Adhyaya 5
Nārada’s Questions and Brahmā’s Reply: Vāsudeva as the Source; Sarga–Visarga; Virāṭ-rūpa Mapping
द्वितीय स्कंधाच्या पाचव्या अध्यायात नारद भक्तिभावाने ब्रह्मांना विचारतात—जीवात्मा व परमात्मा यांचा भेद, प्रकट जगताची उत्पत्ती, सृष्टी-स्थिती व शासन यांचे यथार्थ वर्णन. कोळ्याच्या दृष्टांताने ते ब्रह्मांची स्वातंत्र्य-कल्पना तपासतात—ब्रह्मा केवळ स्वतःच्या शक्तीनेच सृजन करतात काय? ब्रह्मा उत्तर देतात की सर्व महिमा वासुदेवाची; माझी सर्जनशक्ती प्रभूच्या तेजाने प्रकाशित आहे, आणि माया द्वितीय कर्त्याला परम मानणाऱ्यांना मोहात टाकते. पुढे सर्ग–विसर्गाची रचना सांगतात—पुरुषावतार, महत्तत्त्व, काळ, गुण, अहंकार-विकार, पंचमहाभूत व इंद्रियांची उत्पत्ती, तसेच विश्वांना चेतना देण्यासाठी भगवंताचा प्रवेश आवश्यक. शेवटी विराटरूपात वर्ण व लोकव्यवस्था प्रभूच्या विश्वदेहाशी जोडली जाते.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वज । तद् विजानीहि यज्ज्ञानमात्मतत्त्वनिदर्शनम् ॥ १ ॥
नारद म्हणाले—हे देवदेव, हे भूतभावन, हे पूर्वज, तुला नमस्कार असो. कृपा करून ते ज्ञान सांग, जे विशेषतः जीवात्मा व परमात्म्याच्या तत्त्वाचे दर्शन घडविते।
Verse 2
यद्रूपं यदधिष्ठानं यत: सृष्टमिदं प्रभो । यत्संस्थं यत्परं यच्च तत् तत्त्वं वद तत्त्वत: ॥ २ ॥
हे पिताश्री प्रभो, या प्रकट जगताचे रूप काय, त्याचा अधिष्ठान काय, हे कोणापासून सृष्टीत झाले, कशाने टिकते, आणि कोणाच्या अधीन सर्व चालते—हे तत्त्वतः सांगा।
Verse 3
सर्वं ह्येतद् भवान् वेद भूतभव्यभवत्प्रभु: । करामलकवद् विश्वं विज्ञानावसितं तव ॥ ३ ॥
हे पिताश्री प्रभो, भूत-भविष्य-वर्तमान सर्व आपण जाणता; आपले विज्ञान असे की समग्र विश्व करामलकासारखे स्पष्ट व आपल्या वशात आहे।
Verse 4
यद्विज्ञानो यदाधारो यत्परस्त्वं यदात्मक: । एक: सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया ॥ ४ ॥
हे पिताश्री, आपल्या ज्ञानाचा स्रोत कोणता? आपण कोणाच्या आधारावर उभे आहात? कोणाच्या अधीन आपण कार्य करता? आपले खरे स्वरूप काय? आपणच आपल्या आत्ममायेने भूततत्त्वांद्वारे एकटेच सर्व जीवांची सृष्टी करता काय?
Verse 5
आत्मन् भावयसे तानी न पराभावयन् स्वयम् । आत्मशक्तिमवष्टभ्य ऊर्णनाभिरिवाक्लम: ॥ ५ ॥
हे आत्मन्, आपणच सर्व प्रकट करता आणि कोणाकडूनही पराभूत होत नाही; जशी ऊर्णनाभी (कोळी) न थकता स्वतःच्या शक्तीने जाळे विणते, तसे आपण आत्मशक्तीच्या आधाराने सृष्टी करता।
Verse 6
नाहं वेद परं ह्यस्मिन्नापरं न समं विभो । नामरूपगुणैर्भाव्यं सदसत् किञ्चिदन्यत: ॥ ६ ॥
हे विभो, मला न श्रेष्ठ, न कनिष्ठ, न सम असे काही कळत नाही; नाम-रूप-गुणांनी जे काही जाणवते—सत् वा असत्, नित्य वा अनित्य—ते सर्व तुमच्याव्यतिरिक्त अन्य कुठल्याही स्रोतापासून नाही, केवळ तुमच्यापासूनच आहे।
Verse 7
स भवानचरद् घोरं यत् तप: सुसमाहित: । तेन खेदयसे नस्त्वं पराशङ्कां च यच्छसि ॥ ७ ॥
आपण पूर्ण समाधानी वृत्तीने घोर तप आचरले; म्हणून सृष्टीकर्मात समर्थ असूनही आम्हाला शंका येते की आपल्याहून अधिक सामर्थ्यवान कोणी तरी आहे काय.
Verse 8
एतन्मे पृच्छत: सर्वं सर्वज्ञ सकलेश्वर । विजानीहि यथैवेदमहं बुध्येऽनुशासित: ॥ ८ ॥
हे सर्वज्ञ, सकलेश्वर! मी जे काही विचारले आहे ते सर्व कृपया मला उपदेशरूपाने सांगा, जेणेकरून शिष्याप्रमाणे मी ते नीट समजू शकेन.
Verse 9
ब्रह्मोवाच सम्यक् कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम् । यदहं चोदित: सौम्य भगवद्वीर्यदर्शने ॥ ९ ॥
ब्रह्मा म्हणाले—हे वत्स नारद, तू करुणामय आहेस; तुझे हे विचारणे योग्य आहे, कारण हे सौम्य, मलाही भगवंताच्या पराक्रमाचे दर्शन घेण्याची प्रेरणा झाली आहे.
Verse 10
नानृतं तव तच्चापि यथा मां प्रब्रवीषि भो: । अविज्ञाय परं मत्त एतावत्त्वं यतो हि मे ॥ १० ॥
हे भोः, माझ्याविषयी तू जे बोललास ते असत्य नाही; कारण माझ्यापलीकडील परम तत्त्व—भगवंत—यांना न जाणता, माझे ऐश्वर्य पाहून जीव नक्कीच मोहात पडतो.
Verse 11
येन स्वरोचिषा विश्वं रोचितं रोचयाम्यहम् । यथार्कोऽग्निर्यथा सोमो यथर्क्षग्रहतारका: ॥ ११ ॥
ज्याच्या स्वप्रभेने विश्व उजळले आहे, त्याच्याच तेजाने मीही सृष्टी उजळवितो; जसे सूर्यामुळे अग्नी, चंद्र, आकाशमंडळ, ग्रह व तारे आपला प्रकाश प्रकट करतात.
Verse 12
तस्मै नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि । यन्मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्गुरुम् ॥ १२ ॥
त्या भगवंत वासुदेव श्रीकृष्णाला नमस्कार; मी त्यांचे ध्यान करतो, ज्यांच्या अजिंक्य मायेमुळे लोक मला जगद्गुरू म्हणतात।
Verse 13
विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुया । विमोहिता विकत्थन्ते ममाहमिति दुर्धिय: ॥ १३ ॥
ज्याची माया लज्जित होऊन त्याच्या दृष्टीपथात उभी राहू शकत नाही; तरी तिच्याने मोहित दुर्धी लोक ‘मी’ आणि ‘माझे’ म्हणत बढाया मारतात।
Verse 14
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । वासुदेवात्परो ब्रह्मन्न च चान्योऽर्थोऽस्ति तत्त्वत: ॥ १४ ॥
द्रव्य, कर्म, काळ, स्वभाव आणि जीव—हे सर्व वासुदेवाचे विभक्त अंश आहेत; हे ब्रह्मन्, तत्त्वतः यांत दुसरे स्वतंत्र मूल्य नाही।
Verse 15
नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजा: । नारायणपरा लोका नारायणपरा मखा: ॥ १५ ॥
वेद नारायणपर आहेत, देव नारायणाच्या अंगांपासून उत्पन्न सेवक आहेत; लोक नारायणपर आहेत आणि यज्ञही नारायणाला प्रसन्न करण्यासाठीच आहेत।
Verse 16
नारायणपरो योगो नारायणपरं तप: । नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गति: ॥ १६ ॥
योग नारायणपर आहे, तप नारायणपर आहे; ज्ञान नारायणपर आहे आणि परम गतीही नारायणातच आहे।
Verse 17
तस्यापि द्रष्टुरीशस्य कूटस्थस्याखिलात्मन: । सृज्यं सृजामि सृष्टोऽहमीक्षयैवाभिचोदित: ॥ १७ ॥
त्या द्रष्ट्या ईश्वराच्या, कूटस्थ व अखिलात्म्याच्या केवळ दृष्टिने प्रेरित होऊन मी त्यानेच निर्माण केलेली सृष्टी विस्तारतो; आणि मीही त्यानेच सृष्ट आहे।
Verse 18
सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रय: । स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभो: ॥ १८ ॥
निर्गुण विभू भगवान् सत्त्व, रज आणि तम—हे तीन गुण जगाच्या सृष्टी, स्थिती व लयासाठी आपल्या मायेद्वारे स्वीकारतात।
Verse 19
कार्यकारणकर्तृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रया: । बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणा: ॥ १९ ॥
हे तीन गुण द्रव्य, ज्ञान व क्रिया म्हणून प्रकट होऊन जीवाला कार्य-कारणाच्या बंधनात टाकतात व कर्तृत्वाचा भार देतात, जरी तो नित्य मुक्त असतो।
Verse 20
स एष भगवाल्लिंङ्गैस्त्रिभिरेतैरधोक्षज: । स्वलक्षितगतिर्ब्रह्मन् सर्वेषां मम चेश्वर: ॥ २० ॥
हे ब्राह्मण नारदा! हा अधोक्षज भगवान् या तीन गुणलक्षणांमुळे इंद्रियांना अगोचर आहे; तरीही तो स्वतःच्या लक्षणांनी जाणला जातो आणि सर्वांचा, माझाही, ईश्वर आहे।
Verse 21
कालं कर्म स्वभावं च मायेशो मायया स्वया । आत्मन् यदृच्छया प्राप्तं विबुभूषुरुपाददे ॥ २१ ॥
हे आत्मन्! मायेश भगवान् आपल्या मायाशक्तीने काळ, कर्म (जीवांचे भाग्य) आणि स्वभाव निर्माण करतात; आणि स्वेच्छेने ते प्रकट करून पुन्हा विलीनही करतात।
Verse 22
कालाद् गुणव्यतिकर: परिणाम: स्वभावत: । कर्मणो जन्म महत: पुरुषाधिष्ठितादभूत् ॥ २२ ॥
आद्य पुरुष (कारणार्णवशायी विष्णु) अवतरल्यावर महत्तत्त्व प्रकट झाले. त्यानंतर काळ प्रकट झाला; काळाच्या प्रवाहात स्वभावतः त्रिगुणांचा व्यतिकर व परिणाम झाला आणि पुरुषाधिष्ठानामुळे कर्मांचा जन्म झाला.
Verse 23
महतस्तु विकुर्वाणाद्रज:सत्त्वोपबृंहितात् । तम:प्रधानस्त्वभवद् द्रव्यज्ञानक्रियात्मक: ॥ २३ ॥
महत्तत्त्व विक्षोभित झाल्याने भौतिक क्रिया उत्पन्न होतात. प्रथम रज व सत्त्व यांच्या संयोगाने विकार होतो; नंतर तमोगुणाच्या प्रधानतेने द्रव्य, त्याचे ज्ञान आणि त्या ज्ञानाशी संबंधित विविध क्रिया प्रकट होतात.
Verse 24
सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन् समभूत्त्रिधा । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा । द्रव्यशक्ति: क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिरिति प्रभो ॥ २४ ॥
तो विकार पावून ‘अहंकार’ म्हणून ओळखला गेला आणि त्रिधा झाला—वैकारिक, तैजस व तामस. हे प्रभो, ही भेदरेषा द्रव्यशक्ती, ज्ञानशक्ती आणि क्रियाशक्ती अशी आहे. नारद, तू हे समजण्यास समर्थ आहेस.
Verse 25
तामसादपि भूतादेर्विकुर्वाणादभून्नभ: । तस्य मात्रा गुण: शब्दो लिङ्गं यद् द्रष्टृदृश्ययो: ॥ २५ ॥
तामस अहंकार (भूतादि) विकार पावल्याने पंचमहाभूतांतील पहिले—आकाश—उत्पन्न झाले. त्याची सूक्ष्म मात्रा ‘शब्द’ हा गुण आहे, जसा द्रष्टा व दृश्य यांचा संबंध दर्शविणारा लक्षण।
Verse 26
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
आकाशाच्या विकारातून स्पर्शगुणयुक्त वायु उत्पन्न झाला; परंपरेने त्यात शब्दही राहिला आणि तो प्राण, ओज, सह व बल यांचा आधार झाला. पुढे वायूच्या विकारातून—काळ, कर्म व स्वभावानुसार—रूपयुक्त तेज उत्पन्न झाले, ज्यात स्पर्श व शब्दही होते. तेजाच्या विकारातून रसात्मक जल प्रकट झाले, ज्यात रूप, स्पर्श व शब्दही होते. आणि जलाच्या विशेष विकारातून पृथ्वी गंधयुक्त झाली; परंपरेने तिला रस, स्पर्श, शब्द व रूप हे गुणही प्राप्त झाले.
Verse 27
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
आकाशाच्या विकारातून स्पर्शगुणयुक्त वायू उत्पन्न झाला; पूर्वपरंपरेने त्यात शब्दही आला आणि प्राण, ओज, सह व बल प्रकट झाले. वायूच्या विकारातून काळ, कर्म व स्वभावानुसार तेज (अग्नी) उत्पन्न झाले—रूपयुक्त तसेच स्पर्श व शब्दयुक्त. तेजाच्या विकारातून रसात्मक जल प्रकट झाले—रूप, स्पर्श व घोषयुक्त. जलाच्या विकारातून पृथ्वी गंधयुक्त झाली आणि पूर्ववत् रस, स्पर्श, शब्द व रूपगुणांनी संपन्न झाली.
Verse 28
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
तेजाच्या विकारातून रसात्मक जल प्रकट झाले; पूर्वान्वयाने ते रूपयुक्त, स्पर्शयुक्त आणि घोष (नाद) युक्त झाले.
Verse 29
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
जलाच्या विकारातून विशेषतः पृथ्वी गंधयुक्त झाली; आणि पूर्वान्वयाने ती रस, स्पर्श, शब्द व रूप या गुणांनी युक्त झाली.
Verse 30
वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश । दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमित्रका: ॥ ३० ॥
सत्त्व (वैकारिक) पासून मन उत्पन्न झाले आणि त्याच्यापासून देहक्रियांचे अधिष्ठाते दहा देव प्रकट झाले—दिक्पाल, वायु, सूर्य, प्रचेत (वरुण), अश्विनीकुमार, अग्नी, इंद्र, उपेंद्र (वामन/विष्णु), मित्र आणि प्रजापती (ब्रह्मा)।
Verse 31
तैजसात् तु विकुर्वाणादिन्द्रियाणि दशाभवन् । ज्ञानशक्ति: क्रियाशक्तिर्बुद्धि: प्राणश्च तैजसौ । श्रोत्रं त्वग्घ्राणदृग्जिह्वा वागदोर्मेढ्राङ्घ्रिपायव: ॥ ३१ ॥
रजोगुण (तैजस) विकारातून दहा इंद्रिये उत्पन्न झाली; आणि त्याच तैजसातून ज्ञानशक्ती, क्रियाशक्ती, बुद्धी व प्राणही प्रकट झाले. ही इंद्रिये—कान, त्वचा, नाक, डोळे, जीभ, वाणी, हात, उपस्थ, पाय आणि पायु।
Verse 32
यदैतेऽसङ्गता भावा भूतेन्द्रियमनोगुणा: । यदायतननिर्माणे न शेकुर्ब्रह्मवित्तम ॥ ३२ ॥
हे नारद, ब्रह्मवेत्त्यांतील श्रेष्ठ! भूत, इंद्रिये, मन आणि प्रकृतीचे गुण हे वेगळेच असतील तोवर देहाचे आधाररूप निर्माण होऊ शकत नाही.
Verse 33
तदा संहृत्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिता: । सदसत्त्वमुपादाय चोभयं ससृजुर्ह्यद: ॥ ३३ ॥
मग ते सर्व भगवंताच्या शक्तीने प्रेरित होऊन परस्पर एकत्र आले; आणि सत् व असत्—प्राथमिक व गौण—दोन्ही कारणे स्वीकारून हे विश्व निर्माण झाले.
Verse 34
वर्षपूगसहस्रान्ते तदण्डमुदकेशयम् । कालकर्मस्वभावस्थो जीवोऽजीवमजीवयत् ॥ ३४ ॥
अशा रीतीने सहस्र युगसमूहांपर्यंत ती ब्रह्मांडे कारणजलात पडून राहिली; मग काळ, कर्म व स्वभावाचे अधिष्ठाता जीवांचा स्वामी त्यांत प्रवेश करून त्यांना पूर्ण चेतन केले.
Verse 35
स एव पुरुषस्तस्मादण्डं निर्भिद्य निर्गत: । सहस्रोर्वङ्घ्रिबाह्वक्ष: सहस्राननशीर्षवान् ॥ ३५ ॥
तोच पुरुष (महाविष्णू) कारणजलात शयन करूनही तेथून प्रकट झाला; अंड भेदून हिरण्यगर्भरूपाने प्रत्येक ब्रह्मांडात प्रवेश करून विराटरूप धारण केले—हजारो पाय, बाहू, डोळे, मुखे व शिरे असलेले।
Verse 36
यस्येहावयवैर्लोकान् कल्पयन्ति मनीषिण: । कट्यादिभिरध: सप्त सप्तोर्ध्वं जघनादिभि: ॥ ३६ ॥
मनीषी असे मानतात की या विश्वातील सर्व लोक हे प्रभूच्या विराट् देहाच्या विविध अवयवांचेच प्रकटीकरण आहे—कटी इत्यादींनी खाली सात लोक आणि जघन इत्यादींनी वर सात लोक।
Verse 37
पुरुषस्य मुखं ब्रह्म क्षत्रमेतस्य बाहव: । ऊर्वोर्वैश्यो भगवत: पद्भ्यां शूद्रो व्यजायत ॥ ३७ ॥
भगवंताच्या मुखातून ब्राह्मण, बाहूंमधून क्षत्रिय, उरूंमधून वैश्य आणि चरणांपासून शूद्र उत्पन्न झाले.
Verse 38
भूर्लोक: कल्पित: पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । हृदा स्वर्लोक उरसा महर्लोको महात्मन: ॥ ३८ ॥
भूर्लोक इत्यादी अधोलोक प्रभूच्या चरणांत; भुवर्लोकापासूनचे मध्यलोक त्यांच्या नाभीत; आणि स्वर्लोक व महर्लोक इत्यादी उच्च लोक त्यांच्या हृदय-उरःस्थानी आहेत.
Verse 39
ग्रीवायां जनलोकोऽस्य तपोलोक: स्तनद्वयात् । मूर्धभि: सत्यलोकस्तु ब्रह्मलोक: सनातन: ॥ ३९ ॥
प्रभूच्या विराट् रूपात उरःस्थलाच्या अग्रभागापासून ग्रीवेपर्यंत जनलोक व तपोलोक आहेत; आणि मस्तकावर सर्वोच्च सत्यलोक आहे. परंतु ब्रह्मलोक (आध्यात्मिक धाम) सनातन आहे.
Verse 40
तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥
हे नारदा! चौदा लोकांपैकी सात अधोलोक आहेत. प्रभूच्या कटित अतल, उरूंमध्ये वितल, जानूंमध्ये सुतल, जंघांमध्ये तलातल, गुल्फांमध्ये महातल, पायाच्या वरच्या भागात रसातल आणि पादतळात पाताल आहे. असा विराट् पुरुष लोकमय आहे.
Verse 41
तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥
हे नारदा! चौदा लोकांपैकी सात अधोलोक आहेत. प्रभूच्या कटित अतल, उरूंमध्ये वितल, जानूंमध्ये सुतल, जंघांमध्ये तलातल, गुल्फांमध्ये महातल, पायाच्या वरच्या भागात रसातल आणि पादतळात पाताल आहे. असा विराट् पुरुष लोकमय आहे.
Verse 42
भूर्लोक: कल्पित: पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । स्वर्लोक: कल्पितो मूर्ध्ना इति वा लोककल्पना ॥ ४२ ॥
काही जण संपूर्ण लोकव्यवस्थेचे तीन विभाग मानतात—पायांपर्यंत भूर्लोक, नाभीस्थानी भुवर्लोक, आणि वक्षापासून मस्तकापर्यंत स्वर्लोक; अशी ही लोककल्पना आहे।
Frequently Asked Questions
To establish proper hierarchy of causality: Brahmā is immensely powerful yet not ultimate. The challenge exposes a common theological error—confusing empowered administration (visarga) with the Supreme source (Vāsudeva). This protects the student from māyā’s distortion that equates cosmic power with Godhood.
Sarga refers to the Lord’s primary manifestation of the creation principles—mahat-tattva, time, and guṇas—through the puruṣa-avatāra. Visarga is Brahmā’s secondary work of assembling and differentiating beings and structures from those principles. The chapter stresses that Brahmā’s role is inspired and enabled by the Lord’s Supersoul presence.
Those “less intelligent” who, influenced by māyā, mistake Brahmā’s observable creative prowess for ultimate divinity. Brahmā corrects this by offering obeisances to Kṛṣṇa/Vāsudeva and explaining that his own brilliance is like reflected light—real but derivative.
It functions as contemplative cosmography: the universe is read as the Lord’s body, converting geography into theology. This supports meditation (dhyāna) and devotion by making the cosmos a reminder of the Supreme Person, while also situating social orders (varṇas) and lokas within a unified, God-centered ontology.