामभिवन्दित: पति: । आस्थाय योगं निपुणं समाहित- स्तं नाध्यगच्छं यत आत्मसम्भव: ॥ ३५ ॥

मी ब्रह्मा, वेदपरंपरेत सिद्ध, तपोमय व योगनिपुण असूनही, प्रजापतींनी वंदिलेला असलो तरी, माझ्या जन्माचा मूळ कारण असलेल्या त्या परम प्रभूला तत्त्वतः जाणू शकत नाही।

Verse 36

नतोऽस्म्यहं तच्चरणं समीयुषां भवच्छिदं स्वस्त्ययनं सुमङ्गलम् । यो ह्यात्ममायाविभवं स्म पर्यगाद् यथा नभ: स्वान्तमथापरे कुत: ॥ ३६ ॥

म्हणून मी त्यांच्या चरणी शरण जातो—जे जन्म-मृत्यूच्या भवदुःखाचा छेद करणारे, परम कल्याणकारी व मंगलमय आहेत। आकाशालाही स्वतःच्या विस्ताराची सीमा कळत नाही, तर प्रभूची सीमा इतरांना कशी कळेल, जेव्हा ती स्वतः प्रभूलाही अगम्य आहे?

Verse 37

नाहं न यूयं यद‍ृतां गतिं विदु- र्न वामदेव: किमुतापरे सुरा: । तन्मायया मोहितबुद्धयस्त्विदं विनिर्मितं चात्मसमं विचक्ष्महे ॥ ३७ ॥

न मी, न तुम्ही, न वामदेव (शिव), न इतर देव—आध्यात्मिक आनंदाची परम गती जाणू शकतो. परमेश्वराच्या बाह्य मायेमुळे आपली बुद्धी मोहित झाली आहे; म्हणून आपण आपल्या-आपल्या क्षमतेनुसार फक्त हे प्रकट विश्वच पाहतो।

Verse 38

यस्यावतारकर्माणि गायन्ति ह्यस्मदादय: । न यं विदन्ति तत्त्वेन तस्मै भगवते नम: ॥ ३८ ॥

ज्यांच्या अवतार-लीला व कर्मांचे आम्ही गान करून स्तुती करतो, तरी ज्यांना तत्त्वतः पूर्ण जाणू शकत नाही—त्या परम भगवंताला नमस्कार असो।

Verse 39

स एष आद्य: पुरुष: कल्पे कल्पे सृजत्यज: । आत्मात्मन्यात्मनात्मानं स संयच्छति पाति च ॥ ३९ ॥

तोच आदि पुरुष, अजन्मा भगवान, कल्पोकल्पी हे जग निर्माण करतो. सृष्टी त्याच्यातच घडते; उपादान व प्रपंच हे सर्व त्याचाच विस्तार आहे. तो काही काळ पालन करतो आणि शेवटी सर्व काही स्वतःमध्येच विलीन करतो।

Verse 40

विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् । सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् ॥ ४० ॥ ऋषे विदन्ति मुनय: प्रशान्तात्मेन्द्रियाशया: । यदा तदेवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ ४१ ॥

भगवान पूर्णतः विशुद्ध, भौतिक कलुषापासून मुक्त आहेत। ते परम सत्य व पूर्ण ज्ञानस्वरूप—अनादि-अंत, निर्गुण, नित्य आणि अद्वितीय आहेत।

Verse 41

विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् । सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् ॥ ४० ॥ ऋषे विदन्ति मुनय: प्रशान्तात्मेन्द्रियाशया: । यदा तदेवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ ४१ ॥

हे ऋषी नारद! ज्यांचे मन व इंद्रिये शांत आहेत आणि जे भौतिक वासनांपासून मुक्त आहेत, तेच मुनि भगवंतांना जाणू शकतात। असत्य तर्कांनी सर्व काही बिघडते आणि प्रभू दृष्टीआड होतात।

Verse 42

आद्योऽवतार: पुरुष: परस्य काल: स्वभाव: सदसन्मनश्च । द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि विराट् स्वराट् स्थास्‍नु चरिष्णु भूम्न: ॥ ४२ ॥

कारणार्णवशायी विष्णू हे परम पुरुषोत्तमांचे आद्य अवतार आहेत। तेच काल, स्वभाव, कारण-कार्य, मन, तत्त्वे, विकार, गुण, इंद्रिये, विराट्-रूप, गर्भोदकशायी विष्णू आणि स्थावर-जंगम सर्व जीवसमष्टीचे स्वामी आहेत।

Verse 43

अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥

मी ब्रह्मा, भव (शिव), यज्ञ (विष्णू), दक्षादी प्रजापती, तुम्ही नारदादी, तसेच स्वर्ग-आकाश-पृथ्वी-पाताळ यांचे लोकपाल—हे सर्व भगवंतांच्या दिव्य शक्तीचे केवळ अंशमात्र प्रकाश आहेत।

Verse 44

अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥

गंधर्व-विद्याधर-चारणांचे अधीश, यक्ष-राक्षस-उरग-नागांचे नाथ, ऋषीश्रेष्ठ व पितृलोकाचे स्वामी, दैत्येंद्र-सिद्धेश्वर-दानवेंद्र, तसेच प्रेत-पिशाच-भूत-कूष्मांड, जलचर, मृग व पक्ष्यांचे अधिपती—हे सर्वही त्या प्रभूच्या शक्तीचे अंश आहेत।

Verse 45

अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥

मी ब्रह्मा, भव (शिव), यज्ञ, दक्षादी प्रजापती, तुम्ही नारद व कुमार, इंद्र-चंद्रादी स्वर्गलोकपाल, भूर्-नृ-तल लोकांचे अधिपती, गंधर्व-विद्याधर-चारणांचे नायक, यक्ष-राक्षस-उरग-नागांचे स्वामी, महर्षी, पितर, दैत्येंद्र-दानवेंद्र-सिद्धेश्वर, तसेच प्रेत-पिशाच-भूत-कूष्मांड, जलचर-पशु-पक्ष्यांचे अधीश—जगात जे काही तेजस्वी, बलवान, क्षमाशील, श्री-ह्री-ऐश्वर्ययुक्त, रूपवान किंवा अरूप दिसते, ते परमेश्वराचे परतत्त्व स्वतः नाही; ते केवळ भगवंताच्या दिव्य शक्तीचा अंशमात्र आहे.

Verse 46

प्राधान्यतो यानृष आमनन्ति लीलावतारान् पुरुषस्य भूम्न: । आपीयतां कर्णकषायशोषा- ननुक्रमिष्ये त इमान् सुपेशान् ॥ ४६ ॥

हे नारद, आता मी पुरुषोत्तम भगवंताच्या त्या लीलावतारांचे वर्णन एकामागून एक करीन, जे ऋषींनी प्रधान म्हणून सांगितले आहेत. त्यांच्या चरित्राचे श्रवण कानांत साचलेला मलरस शोषून टाकते; त्या लीला श्रवणास अतिशय मधुर व मनोहर आहेत, म्हणून माझ्या हृदयात वसतात.